Sheshi Skënderbej dhe TID Tower të 51N4E. (Romeo Kodra)

51N4E … commissions abroad, although ‘abroad’ is Albania.[1]

Nëse puna e 51N4E në Tiranë është një shembull paradigmatik për të kuptuar marrëdhënien midis pushtetit politik dhe artit si prodhim i subjektiviteteve nëpërmjet gjenerimit të kuptimeve në hapësirë publike, Creating Space Where There Appears To Be None[2], titulli kontradiktor i një teksti dhe projekti midis artistëve Anri Sala dhe Edi Rama, mund të thuhet se është aksioma deshifruese e hapësirës së veprimit të artistëve të sipërcituar, ku injoranca apo injorimi i një hapësire paraekzistuese është parakusht i ekzistencës së punës së tyre[3].

Një nga punët e fundit i 51N4E, në bashkëpunim me artistin shqiptar Anri Sala, është ridizajnimi i Sheshit Skënderbej, që fitoi konkursin e shpallur në 2008 prej Kryebashkiakut të atëhershëm të Tiranës Edi Rama, sot Kryeministër i Shqipërisë. Duke qenë qendër e bulevardit monumental të Tiranës – konceptuar si një dispozitiv spektakolar dhe spekulativ i pushtetit politik[4] – ky shesh respekton përpikmërisht mentalitetin qeverisës të dispozitivit, duke rimarrë dhe shtyrë më tej spektakolaritetin dhe spekulimin e pushtetit politik në fuqi.

skanderbeg square

Sheshi “i ri” Skënderbej, si gjest ekspresiv “kreativ”[5], rimon ikonografikisht me vetë aksin e bulevardit dhe ikonologjikisht me ato që Kryeministri i vendit Edi Rama quan “big bold strokes”[6]. Kjo mund të shihet nga prezantimi që i bëjnë autorët gjenezës konceptuale të projektit, që konsiston në një “kind of abstract representation of Tirana”[7] (Një qese me lego gjenden në mes të një dhome. Një person, që nga jashtë vjen brenda, i merr dhe i zbraz qëllimisht në dysheme. I njëjti person, që këtë herë vepron nga lart poshtë në mes të formacionit të legove, që u hodhën qëllimisht, por që ndoshta duhet t’a supozojmë si të rastësishëm, “krijon” hapësirë me një dorë, fillimisht duke bërë gjestin e një prerjeje e më pas atë të fshirjes, duke shtyrë tutje legot prej qendrës së formacionit). Dhe natyrisht, kjo Tiranë e përshfaqur si abstrakte, por për mendimin tim not abstract enough[8], duket sikur acaron racionalitetin e çdo pushteti autoritar, i cili, me të njëjtën injorancë apo injorim të qëllimshëm të kontekstit, fshin – nëpërmjet ndërtimit të bulevardit megalomaniakal dje, apo sheshit për konsumatorë spektakli sot – një kulturë të tërë materiale dhe historike të parikuperueshme.

Kjo injorancë apo injorim dallohet edhe në faqen zyrtare online të 51N4E, në të cilën flitet për Scanderbeg Square si një vast ex-comunist space, apo opressive monumentality of Communist architecture[9], ku nuk merret vesh se çfarë nënkuptojnë autorët me këto shprehje dhe ku i bazojnë. Për dijeninë e artistëve të veprës duhet theksuar se sheshi ka shumë shtresëzime por asnjërin prej tyre komunist, jo vetëm sepse si term është i papërcaktuar dhe padokumentueshëm shkencërisht, por edhe për faktin e thjeshtë se në Shqipëri nuk ka patur asnjëherë një sistem të quajtur komunist dhe ndërtesat, që rrethojnë sheshin, janë të periudhës së Republikës Popullore Socialiste të Shqipërisë (Pallati i Kulturës, Hotel Tirana International dhe Muzeu Historik Kombëtar), të periudhës gjatë pushtimit fashist (Banka e Shqipërisë e Vittorio Morpurgo-s e një stili racionalist italian), periudhës së qeverisë së Ahmet Zogut (Bashkia e Tiranës e Florestano di Fausto-s e një stili eklektik italian) apo edhe më përpara (ish-Parlamenti i parë Shqiptar, sot Teatri Kombëtar i Kukullave, i 1925 ndërtuar në një stili eklektik austriak dhe Xhamia e Et’hem Beut, shek. XVIII, e një stili osman klasik të vonë).

Gjithashtu Sheshi “i ri” Skënderbej i 51N4E dhe Anri Salës, për injorancë apo injorim, respekton tre pilastrat arketipal të racionalizimit vektorial hapësinor që mbart ‘dispozitivi bulevard’ i Tiranës: rreshtimin në linjën e bulevardit (ideologjinë e pushtetit), synimin drejt vertikalitetit (hierarkisë) dhe synimin drejt hermetizmit (ekskluzivitetit)[10]. Rreshtimi në linjën e bulevardit, duket nga dy prej brinjëve 170 metërshe të Sheshit, që e ndjekin paralelisht, dhe dy të tjera që e ndërpresin në mënyrë pingule, por që rikonfirmojnë rregullin duke formuar me dy të parat një katror perfekt. Ndërsa synimi drejt vertikalitetit dhe hermetizmit përftohet nga forma piramidale e Sheshit.

Në Tiranë, ndoshta edhe më shumë sesa në vende të tjera, forma piramidale e një sheshi, nga pikëpamja ikonografike dhe ikonologjike e kulturës së planifikimit urban, është dyfish aliene, duke qenë agora-ja, që nga Athina e Lashtë apo ndokund tjetër, nuk dihet të ketë qenë ndonjëherë e tillë, dhe në gjuhën shqipe fjala ‘shesh’, ndryshe nga anglishtja ‘square’ për shembull, nuk përcakton një katror, por një formë të sheshtë; horizontalitetin.

Gjithsesi, sikur kjo formë të ishte origjinuar nga anarkia e vërtetë[11] e artit të 51N4E dhe Anri Salës, si një puro différance derridiane, apo akt kreativ rezistence deleuziane, do të ishte mëse e pranueshme. Por, për fat të keq, kjo formë është origjinuar nga ajo që Pier Paolo Pasolini quante anarkia e pushtetit, e cila, me një strategji propedeutike mikro-politike, nga njëra anë stimulon pulsionet fashistoide të egos së qytetarëve dhe nga ana tjetër u ofron atyre, nëpërmjet spektaklit fiktiv të ngjitjes në majë të piramidës, valvulën e saj shfryrëse. Në fakt siç e pohojnë edhe në faqen e tyre online 51N4E “standing at its tip, the citizens find themselves at par with the authoritarian architecture of the past”. Pra, asgjë më shumë sesa monumentalizim i teatralizuar i egos së shqiptarit, ngritja e saj iluzore në rangun e ndërtesave arkitekturore.

Ky konformim i Sheshit Skënderbej të 51N4E dhe Anri Salës më sjell ndërmend, si një lloj ekfrasis, Përrallën e peshqve të kuq të Edi Ramës: “Raca e peshkut tё kuq ështё njё racё bastarde. Ideali i kёsaj race ёshtё shkёmbi i lartё i tё gjithpushtetshmit, por duke qenё njё racё pa kurrfarё personaliteti, tek peshku i kuq edhe njё gur i vogёl, edhe njё fare i vogёl, bile edhe njё uturak i rёnё nё fund tё detit, mjaft qё ta dallojё pak mbi bashkёnotuesit, ka njё efekt tё madh joshёs..”, KLOSI, Ardian dhe Edi RAMA, Refleksione, Corfu (Greqi): Botimet Albania, fq. 189.

Natyrisht nuk është për t’u lënë pasdore interesi spekulativ që fshihet pas këtij konceptit të koklavitur që inçentivon konsumatorët e hapësirës publike me ndërtimin e një parkingu të nëndheshëm, të cilin, çuditërisht, bashkëtheleuesi i 51N4E Johan Anrys dhe Kryebashkiaku i Tiranës Erjon Veliaj[12] na e paraqesin si një mënyrë për të pakësuar trafikun gjithnjë e më të ngarkuar të qendrës së Tiranës. Po ashtu edhe fakti që zbatues i projektit, i aprovuar pa tender apo thirrje të hapur, ka qenë “Fusha” sh.p.k e bën çështjen e spekulimit edhe më të errët, nëse vihen re lidhjet e dyfishta familjare të zbatuesit me një trafikant ndërkombëtar droge dhe ish-prokurorin e përgjithshëm të Tiranës[13], që mbylli pa asnjë fajtor çështjen e vrasjes së adoleshentit Ardit Gjoklaj[14] në Landfillin e menaxhuar nga Bashkia e Tiranës, ku Kryebashkiaku Erjon Veliaj ishte direkt i implikuar.

Por nuk mbaron me kaq, i gjithë Sheshi piramidal monumentalizimin e egos e masivizon duke e promovuar në identitet përgjithsues kombëtar. Në fakt, gjatë kohës së ndërtimit e deri ditën e inaugurimit, vitin e kaluar, nga bannerat e Bashkisë së Tiranës, për injorancë apo injorim, në mënyrë sa idiote aq edhe shoviniste, duke u shkelur syrin ndjenjave nacionaliste, promovohej Sheshi i rrethuar me “bimësi dhe [themeluar mbi] gurë natyror nga trevat shqiptare, përfshirë këtu edhe nga Kosova dhe zona të tjera ku jetojnë shqiptarë”. Por me një inversion[15] 180 gradë, alla Anri Sala, për spektatorët dhe konsumatorët e huaj, si në faqen online të 51N4E[16], kjo ngarkesë e theksuar nacionalizmi sa shovinist aq edhe idiot – përkthehet dhe kodifikohet si preferencë “both for logistic and symbolic reasons, which led to the reactivation of local stone quarries and turned the project also on this level into a relevator of the richness of the Albanian context and a stimulation of its production capacity”.37789553_10214855107923470_2110744222872109056_n

Edhe në rastin e TID Tower, vepra e parë e 51N4E në Shqipëri, hasim të njëjtat dukuri që konfirmojnë lidhjet e pandashme me pushtetin politik duke ndjekur ligjet e ‘dispozitivit të bulevardit’ monumental të Tiranës.IMG_4191 1

E konstruktuar mbi një hapësirë publike që i kaloi privatit, kompleksi ndërtimor TID Tower (2004-2016) ishte pjesë e masterplanit të qendrës së Tiranës projektuar nga Architecture-Studio, të cilën Bashkia e Tiranës, me në krye Edi Ramën, zgjodhën si fituese në 2003 (ende i pazbatuar plotësisht)[17]. Autorët e masteplanit siç e kuptoi menjëherë Peter Swinnen “as they are from Paris, they made a very Haussmannian kind of reading of the city”[18]. Në pak fjalë një ripërsëritje figurative që qarkon nëpërmjet dy rreshtave me nga pesë kulla 85 metërshe secila, në shkallë më të madhe sheshin qëndror të bulevardit, i cili merrr një vertikalitet edhe më të theksuar. TID Tower, për të përmbushur, pas rreshtimit në linjën e bulevardit dhe vertikalitetit, edhe ligjin e tretë të ‘dispozitivit të bulevardit’, mori edhe formën e një monoliti gjysëm të mbyllur.architecture studio _ tirana

TID Tower zuri hapësirën e një ish-parku publik dhe Tyrbes së Kapllan Pashës, të lënë në degradim kriminal prej Bashkisë së kryeqytetit drejtuar nga Edi Rama. Gjatë fundit të viteve ’90 territori i parkut dhe Tyrbes së Kapllan Pashës i kaloi në pronësi Komunitetit Musliman Shqiptar , të cilit i ishte konfiskuar në 1967, si të gjitha pronat private në Republikën Popullore Socialiste të Shqipërisë ku ishte në funksion socializmi shtetëror. Për më tepër mbi privatizimin dhe lejen e ndërtimit të dhënë nga Kryetari i Bashkisë Edi Rama shih linkun.Tyrbje e Kapllan Pashes
Peter Swinnen, zëri i 51N4E në këtë rast, na informon, me dozën e zakonshme të injorancës dhe injorimit, se kulla u ndërtua në një “undefined site, but where actually is one thing on the site, which is the monument, the tumb, of Sulejman Pasha, the guy who started the city of Tirana”[19]. Edhe në këtë rast, për dijeninë e artistëve duhet specifikuar se monumenti është i Kapllan Pashës dhe jo i Sulejmanit. Për më tepër as Kapllani e as Sulejmani nuk janë asnjëri “the guy who started the city of Tirana”. Por kjo mund edhe t’i falet autorëve të 51N4E, sepse që nga koha e Edi Ramës në Bashkinë e Tiranës, në faqen online të kësaj të fundit lexohet që “Tirana filloi të formëzohet në 1614 nga Sulejman Pasha, i cili ndërtoi një xhami, një furrë dhe një hamam. Këto tre ndërtesa qenë fillesat e qytetit”[20], paçka se Tirana ka, sot e kësaj dite, të dukshme rrënoja të një kështjelle mesjetare (100 metra nga TID Tower) e apo vila të periudhës së vonë romake (brenda unazës së vogël të qytetit).

Pas kësaj aftësie për t’u sintonizuar me regjimin e dispozitivit të pushtetit, 51N4E, në 2014, iu komisionua vila e Kryeministrit Edi Rama në Surrel, afër Tiranës (link). Në të njëjtin vit 51N4E filloi konceptimin i një qendre të re arti, hapur në 2015 prej Kryeministrit Edi Rama në katin e parë të pallatit kryministror në bulevard, e cila sot e kësaj dite ende nuk ka një inkuadrim ligjor. Përtej titullit frymëzues, Center for Openness and Dialogue, akronimi COD nuk mund të mos cysë dyshimin e kontrollit nëpërmjet KODifikimit dhe filtrimit të artit prej pushtetit politik. Po në 2014, 51N4E u gjend në rolin e bashkëmenaxhueses sëbashku me IABR të Atelier Albania, një program konceptimi e menaxhimi konkursesh, thirrjesh të hapura, dhe vlerësimi projektesh mbi çdo zhvillim urban në Shqipëri, që, vetëm falë vullnetit tëKryeministrit Edi Rama, pra, pa asnjë konkurs apo thirrje të hapur, u mbështet nga qeveria shqiptare. Më pak se një vit më vonë “[t] he Flemish government has voted to dismiss official architect Peter Swinnen with immediate effect. […T]he audit made serious allegations against Swinnen. One of them is thought to be conflict of interest in commissioning a study into whether the working practices of the official architect’s office could be applied in Albania. Swinnen’s own practice, 51N4E, has strong ties to the Albanian government”[21].

[1] Shih prezantimin e bashkëthemeluesit të 51N4E Peter Swinnen, 6 shkurt 2006, In Comes the Space Producer (The architect dissected and declared dead), në YouTube Channel të Architectural Association School of Architecture min.: 48.50. https://www.youtube.com/watch?v=ddyhS-giX1M Link accessed on 27/07/2018.

[2] Link accessed on 30/07/2018. http://www.artnet.com/galleries/galerie-rudiger-schottle/anri-sala-edi-rama-creating-space/

[3] “Në fakt, duhen nënvizuar tre pika: gjurma, fshirja e gjurmës dhe përshenjimi i fshirjes. Është në këtë nivel që lind shenjuesi dhe shfaqet subjekti.” PETTIGREW, David and François RAFFOUL. 1996. Disseminating Lacan. Albany, NY.: State University of New York Press, fq.39.

[4] Bulevardi, siç na sugjeron etimologjia e tij, përveçse element i planifikimit urban, është gjithashtu një dispozitiv kontrolli i pushtetit politik. Historikisht ka kaluar në disa faza zhvillimesh estetike dhe antagonizmi politik, prej të cilave mund të kuptohet modeli governmental (mentalitet qeverisës) i kontekstit që i prodhoi. Nëse Ringstrasse në Vjenë është produkt i hapjes karshi borgjezisë së Absolutizmit të Iluminuar të Perandorit Franz Joseph (shih Renate Wagner-Rieger’s Die Wiener Ringstraße – Bild einer Epoche. Die Erweiterung der Inneren Stadt Wien unter Kaiser Franz Joseph), apo bulevardet parizienë produkt i racionalitetit të ri imperialist borgjez (shih David Harvey’s Paris, Capital of Modernity), bulevardi i Tiranës, rezultat i dëshirave imperialiste e koloniale të masave Mussoliniane, është një dispozitiv i impjantuar që nuk sjell me vete asnjë histori zhvillimi artistik apo antagonizmi politik, por vetëm përshfaqjen/representation ekskluzive të teatralitetin të tij monumental dhe spektakolar (shih Architectural monumentalism in transitional AlbaniaStudia ethnologica Croatica vol.29, No. 1, 2017). Kjo përshfaqje spektakolare, duke u impjantuar si arritje e modernitit dhe bërë levë në sensin e inferioriteti të “indigjenëve”, fshehu interesat spekulative të fashizmit italian, i cili arriti deri në pushtimin e Shqipërisë në 1939.

[5] Thonjëzat janë të detyrueshme, duke qenë se akti kreativ, siç e ka përcaktuar Gilles Deleuze, është një akt rezistence, i cili nuk duket gjëkundi në punët e 51N4E realizuar në Tiranë.

[6] Shih min. 10.15 në video prezantimin në Creative Time në Stockholm. Link accessed on 30/07/2018. https://www.youtube.com/watch?v=2sbs0pf0OXs

[7] Shih prezantimin e Freek Persyn, bashkëthemelues i 51N4E, në Architectural Association School of Architecture, min. 20.50, link accessed on 29/07/2018 https://www.youtube.com/watch?v=_YYZ5sQTCIA&t=1288s

[8] DELEUZE, Gilles dhe Félix GUATTARI. 1987. A Thousand Plateaus. Capitalism and Schizophrenia. Minneapolis, Minn.: University of Minnesota Press, fq. 156.

[9] Link accessed on 29/07/2018, https://www.51n4e.com/project/skanderbeg-square-0#

[10] KODRA, Romeo. 2017. Architectural monumentalism in transitional Albania in Studia ethnologica Croatica vol.29, No. 1, 2017.

[11] AGAMBEN, Giorgio. 2017. Creazione e anarchia. L’opera nell’età della religione capitalistica, Neri Pozza, fq.132.

[12] Link accessed on 30/07/2018. https://vimeo.com/277443424

[13] Link accessed on 30/07/2018. http://www.panorama.com.al/salianji-nxjerr-te-dhenat-pronari-i-fusha-shpk-kusheri-i-trafikantit-te-droges-lidhjet-me-ish-kryeprokurorin-e-tiranes/

[14] Link accessed on 30/07/2018. https://exit.al/en/2018/05/21/investigation-into-ardit-gjoklajs-death-not-sufficient/

[15] Inversion është teksti hyrës që Anri Sala paraqet për Creating Space Where There Appears To Be None, ku artisti Sala na jep interpretimin e duhur për artistin Edi Rama. Teksti ka qenë i aksesueeshëm, deri në nëntor 2016, në http://www.edirama.al/files/books/Creating_Space_Where_There_Appears_To_Be_ Por, prej asaj data, lundruesit e internetit që kërkojnë akses në këtë faqe devijohen drejt faqes zyrtare të facebook-ut të Kryeministrit shqiptar.

[16] Link accessed on 30/07/2018. https://www.51n4e.com/project/skanderbeg-square-0#

[17] Link accessed on 30/07/2018. http://www.architecture-studio.fr/en/projects/tir2/urban_design_of_tirana_city_centre.html

[18] Shih prezantimin e Peter Swinnen, In Comes the Space Producer (The architect dissected and declared dead), në YouTube Channel të Architectural Association School of Architecture min.: 52.30. https://www.youtube.com/watch?v=ddyhS-giX1M Link accessed on 27/07/2018.

[19] Idem. min.: 55.00.

[20] Link accessed on 30/07/2018. http://www.tirana.al/tirana-info/historiku-i-tiranes/

[21] Link accessed on 30/07/2018. http://www.flanderstoday.eu/current-affairs/official-architect-peter-swinnen-dismissed-immediate-effect

Advertisements

Fshirja e ‘Sheshit’ dhe ‘Teatrit’ midis artit, kulturës dhe spektaklit. (Romeo Kodra)

Me datë 8 korrik 2018 emisioni Exclusive i kanalit televiziv Top-Channel, transmetoi  Betejat e Sheshit Skënderbej. Ç’ka më bëri më shumë përshtypje, përtej interpretimeve analfabetike dhe analfabetizuese të të intervistuarve dhe intervistuesve, ishte montazhi i shkëmbimeve të mendimeve midis Sali Berishës dhe Edi Ramës përreth qendrës së rinovuar të qytetit, vepër e 51N4E dhe Anri Salës.

 

S.B. – “Kryetari i ardhshëm i Bashkisë t’ja u ngrejë patkojtë, se këto pllaka ngjasin aty si patkojtë e Edi Ramës, dhe t’i japë sheshit një karakter njerëzor, të domosdoshëm”.
E.R. – “Nuk kanë për ta prishur dot asnjëherë, sepse ai është shesh i popullit të Tiranës. Populli i Tiranës e do atë shesh dhe askujt nuk do t’i shkojë mendja se do t’i hyjë asaj beteje me popullin e Tiranës, sepse do të ishte e humbur që në sekondën e parë”.
S.B. – “[Sheshi] do zgjasë jo më shumë se se sa të largojnë qytetarët Lal Plehun (Erjon Veliajn) nga Bashkia dhe Edi Ramën nga qeveria”. (Pyetjes nëse mendon se në të ardhmen, prapë ai shesh do të ndryshojë) Absolutisht me shpejtësinë më të madhe.
E.R. – “Sheshi nuk ka asnjë shans që të ndryshojë më, sepse siç ndodh me të gjitha këto vepra që janë të goditura në shenjë, vit pas viti i paqtojnë të gjithë shpirtrat e trazuar dhe një ditë të bukur askush nuk do ta pranojë që ka qenë kundër sheshit. Kështu që sheshi nuk ka asnjë shans që të preket më”.

Fotografia e Romeo KodraGjithçka ky dialog i montuar tregon është injoranca e folësve mbi historinë e sheshit. Atë histori që sheh ndërtimin e sheshit, nëpërmjet investimeve italiane, vetëm si apoteozë të spektaklit të pushtetit. Njësoj siç e shihte dhe konceptonte kryministri i atëhershëm Ahmet Zogu, mbret i ardhshëm i shqiptarëve. Pra është tregues i injorancës së të parit të spektaklit pa ditur të dallojnë elementin artistik, kulturor, social, e fetar – në pak fjalë kulturën materiale – që ai shesh fshiu në mënyrë të parikuperueshme. Dhe si rrjedhojë, ky dialog i montuar, tregon edhe rëndësinë që mentaliteti qeverisës i këtyre dy pushtetarëve i jep kuptimit të fshirjes së gjurmës dhe evidentimit të fshirjes së gjurmës, por pa u interesuar mbi atë ç’ka fshihet. Pra gjithçka del në pah është ekskluzivisht shpirti i antagonizmit të tyre spektakolar.

Por, Edi Rama dhe Sali Berisha, pavarësisht dilaketikës antagoniste, në thelb kanë një të përbashkët, mbi të cilën bien dakort. Gjithë sa thonë e kanë të mbështetur jo tek vullneti politik dhe artistik i tyre, tek vizioni i tyre mbi botën dhe vetvetes në këtë botë, por të mbështetur pas vullnetit të popullit (Edi Rama) apo votës së qytetarit (Sali Berisha). Sepse spektakli, e vetmja gjë që kuptojnë duke e marrë për art dhe kulturë, është çështje sasie dhe jo cilësie, sepse spektakli i flet turmave dhe jo njeriut, për të cilin të dy nuk janë të interesuar.

File:Nietzsche Olde 08.JPGNë art fshirja, si akt i dhunshëm dhe mospërfillës përkundrejt historisë së shkuar, të ardhme apo kontekstit aktual, pranohet. Pranohet filozofikisht dhe në vetvete. Që nga Friederich Nietzsche  e deri tek Vincent van Gogh. Shembujt në këtë drejtim janë të panumërt. “Unë jam të gjithë emrat e historisë” thotë çmenduria e qartë e Nietzsche-s; duke dalë pra përtej çdo diference iluzore të përfaqësimit dhe përfaqësuesve: të popullit, qytetarëve, njerëzve (Sali Berisha, Edi Rama, Enveri, Mussolini, Napoleoni, Neroni dreqi apo shejtani); duke i dhënë fund një herë e mirë përfaqësimit dhe përshfaqjes.

Vincent van Gogh, "Wheat Field with Rising Sun (Campo di grano al sorgere del sole)", 1889, Collezione privata

Vincent van Gogh
Wheat Field with Rising Sun
(Campo di grano al sorgere del sole)
Saint-Rémy, 1889

Këtë bën edhe van Gogh-u duke përtypur tubetat e ngjyrave me të cilat pikturonte, njësoj sikur të ishte duke përpirë e u përpirë në univers, nëpërmjet rrezeve të atij dielli që, pas tablove të tij, nuk do të ishte më i njëjtë edhe për ne. Në art pra, ndryshe nga fshirja – me të cilën nuk mund të mos për+fshihesh, hic et nunc, këtu dhe tani -, nuk pranohet përfaqësimi, interesi pas fshirjes, thirrja e trumave pas vetes.

Fshirja, përveçse në art, pranohet edhe në kulturë. Në fund të fundit kultura nuk do të quhej kulturë nëse nuk do të bënte këtë. Athinasit e lashtë, për të mbetur brenda kufijve dhe kufizimeve tona si “perëndimorë”, nëpërmjet teatrit ditën të kultivonin këtë lloj fshirjeje artistike. Por këtu duhet patur kujdes: kultivimi i fshirjes nuk do të thotë të fshishë, por të tolerosh çmendurinë e fshirjes së painteresuar artistike dhe prej saj të marrësh forcë, duke e trupëzuar pa e tjetërsuar; pra duke e integruar (intangere, pa e prekur, paprekshmëria reciproke është etimologjia e integrimit), duke e bërë pjesë të shoqërisë, duke e/u për+fshirë.

Do të kishte qenë shumë e lehtë për Eskilin, ushtarë dhe fitimtarë në luftën e athinasve kundër persianëve, të bënte një vepër ku të monumentalizohej fitorja e grekëve si popull superiorë siç mund të bënte Edi Rama, Anri Sala dhe 51N4E. Por, jo! Persianet e Eskilit, mallëngjyen publikun athinas, duke fituar Dioniziet e Mëdha, duke hyrë në historinë “tonë perëndimore” e duke na treguar rrjedhën e saj. [Persianet, si tragjedia e parë e dokumentuar, merr shkas nga historia dhe jo nga mitologjia]. E njëjta gjë mund të thuhet për Antigonën e Sofokliut, ku, ndryshe nga sa ç’mund të mendojë Sali Berisha, ligjet, themelet e shenjta të demokracisë greke, viheshin në diskutim, duke qenë se nuk mund të ishin të shenjta kur dhunonin një grua dhe të drejtën e saj për të varrosur të vëllanë, qoftë ky edhe një tradhëtarë që duke thyer ligjin më të shenjtë kishte zhveshur shpatën për të luftuar qytetin e tij, Tebën.

Por le të futemi më thellë në të tashmen, mes halleve tona bashkëkohore.

aurel_plasariNjë nga shkrimet më të përshtatshëm që kam lexuar, për mbrojtjen e Teatrit prej ruspave të “Rilindjes” së Edi Ramës, është ai i Aurel Plasarit i 2 korrikut 2018 (link), ku renditeshin evenimente të ndryshme, me shumë informacion të mirëartikuluar, të lidhura direkt me ndërtesën e ish-Circolo Italo-Albanese. Por, si për t’më përplasur në fytyrë, edhe një herë më shumë, faktin që në Shqipëri nuk ka njerëz që të duan artin dhe kulturën, duke e perceptuar dhe konceptuar si në sensin e parashtruar më sipër, Plasari nxjerr një tjetër shkrim (në Facebook) të titulluar “Kontratë Proteatër të Forcave Opozitare” (link).

Për mendimin tim, Aurel Plasari, një intelektual dhe njeri i kulturës, në këtë shkrim nuk ka asnjë ndryshim prej Edi Ramës apo Sali Berishës. Dhe kam përshtypjen se, me ose pa vetëdije, prej antagonizmit politik të këtij të fundit, në lidhje me prishjen e sheshit, duket se është frymëzuar për asgjesimin e ndërtesave që rrezikojnë të ndërtohen mbi rrënojat e Teatrit.

Thelbi i shkrimit të tij është – edhe një herë – fshirja, asgjesimi, në gjuhën e Plasarit: “çdo ndërtim i kryer mbi të [Teatrin Kombëtar], në përfitim prej ligjit të dëftuar si antikushtetues, do të ndëshkohet duke u asgjesuar”. Edhe një herë retorika është ajo e mbështetjes në ligj, ligjin e demokracisë, ligjin e shumicës, e shumicës së popullit të Edi Ramës apo shumicës së qytetarëve të Sali Berishës.

Dhe shkrimi nga fejsbuku i Plasarit mori dhenë, duke u bërë lajm kombëtar. Arriti deri në atë pikë sa frymëzoi edhe Lulëzim Bashën që të kërcënonte pronarin e “Fusha” sh.p.k. dhe çdo sipërmarrësi tjetër apo banke që do të përfshej në aferën e Teatri Kombëtar: “nëse guxoni t’i vini minat Teatrit Kombëtar, të jeni të sigurtë që minat do ia vëmë edhe kullave tuaja. Me ligj.” Pas Bashës ndërhyri edhe Fatos Lubonja: “Propozimi i Bashës duhet të institucionalizohet”. Maks Velo nga ana tjetër: “Po u hodh ky [Teatri] në erë, do të hidhen edhe kullat e Fushës, me ligjin antimafia”.

Pyetja është, Antigona e Sofokliut ka nevojë për ligjin? Persianet e Eskilit kanë nevojë për popullin? Pastaj mund të pyetet intelektuali shqiptar, artisti, njeriu i kulturës në përgjithësi: kur do të fillojmë të kuptojmë që arti nuk kultivohet vetëm kur është një bythëlëpirje për popullin apo për ligjin (Lubonja dhe Velo duhet ta dinë më mirë se kushdo se për çfarë po flas), kur do i jepet fund idealizimit dhe pozitivitetit në të konceptuarit, bërit dhe parit art?

Greek_TheaterVetëm përgjigjia e këtyre pyetjeve i jep mbrojtjes së Teatrit themelet/θυμέλη, atë pjesë ku i sakrifikohej gjëkafsha Dionizit, qendër e ndërtesës dhe artit teatror grek, pika ku bashkohej publiku dhe e përtejshmja, e pakuptueshmja, e paligjshmja, çmenduria e pastër dhe vërtetë. Në pak fjalë skizofrenia pa phrḗn, domethënë pa “mend” ose pa frena, për të mbajtur lojën e fjalëve në shqip; një skizo/ndarje/prerje apo fshirje e pastër dhe radikale e mendjes dhe logjikës e ligjeve të saj të supozuara normale.

Teatër: një e ardhme e mundshme. (Romeo Kodra)

Këto ditë, kur në Tiranë po i vihet ruspa Teatrit Kombëtar, në Bergamo, ku aktualisht po jetoj, Teatro Tascabile di Bergamo, njohur ndryshe si TTB, me të cilin kam të lidhur një pjesë të mirë të jetës sime dhe formimit tim intelektual, nëpërmjet një marrëveshjeje të nënshkruar me Bashkinë e qytetit dhe me mbështetjen e institucioneve dhe sponsorave publikë e privatë, do të vlerësojë kulturalisht kompleksin e ish-manastirit të karmelitanëve, il Carmine.

Fotografia e TTB Teatro tascabile di Bergamo

Është interesante kjo histori për lexuesin dhe publikun shqiptar, sepse pak herë, dhe asnjëherë mjaftueshëm, evidentohet dyshtësia e Teatrit, si ndërtesë arkitekturore dhe si art performativ. Kjo dyshtësi vjen që prej zanafillës së tij institucionale, e cila përkon edhe me institucionalizimin e demokracisë përfaqësuese, bazë e formësimit politik qeverisës të Athinës së Lashtë. Vetë dëshira e pushtetit të sotëm politik shqiptar, pra ai i Rilindjes së Edi Ramës, Erjon Veliajt dhe Mirela Kumbaros, duke reduktuar dhe sakrifikuar territorin e TK për përfitimin nëpërmjet abuzivizmit ndërtimor të privatit (FUSHA sh.p.k.), me ligje të përshpjetuara antikushtetuese ad hoc, është tregues i rrjedhës autoritare që ka marrë demokracia përfaqësuese shqiptare.

Po le të kthehemi te TTB dhe il Carmine. Historia e tyre e përbashkët fillon në 1996, kur TTB kishte, pak a shumë, 23 vite jetë dhe il Carmine, prej pak a shumë 20 vitesh, ishte i braktisur në mëshirë të fatit. Që prej 20 e ca vitesh Bashkia (administratat e ndryshme bashkiake të majta, të djathta e të qendrës) i kanë akorduar TTB-së lënien në përdorim (banim) të një pjese të kompleksit të ish-manastirit. Sot TTB po shndërron përfundimisht në hapësirë teatrore dhe kulturore ish-manastirin e braktisur. Praktikisht, nëpërmjet një patrneriteti special publik-privat, i parë i këtij lloji në historinë e shtetit italian, një hapësirë e braktisur po merr identitetin e një grupi teatror dhe, nëpërmjet tij, po rivlerëson identitetin dhe kujtesën e saj historike. Kjo eksperiencë u mor para pak kohësh si shembull i mirë për t’u ndjekur nga Shoqata e Bashkive Italiane (ANCI), në kuadër të formimit të administratorëve të rinj.

Fotografia e TTB Teatro tascabile di Bergamo

Për ‘publik’, në këtë partneritet special publik-privat, nënkuptohet Bashkia e Bergamos, që ka dhjetra salla teatrosh dhe kinemashë në territorin e vet, dhe për ‘privat’ TTB, një grup teatri kërkimor që në bagazhin e vet mbi 40-vjeçar ka teatrin e rrugës (trampoli, akrobacitë), teatrin e sallës (komedinë e artit, mjeshtrinë e aktorit klasik), teatrin indian (Orissi, Bharata Natyam dhe Katakhali), gjinitë e ndryshme të kërcimeve folklorike (flamenko, tango), etj.

Të shtunën e kaluar në spektaklin itinerant I fuochi d’artificio (nënkuptuar si spektakolaritet i fishekzjarreve dhe zjarrit artificial që çliron pasioni i aktorit), brenda ish-manastirit, spektatorët shijuan hapësirën e rigjallëruar prej artit të grupit teatror.

Sa më sipër, është për të thënë që trashëgimia kulturore nuk është e llogaritshme vetëm me gurë, tulla e llaç, por edhe me diçka më pak të prekshme, por po aq të efektshme: me pasurinë jo-materiale, për ata që pëlqejnë burokratikishten, apo shpirtërore, për ata që ndihen romantikë-idealistë. Dhe, si njëra dhe tjetra, janë vlera që duhen tejçuar në kohë për brezat e ardhshëm.

Ndodh, siç ndodhi në rastin e TTB dhe il Carmine, që tullave, gurëve dhe llaçit t’u bjerë vlera deri në zbrazje tërësore dhe, ndodh, që vlerën tua nxjerrë sërish investimi shpirtëror i njerëzve që i banojnë. Kjo histori fatlume nuk ndodh gjithmonë, por ndodh. Çka nuk ndodh asnjëherë është e kundërta; pra, nuk ndodh që tullat, gurët dhe llaçi të shndërrojnë në vlerë shpirtërore zbrazëtinë e tyre njerëzore.

Përfaqësuesit në përshfaqje … ose komente mbi dëgjesën teatrore të Erjon Veliajt për shembjen e Teatrit Kombëtar. (Romeo Kodra)

Ky shkrim ka për qëllim të specifikojë disa argumente që bëhen sikur u kuptuan ose të tjerë që bëhen sikur nuk u kuptuan, por, gjithsesi, mbi të cilat “u ra dakort” pas “dëgjesës” së organizuar prej Bashkisë së Tiranës dhe Kryetarit të saj Erjon Veliaj rreth çështjes së shembjes së Teatrit Kombëtar dhe faljen e truallit kompanisë ndërtuese private FUSHA sh.p.k., që në këmbim, thuhet, do të na “dhurojë teatrin e ri bashkëkohor”. Dëgjesën e plotë, duke mos qenë fizikisht i pranishëm, e ndoqa pas publikimit të saj në faqen YouTube të Gazetës Shqiptare.

Pikësëpari dua të lajmëroj lexuesin e këtij shkrimi që videoja zgjat më shumë se 3 orë e gjysëm, kështu që komentet e mija do të jenë vetëm për disa pika dhe ndërhyrje të të pranishmëve. Së dyti dua gjithashtu, përpara se të filloj komentet mbi përmbajtjen, të evidentoj meritën e publikimit por edhe maskarallikun e Gazetës Shqiptare dhe titullit të zgjedhur qëllimisht për të diskretituar ata aktorë, intelektualë e qytetarë që duan ruajtjen e TK si pasuri artistiko-kulturore. Me këtë titull – ku merret si e vërtetë gënjeshtra e Erjon Veliajt se Neritan Liçaj merr urdhra nga “Partia” (PD) për të bërë sherr e për t’u larguar, duke prishur mbledhjen – GSH nuk gjen një titull mbi thelbin e dëgjesës që solli tjetërsimin e truallit të TK, tjetërsimin e kompetencës ligjore nga Ministria e Kulturës te Bashkia Tiranë, si dhe vjedhjen me ligj (tashmë) të pronës publike për të justifikuar interesin e privatit FUSHA sh.p.k., por shpall haptazi funksionin e saj si medium, megafonmbajtës, i propagandës së pushtetit politik-mafioz-qeverisës shqiptar. Së treti dua të njoftoj ata që duan të vazhdojnë leximin që ky shkrim që në titull ka për qëllim të mbajë hapur problematizimin e njëkohësishëm të kritikës së artit, teorisë së artit, angazhimit për çështje sociale, qytetare si dhe ato politike që prekin përditshmërinë dhe bashkëkohësinë tonë: p.sh. lexuesi duhet të dijë, dhe e marr si të mirëqënë, që përfaqësimi (representation në angl., rappresentazione në itl., représentation në frengj.,) dhe përshfaqja janë dy fjalë shqip të të njëjtit term, por që në shqip i pari përdoret zakonisht në politikë (por edhe gjetkë) dhe i dyti vetëm në Teatër apo arte pamore, përdorur si shpërfaqje (që për mua nuk ka asnjë lloj kuptimi) dhe, mbi të gjitha, pa u problematizuar nga ana gjuhësore, qoftë filozofikisht, poetikisht, artistikisht, etj., ku shpesh ngatërrohet me shfaqje, që për mua do të ishte e përdorshme vetëm në raste ekstreme si ato të konferencave të fundit të Antonin Artaud-së, pikturave të van Gogh-ut apo Francis Bacon-it, ndonjë pjese të Meyerhold-it apo, edhe më afër, Carmelo Bene-s.

Që në fillim, siç edhe është e pritshme prej Erjon Veliajt, një figurë paradigmatike e politikës përfaqësuese shqiptare – ku ekziston vetëm e djathta konservatore dhe neo-liberale, që i shohim në format mafioze, klanore, thuajse proto-kapitaliste, me siglën PD, LSI dhe PS -, çështja e trashëgimisë artistiko-kulturore kombëtare e Teatrit futet në kanalet e parcelizimit (tipar klasik i kapitalizmit) të ekspertizës: “kush ka ekspertizë artin dhe teatrin, t’na flasi për të; ama kush ka ekspertizë inxhenjerinë, konstruksionin, arkitekturën, mbrojtjen kundër zjarrit apo qëndrushmërinë e ndërtesave tua respektojmë secilit pikëpamjen e vet”. Pra, në pak fjalë, shkëputet çështja e trashëgimisë artistiko-kulturore kombëtare, e cila i kalon caqet e objektivitetit dhe subjektivitetit, duke përfshirë atë që quajmë pasuri materiale dhe jo-materiale apo pasuri shpirtërore të shqiptarëve (“dua që këtu të tregoheni materialist, të mendoni për veten” – u thotë Erjon Veliaj teatrantëve të pranishëm).

Kryebashkiaku bën edhe një analogji, në formë pyetjeje retorike, midis Stadiumit dhe Teatrit – “sikur të kishte një UEFA”, e cila i paska kërkuar Shqipërisë një stadium të ri (pra, vetëkuptohet që ka kërkuar prishjen e të vjetrit apo jo?) “do e çertifikonte Teatrin Kombëtar për ndeshje ndërkombëtare, ku të luanin Teatri i Londrës apo Moskës?” – duke injoruar faktin që teatri bëhet kudo: në amfiteatër, në teatër italian, në rrugë, në pyllë, në burg, në manastire apo fabrika të braktisura … madje edhe online. Ndoshta megalomania e Erjon Veliajt, si ajo e Edi Ramës, ka parasysh Broadway-in, “ku nuk ka asgjë të keqe sikur teatrot të ishin”, siç janë, “nën kullë”.

1.Përveç këtij parcelizimi Erjon Veliaj ka për qëllim edhe një tjetër, të mëtejshëm, “ndarjen e ndërtesës nga institucioni” si “ndarja më e rëndësishme”. Në terma marksian, një hap më pranë alienimit të punëtorit/aktorit prej vendit të punës, Teatrit si ndërtesë, i cili paraprin alienimin e punëtorit/aktorit prej mejtit/medium-it, teatrit si art i institucionalizuar. Por kjo ndarje është edhe për një interes tjetër, atë të coptimit të kompleksit teatror (TK veç, kapanoni i butaforisë veç, TKEKS veç, sheshi veç, parkingu veç, pishina veç, etj.), menduar si i tillë që në gjenezë, pra si Circolo Italo-Albanese “Scanderbeg”, siç shihet në kontratën e shoqërisë ndërtimore milaneze PATER, firmosur nga ministri i jashtëm italian i asokohe Galeazzo Ciano në 1938. Për t’i dhënë idenë lexuesit se ç’tjetërsim i është bërë këtij kompleksi teatror, mjafton të kujtoj që, në të njëjtën kontratë, përveç teatrit dhe butaforisë, parkingut dhe pishinës, flitet për një bibliotekë, për një bar-restorant, për një palestër, për dy fusha tenisi të hapura dhe një tjetër të mbyllur. Mund të imagjinoni sesa inteligjent i duket vetja Erjon Veliajt përpara audiencës injorante, që nuk pipëtin në sallë, kur thotë që Teatri i ri i Bjarke Ingels-it, si multifunksional, do të mund të përdoret edhe për dhënie ambjentesh me qira, p.sh. Ambasadës Amerikane apo ku di unë kujt tjetër, a thua se po shpik ujin e ngrohtë duke përmendur gjëra që dihen prej 80 vjetësh e madje me cilësi edhe më të lartë.

Për të përgatitur edhe më mirë terrenin Kryebashkiaku nuk lë bosh fushën e populizmit dhe, për t’u dukur politikisht korrekt për trutharët e pranishëm në dëgjesë, deklaron se “çështja e Teatrit Kombëtar u përket edhe artistëve nga Kosova e maqedonia”, por që, natyrisht, do të parcelizohen sipas kodifikimit të gjuhës së pushtetit politik përfaqësues, pra, sipas dëshirës së tij: nëse janë pro shembjes, do të merren si turmë, shumicë që, duke i bërë jehonë zërit të pushtetit, do të ushtojë derisa të trullosë të madh e të vogël; ose, nëse janë kundër, do të skadojnë në të pakualifikuar për të qëndruar në shkallët më të larta të të parcelizuarve.

Pas propagandës së moderatorit që kujtoi sukseset e Stadiumit Kombëtar “Qemal Stafa” (përfundimisht i tjetërsuar prej bllokut të arkitekturës racionaliste italiane të Sheshit “nënë Tereza”, me të cilin formonte “il fascio littorio”) dhe “këndit të lojrave” te “Parku i Liqenit” (pas të cilit Tiranës i është zgjeruar gjurma e betonit dhe asfaltit dhe jo ajo e gjelbërimit, që përbënte edhe shkakun e protestave, që ishin për më shumë kënde lojrash, por nëpër lagje), fjalën e mori Artan Imami, i cili lexoi një deklaratë pro shembjes së Teatrit dhe ftoi të pranishmit apo këdo tjetër për ta firmosur (bëhet fjalë për deklaratën e firmosur prej 65 artistëve të famshëm, të cilëve u përulej Mirela Kumbaro, por që menjëherë doli e falsifikuar, duke qenë se prej fjalëve të Pavlina Manit, bashkëshortja e Pirro Manit, u mor vesh se regjisori i moshuar nuk ishte eksituar edhe aq e nuk i kishte bërë ndonjë efekt përulja e Ministres së Kulturës).

Skandali me firmat, a duhet të kërkojë ndjesë Mirela Kumbaro?

Pas Artan Imamit, fjalën e mori Neritan Liçaj, i cili lexoi deklaratën e Aleancës për Mbrojtjen e Teatrit Kombëtar, ku kërkohej që “të tërhiqej projekt-ligji, të mos cënohej as trualli e as ndërtesa e Teatrit” e të bëhej “një godinë e re për teatër bashkëkohor, në një vend tjetër publik dhe me para publike“. Pasi lexoi deklaratën, siç ishte rënë dakort me protestuesit që janë kundër shembjes së Teatrit, Liçaj braktisin sallën. Përtej propagandës dhe agjenturës së Kryebashkiakut, shkaku i braktisjes së sallës, “pa bërë sherr e pa prishur qetësinë e të pranishmëve“, ishte pikësëpari rrjedhojë e paligjshmërisë së thirrjes së dëgjesës prej Bashkisë dhe jo Ministrisë së Kulturës, e cila ka nën kompetencë institucionin e Teatrit. Kjo bënte të merrej si e mirëqenë kalimi i kompetencave dhe tjetërsimin e truallit nga një institucion në tjetrin, dhe më pas t’i falej privatit, pa pyetur të interesuarit e drejtpërdrejtë (aktorët dhe punëtorët e Teatrit, grupet e interesit dhe publikun e gjerë). Së dyti ishte edhe organizimi i kësaj dëgjese në formë përshfaqjeje teatrore – sa për sy e faqe, me figurina dhe personazhe të paracaktuara nga AUTORI – ku ishte propozuar paraprakisht projekt-ligji/kontratë e më pas ishte thirrur, pas protestave, dëgjesa gjoja për negociuar me privatin FUSHA sh.p.k. dhe për të diskutuar më tej me arkitektin.

Pas gjithë këtyre shkeljeve të Qeverisë dhe Bashkisë dhe kësaj talljeje teatrore në formë dëgjese aktori Artan Imami u ndje “i fyer” nga dalja e Neritan Liçajt, që nuk pranoi të ishte pjesë e përshfaqjes së përfaqësuesve të Teatrit dhe pushtetit politik.

Image result for agron hysenlliuMë pas fjalën e merr Agron Hysenlliu, drejtori i Institutit të Ndërtimit, që, si inxhenjer, flet, çuditërisht, sikur të ishte ekspert për arkitekturë (?) – a thua se ia ka idenë apo ka parë ndonjëherë në jetën e tij sesi ndërtohet një teatër i çfarëdolloj tipologjie – , duke i bërë jehonë propagandës të pushtetit për parikuperueshmërinë e Teatrit. Ky person që për injorancë apo dashakeqësi është shndërruar në fytyrën perfekte të strategjisë së terrorit qeveritar, thotë se sipas kontrollit të bërë pesë muaj më parë “ai Teatër nuk duhet të ekzistojë”, sepse “aktorët aty rrezikojnë jetën”. Hysenlliu nuk jep asnjë parametër mbi të cilët bazohet e më pas është llogaritur ekspertiza dhe kontrolli i tij për të cilësuar Teatrin si të parikuperueshëm nga pikëpamja inxhenjerike. Sikur të kishim një Prokurori në Shqipëri do të ishin në gjykim për vepër penale Agron Hysenlliu për përhapje të pajustifikuar paniku në publiku, ose Hervin Çuli për vënie në rrezik të jetës së publikut (gjithsesi, për këto raste hapet padi edhe a posteriori, kështu që nëse nuk e gjen kohën ndokush, do ta kem parasysh vetë këtë çështje).

Pas kësaj ndërhyrjeje terrorizuese Erjon Veliaj nxjerr nga goja si pa dashje që “Bashkia do të kontribuojë duke falur 30%-shin e pjesës (së tokës) së saj” për një teatër të ri bashkëkohor (d.m.th. tjetërsimi është i kryer) dhe nëse aktorët duan, “për ideal të Partisë, një teatër spartan”, atëherë le ta thonë hapur. Më kujtohet, pas këtij termi “spartan” që nuk i përket thesit të Veliajt, një citim i ditarit të Edi Ramës, kthyer në një libër prej Anri Salës, me titull “Edi Rama”, ku shihej “Për një teatër të varfër” të Jerzy Grotowski-t.

Fjalën e mori edhe Josif Papagjoni që nga lartësia e njohurisë së tij si “punonjës, Profesor, Doktor dhe Drejtor në Institutin për Studime Albanologjike” tha që duhej ndarë “godina nga memoria”, sepse nuk krahasohet me Globus-in e Shakespeare-it, pavarësisht se të tjerët i paskëshin thënë Papagjonit, se “kjo është memoria jonë, ç’t’i bëjmë tani neve”, të cilëve Josifi u përgjigjet me një pyetje “vërtetë përfaqëson kjo arkitekturë qytetin e sotëm modern që duam të ndërtojmë?”. Pyetja që i duhet bërë Papagjonit është: a është arkitektura, pra godina e TK, një dokument historik që ka kushtëzuar, pra u ka dhënë formë punonjësve shqiptarë të aktrimit, regjisë, skenografisë, teknikës së ndriçimit dhe zërit; shkurt, nëse prishet kjo godinë dhe zhduket kjo memorie dokumentare, a do të mund të lexojnë brezat e ardhshëm, për formimin e të cilit Papagjoni paguhet me para publike sot e kësaj dite, historinë tonë të aktrimit, regjisë, skenografisë, teknikës së ndriçimit dhe zërit? Shpresoj që kur t’i japë përgjigje vetes të shihet në pasqyrë dhe të kuptojë nëse i ka mbetur cipë në fytyrë.

“Aty vjen era myk” dhe “bëji 1000 rikonstruksione, ajo nuk bëhet, është e kalbur” tha Papagjoni, duke nxjerrë në pah ekspertin e mykut brenda vetes. Dhe për ta mbyllur me nder pjesëmarrjen në përshfaqjen e përfaqësuesve, kritiku i teatrit Josif Papagjoni, që në halenë ku jetojmë ka gjetur parajsën, duke qenë Profesor, Doktor e Drejtor në Institutin e Studimeve të Albanologjisë, hedh perlën e fundit: “[u]në kam qenë për një godinë neoklasike të stilit barok, që të shkonte me ministritë”. Pas kësaj perle, duke u kërkuar ndjesë përfaqësuesve, u çua e tha “ika se më presin studentët” … për t’u bërë gjëmën me trutë e gomarit.

Altin Basha ishte i vetmi që çmontoi paksa tymnajën masmediatike (ekspertiza njohjes së mekanizmave të Top-Channel-it doli qartazi), duke vënë në dukje anëshmërinë e qëllimshme të prezantimit me fotografitë skandaloze të gjendjes së TK, të cilat janë mëse të vërteta, por që nuk justifikojnë a priori shembjen. Më pas Basha kërkoi nëse në sallë ndodhej ndonjë arkitekt, sepse inxhenjeri drejtues i Institutit të Ndërtimit nuk mund të quhej si ekspert i vlerave arkitekturore. Në përgjigje të apelit fjalën e mori një farë Matilda (Pando?) që iu lëpi turpshëm pushtetit nëpërmjet sukseseve me ngjyerjen e pallateve të Edi Ramës që paskëshin sjellë Tiranën moderne. Gjithsesi nuk tha asnjë fjalë që të kishte të bënte me kontekstin përveç cilësimit të Bjarke Ingels-it si nobelist të arkitekturës bashkëkohore.

Ema Andrea përveç përçartjeve me lirinë e saj, me projektet e “komunizmit” e tërci e vërci, preku një temë të vështirë, “kush mban përgjegjësitë për degradimin e deritanishëm të TK?”,që në përshfaqjen e përfaqësuesve nuk gjeti përgjigje. Gjithsesi Ema është për një Teatër të ri, pa e thënë se ku, që të ndihet e përfaqësuar edhe ajo në 2220, kur njerëzit do të shohin kush ka punuar sot (Emën?).

Në një shkëmbim me Bujar Kapexhiun më bëri përshtypje sesi Erjon Veliaj tha troç, me numra, vjedhjen që do të kryhej dhe askush nuk i bëri pyetje, por u duk sikur u kënaqën apo u shastisën nga rrumpalla me numrat e shtuar të teatrit të ri bashkëkohor të Bjarke Ingels-it, me trefish apo nëntëfish të sipërfaqes së përfituar. Veliaj insistoi te 1200 metrat që ka sot ndërtim Teatri Kombëtar. Por kjo shifër llogarit vetëm sallën dhe krahun verior, pa shesh, parkim, pishinë, butafori, TKEKS. Praktikisht, për të patur një ide të qartë, pjesa e mëposhtëme do të zhduket për t’i lënë vendin kullave të privatit.

14.

P.S. Si ka mundësi që asnjëri prej përfaqësuesve të ajkës intelektuale teatrore, arkitekturore dhe urbanistike të kombit nuk i bëri një pyetje Erjon Veliaj: a ka kryebashkiaku konflikt interesi me FUSHA sh.p.k sidomos përsa i përket familjarit të tyre dhe mbylljes së çështjes së Ardit Gjoklajt? Dhe këta janë kultivuesit e shpirtit të kombit … !!!

“Dy duar për një kokë”, ose për të qartësuar “personazhin publik” mbi “instiktin e aktorit”. (Romeo Kodra)

Nga e gjithë “çështja e Teatrit” vetëm një herë kam dëgjuar, prej aktorëve (të nënkuptuar si profesionistë të artit teatror por edhe si qenie qytetare të angazhuara me çështjen e ruajtjes së godinës së Teatrit Kombëtar), të flitet me gjuhën përkatëse dhe specifike të Teatrit, pra me një gjuhë jo të tjetërsuar apo të degjeneruar prej fushës së vet, e mbi të gjitha me një ton proporcional, apo në përpjestim të plotë e të drejtë me gjuhën e pushtetit, siç foli Neritan Liçaj pak ditë më parë.

Mbi të gjitha më tërhoqi vëmendjen distancimi i tij prej vetës së parë shumës dhe kategorizimi në vetën e parë njëjës: “S’m’ka pëlqy asnjëherë të flas n’emër të t’tjerve. Flas n’emër, timin, personal”. Ky distancim nuk e bën Liçajn apologjet apo ndjekës të ndonjë ideologjie liberale me individin në qendër, siç mund ta imagjinojë ndonjë i djathtë konservator i PD-së (nëse e kanë idenë se për çfarë po flas konservatorët e djathtë shqiptarë), por e kategorizon, sidomos për atë që thotë më tej, në rolin e tij publik, social e juridik më minoritar të mundshëm: atë të një artisti-aktor-punëtor profesionist, brenda një strukture institucionale – si godinë por edhe si staff – të rrezikuar në ekzistencën, pas një pseudo reformimi menaxherial tërësor të institucioneve të artit dhe kulturës me nismëtarë Edi Ramën dhe koalicionin e Rilindjes.

Dhe prej këtij roli minoritar, pra me pushtetin e reduktuar numerikisht në maksimum (shih tragjedinë e Sofokliut, Antigona), Liçaj, i vetëm, merr guximin dhe vë në diskutim duke sfiduar pushtetin e, për më shumë, forcën fizike të këtij të fundit, personifikuar në personin e Kryeministrit Edi Rama: “Dy duar për një kokë. Do ta vras, sepse do të më vrasi.”

Mendimi im është se Liçaj u shpreh pa filtra dhe pa u thelluar shumë mbi atë që tha, ose, më mirë të them, pa e kuptuar deri në fund rëndësinë e asaj që tha. Ky mosthellim, apo shprehje instiktive, pikësëpari vihet re në videon e mësipërme tek kalimi i pavetëdijshëm sërish në numrin shumës, menjëherë pasi kishte deklaruar kalimin në numrin njëjës, e më pas, sërish, nga numri shumës në numrin njëjës. Ky kalim vetor, për mendimin tim, tregon përsëpaku një lëkundje apo mosracionalizim të plotë te bindja e tij për deklaratën e rezistencës fizike apo ekzistenciale deri në vdekje.

Ky shkrim i imi është një përpjekje për të stabilizuar paksa logjikën e kësaj rezistence dhe për të vlerësuar instiktin e qelibartë prej aktori të Liçajt në aktualitetin e tij më real e akut, atë të një artisti që, si qenie, vritet, sakrifikohet e nënshtrohet prej dekadash në Shqipëri prej pushtetit të përfaqësimit politik, sidomos, kur, siç shihet nga operacioni i menjëhershëm masmediatik, pushteti ka reaguar duke intimiduar apo anestetizuar këtë lloj rezistence. Shkurt interesi im këtu është të nxjerr në dukje sadopak nënshtrimin e artistit në Shqipëri dhe përdhunimin e dinjitetit të tij si qenie nëpërmjet kategorizimeve apo shtresëzimeve funksionale shoqërore: “artist i madh”, “artist i merituar”, “artist i popullit”, “artist i klasës punëtore”, “artist-proletar” e deri tek degjenerimet e sotme “artisti famoz” apo “artisti-nën-proletar ose lumpenproletar“, pra pa vetëdijeni e, si rrjedhojë, pa fuqi për të ndryshuar gjendjen së tij shoqërore.

Se si funksionon intimidimi dhe anestetizimi mjafton të shohim titullin e tjetërsuar në kanalin YouTube ReportTV të Carlo Bollino-s: “Neritan Liçaj: Nëse duan luftë, jemi gati, dy duar për një kokë ‘O do na vrasin, o do i vrasim’”. Në këtë mënyrë pushteti, duke e kaluar nga numri njëjës në shumës deklaratën e Liçajt (Carlo Bollino-n, meqë nuk ka nevojë për shpjegim e njihet prej gjithkujt si bythëlëpirës i Edi Ramës, po e marr si paradigmë të zëdhënësit masmediatik të pushtetit të përfaqësimit politik në përgjithësi) kërkon me çdo kusht ta turmëzojë Liçajn duke e futur si subjekt, si të nënshtruar, për të ruajtur etimologjinë e fjalës subjekt, të një turme më të madhe – “aktorët që janë kundër Teatrit Modern të arkitektit të famshëm”, “sindikatat e korruptuara dhe të afërta me opozitën”, etj., etj., si këto – kur Liçaj gjënë e parë që bën është ekzaktësisht e kundërta: pozicionimi jashtë çdo përfaqësimi përtej atij të vetvetes, përtej qenies së tij, ekzistencës së tij si njeri i angazhuar me një çështje qytetare, shoqërore, institucionale dhe që, mbi të gjitha, e prek direkt, jashtë çdo metafore.

E gjithë masmedia, e majtë apo e djathtë, për interesa të tyre, e kanë marrë dhe e kanë turmëzuar, tufëzuar e kolektivizuar deklaratën e Liçajt (dhe kam përshtypjen se Neritani nuk e ka kuptuar këtë deri në fund) si një deklaratë të aktorëve në përgjithësi, pra jo si ajo e një qenieje por si ajo e figurave të spektaklit të së përditshmes, dhe, ç’është më e keqja, duke e futur pikërisht në qerthullin e METAFORËS (!?!?!?) mirëmenduese e pseudo-politically correct.

Pse bëhet kjo? Pse, pikërisht, në momentin më të qelibartë të shfaqjes së një akti rezistence – dhe, me Deleuze-in, aktin e rezistencës e nënkuptoj si akt krijues dhe puro artistik – shoqërisë shqiptare i fshihet, i mbulohet, i censurohet a thua se do të verbohemi mbarëkombëtarisht prej saj? Ose pse shoqëria shqiptare në përgjithësi dhe vetë Liçaj në veçanti fshihet prej saj, pse kthen kokën diku tjetër sikur lakuriqësia e një aktori të vetëm, që thotë instiktivisht fjalën e tij të fundit të ishte e padurueshme (kujtoj që fjala aktor etimologjikisht vjen prej ager, të vepruarit, por edhe prej oris, të folurit)? Pse shfaqjes së rezistencës së një qenieje i preferohet përshfaqja METAFORIKE e personit-aktor, artist apo çdo kategorie subjektive tjetër të mundshme që mund t’i ngjisim asaj qenieje të dalë instiktivisht prej kutisë së kufizuar të individit të njohur publikisht me emrin Neritan Liçaj? Pse nuk vihet re që ka diçka heroike e që duhet vlerësuar e inçentivuar maksimalisht prej shoqërisë sonë te kjo qenie e rrezikuar dhe rezistente, e cila merr çështjen personale (Neritan Liçaj si i rrezikuar në sigurinë e “bukës së gojës së vetes dhe fëmijëve”) dhe personalisht (pa kërkuar pas vetes ushtarë/dele/turma teletrumpiksura votuese) i shpall luftë pushtetit të personifikuar prej Edi Ramës si në traditën më të mirëfilltë teatrore që njeh bota perëndimore, ku supozohet se jemi pjesë, por edhe ajo shqiptare (Gjergj Elez Alia si shembull tipik)? Pra, si nuk vihet re thelbi heroik dhe tragjik i një qenieje që shpreh vullnetin e vet pa filtra karshi një situate rreziku ekzistencial, e në vend që të vlerësohet e mbështetet, denigrohet prej opinionit të ashtuquajtur publik sepse “çështja nuk duhet të kalohet në personale”? [Gjithsesi, personalisht jam i bindur se Liçaj për këtë deklaratë vlerësohet prej të gjithë shqiptarëve. Ajo që këtu më intereson është çështja e “opinionit publik”, ku në më të mirën e rasteve Liçaj, cinikisht, merret si i pabesueshëm apo si një, që do të duket për ç’ka nuk është.]

Pse nuk vihet re që çështja është jo vetëm personale (person vjen prej latinishtes dhe ka kuptimin e personazheve në skenë), pra jo vetëm profesionale e publike (person publik) për Liçajn, por edhe më thelbësore, qenësore, e të gjitha qenieve si Liçaj që kanë luftuar (edhe fizikisht) për t’i patur e më pas populluar institucionet publike të artit dhe kulturës? Pse sëfundmi kemi kaq frikë nga heronjtë dhe nga tragjedia ne shqiptarët e trranzicionit, të cilët historinë e kemi të mbushur me heronj e me tragjedi? Pse me çdo kusht duam një shfaqje heroike (vullnetin dhe vrullin e deklaratës së dalë prej instiktit aktorial të Liçajt) ta fusim në përshfaqje teatrore (duke e përkthyer në metaforë deklaratën e personazhit publik Liçaj) dhe përfaqësim politik (duke e bërë figurë Liçajn dhe rrjedhimisht zëdhënës të të gjithë aktorëve e, pas tyre, përpikmërisht, të ndonjë partie politike opozitare/antagoniste)? Nuk është degjenerim i heroit përfaqësimi dhe përshfaqja? Deri kur duam të degjenerojmë shoqërisht duke mohuar çdo lloj rezistence heroike e duke e prostituuar cinikisht në përfitim të realizmit politik [te kjo pikë ka bërë gjëmën e vërtetë dogma marksiste-leniniste në salcë enveriste]?

Natyrisht, kjo praktikë e pushtetit për të devijuar dhe anestetizuar këtë shfaqje (të qenies në akt rezistence) në përshfaqje, është kolauduar në Shqipëri, sidomos prej devijimit të dhjetra-qindra-mijëra qenieve protestuese, të cilat donin të hynin në Bllok në 1991 për t’u kënduar festën bllokmenëve. Që atëherë shqiptarët protestues të 1991, siç ishin informalë por edhe jo formalë, të paformuar zyrtarisht nën sigla partiake por edhe të padeformuar: proletarë të cilëve u kishte ardhur në majë të hundës “diktatura e proletariatit”; intelektualë të cilëve u kishte ardhur në majë të hundës “intelektualizmi i marksizëm-leninizmit” enverist; studentë të cilëve u kishte ardhur në majë të hundës të nxënurit e “mësimeve të Partisë”; kryeqytetas të cilëve u kishte ardhur në majë të hundës kryeqytetaria kozmopolite e bllokmenëve të vetëngujuar; qytetarë të rretheve të cilëve u kishte ardhur në majë të hundës të jetuarit në qytetrrethim të përhershëm; malësorë të cilëve u kishte ardhur në majë të hundës propaganda e “krenarisë së malësorit” prej përbuzësve të malokut; fshatarë të cilëve u kishte ardhur në majë të hundës të jetonin fshatçe në fshatrat e tyre si qytete; pikërisht këta u turmëzuan e u subjektifikuan/nënshtruan duke zgjedhur alternativën e përfaqësuar politikisht asokohe prej PD-së e vazhdojnë të subjektifikohen nën etiketa përgjithësuese dhe, si rrjedhojë, alienuese të politikës përfaqësuese sot e kësaj dite. [Sot ka ende gomerë që lexojnë Marksin e nuk kanë kuptuar ende që ngërçi drejt KOMUNIZMIT, d.m.th. drejt një shoqërie jo pa politikë, por pa përfaqësim poltik, pra pa delegim/alienim vote, është pikërisht tek antagonizmi kundër sistemit kapitalist – luftës së klasave, për të qenë të kuptueshëm – me mjete të kapitalit, pra nëpërmjet përfaqësimit politik, subjektifikimit politik, nënshtrimit të një qenieje ndaj një etikete partiake.]

Jo më kot, prej aso kohe, që prej 1991, masmediatikisht flitet për skenarë të lëvizjeve apo protestave politike dhe vënie metaforike në skenën e të ashtuquajturit realitet, por pa shpjeguar në ç’konsiston metafora dhe ku fillon apo mbaron ajo. Njësoj si në 1991, ka ndodhur edhe në 1997-’98. Njësoj ka ndodhur edhe më 21 janar të 2011. Dhe, përpikmërisht, këto skenare i shohim të populluar nga personazhe me role të caktuara, specifikisht për të degjeneruar e inflacionuar shfaqjen e qenies/eve në akt rezistence, si ato të lëvizjeve popullore apo protestave, në një përshfaqje spektakolare, si ato që shihen rëndom në teatrot shqiptare, ku i gjithë potenciali i aktit të rezistencës kanalizohet drejt përfaqësimit politik, që përgatitet, me shpresë, të ngrihet një ditë në pushtet.

Një prej këtyre personazheve është edhe Erjon Veliaj, kryebashkiaku aktual i Tiranës, të cilit duket se i janë deleguar fatet e Teatrit Kombëtar.

Dhe duke shkruar këto rreshta, si për një ironi të fatit, shoh që Erjon Veliaj paska nxjerr dje “bllof” Neritan Liçajn, duke nxjerrë një sms, që e cilëson si të një anëtari të PD-së (por që nuk është e mundur të verifikohet), gjoja drejtuar artistëve të organizuar për mbrojtjen e Teatrit, të cilëve u kërkohet të bëjnë “sherrrr” nëse nuk lejohet “vetëm Liçaj të flasë” në emër të artistëve, në mbedhjen e thirrur prej Bashkisë së Tiranës mbi çështjen e Teatrit.

Natyrisht, duke iu kyther thelbit të këtij shkrimi, nuk e kam marrë Neritan Liçajn për Gjergj Elez Alinë, e as ta shndërroj në të, e aq më pak t’i përkëdhel egon apo t’i fus xixat e rrah shpatullat. Ajo që dua me këtë shkrim është kultivimi dhe vlerësimi i logjikës dhe racionalizimi i atij instikti primordial të Liçajt, aktorial, teatror, tragjik që u shfaq në deklaratën e tij, që, siç thashë, është vënë nën shënjestër prej presionit të regjimit të pushtetit politik përfaqësues aktual, për ta anestetizuar dhe intimiduar. Dhe ndaj këtij presioni Liçaj duket se është sprapsur disi, apo thjeshtë anestetizimi ka bërë efekt, duke e riformuluar në një gjuhë politikisht korrekte deklaratën e tij e duke ia dhuruar si METAFORË FIGURATIVE spektaklit politik e masmediatik të së përditshmes shqiptare. Përsëpaku ky është konkluzioni që sipas meje del pas intervistës së gjatë në BallkanWeb.

Intervista fillon pikërisht me një pyetje paternaliste e mirëmenduese – nuk dihet se me sa vetëdijeni prej gazetarit por me siguri e cytur prej pronarit – që pret një përgjigje të kamomilizuar mbi Teatrin si “fitil që do të plasë në dorë bombën e arrogancës” qeverisë. Duke e futur në qerthullin e figuratives, metaforës Liçaj qetëson gazetarin, pronarin e gazetarit, opinionin teletrumpiksur publik, pushtetin përfaqësues politik dhe veten si personazh publik. Lind pyetja, pse e bën këtë? Pse nuk duhet ushtruar dhunë mbi Kryministrin p.sh., duke e nxjerrë zvarrë në bulevard, nëse ai të cënon “ekzistencën”, “bukën e fëmijëve”? Dhe Liçaj duket se i ka të gjitha instrumentet për ta justifikuar logjikisht dhe juridikisht një gjë të tillë, sepse ai me shumë qartësi diskutimin e hap përtej çështjes së Teatrit, duke e parashtruar analogjikisht në nivel social, me “mllefin e popullit”, punëtorët, minatorët, taksa paguesit, të cilët politikanët shqiptarë nuk rreshtin së vëni paturpësisht e papërgjegjshmërisht nën presion duke i shantazhuar e deri asgjesuar fizikisht prej dekadash. [Personalisht nuk e kuptoj si nuk është eleminuar fizikisht Sali Berisha pas çështjes së 21 janarit 2011, njësoj si nuk e kuptoj të jetë gjallë për të njëjtën çështje Ilir Meta, apo edhe Edi Rama që mori votën për të sjellë drejtësi dhe vuri Ilir Metën President … pa përmenduar Erjon Veliajn pas çështjes “Ardit Gjoklaj”. Personalisht nuk e kuptoj respektin e thellë ndaj ligjit të shqiptarëve të tranzicionit dhe kontradiktën gjithnjë e më të thellë me mitologjinë e mitopoetikën tonë të mbushur me heronj, besë, nder, gjakun që na ngre nga varri e të tjera si këto.]

Por, Liçaj, pavarësisht se e kupton se si qëndron në thelb kjo punë, sërish duket sikur nuk do ta besojë, sikur nuk do që të dëgjojë deri në fund zërin e instiktit që ka brenda vetes.

Intervista për BallkanWeb është shumë interesante, sepse paraqitet si një lloj termometri që mat qartësisht lëkundjet e Liçajt dhe të gjithë artistëve shqiptarë, të cilëve u ka mbetur një pikë gjak në trup e cipë në faqe. Në këtë intervistë Liçaj dhe intervistuesi, nëpërmjet pyetjeve të tij, prekin shumë tema që kanë të bëjnë me konceptimin teorik të aktorit/artistit, me vizionin e këtij të fundit mbi botën dhe vetes në këtë botë, me përgatitjen teknike dhe vlerësimin apo meritat e aktorëve, me menaxhimin dhe politikat e artit dhe kulturës: “Pse [qeveritarët] i bëjnë punët mbrapsh?”; “Pse kontratat një-vjeçare, që ata [aktorët] të kenë frikë, të mos hapin gojën”; “Për mendimin tim Kryeministri shqiptar do të varrosi artin dhe kulturën shqiptare”; “A ka një platformë për zhvillimin e artit dhe kulturës kjo qeveri?”; “Çdo gjë fillon nga ligji. Le të bëjmë një ligj të mirë”; “Ç’lidhje ka Erjon Veliaj si kryetar i bashkisë së Tiranës? Pse [Edi Rama] nuk ia jep [vendimarrjen për Teatrin Kombëtar] kryetarit të bashkisë së Durrësit, atëherë?”; “Gazetari – Keni patur kërcënime [për vendin e punës]? Liçaj – Përderisa punon me kontratë një-vjeçare … Por, nuk besoj të arrijnë deri aty, sepse unë punoj dhe unë punoj mirë”; “Nuk vlerësohet një artist me rrogë […] Nuk mund t’i tregosh rrogën [Mirush Kabashit]”; “Gazetari – A është kthyer çështja në një çështje politike?”.

Unë do të doja ta filloja nga fundi i çështjeve dhe pyetjeve të paraqitura më sipër. A e dëmton ndërhyrja politike çështjen për mbrojtjen e Teatrit? Mendimi im është, dhe habitem sa dhe në ç’pikë duhet të jesh idiot që të mos të të vijë e natyrshme ta mendosh, që është politika apo, më troç, përfaqësuesit politik që, teorikisht, duhet të dëmtohen në sytë e votuesve nëse nuk angazhohet me mbrojtjen e Teatrit, me mbrojtjen e një institucioni publik kombëtar [Natyrisht, them teorikisht, sepse në realitet votuesi shqiptar është një teletrumpiksur idiot dhe injorant që formon opinionin sipas Top Channel-it, Klan-it, VizionPlus-it, etj. dhe shkon e voton si dele duke legjitimuar prostitumin e të mirës publike, pra vetes, për interesa oligarkësh … a ka shembull më të qartë sesa çështja e Teatrit, ku pasi na kanë vjelë taksat na thonë që duhet shitur edhe prona publike për të patur një Teatër që e kemi]. Kështu që një gazetar, nëse nuk është idiot ose nuk është këlysh kurve që e bën qëllimisht, duhet që pyetjen tua drejtojë përfaqësuesve politik dhe jo aktorëve: a e dëmton politikën partiake mosangazhimi me çështjen e Teatrit? Është politika përfaqësuese (parti, lëvizja, etj.) që duhet të japë përgjigje për këtë pyetje duke shpalosur vizionin e saj alternativ ndaj idesë së qeverisë së sotme për Teatrin.

Por, natyrisht, këto nuk janë pyetje për t’iu bërë partive përfaqësuese politike, sidomos atyre të djathta, të cilat kanë interes vetëm zhurmën dhe antagonizmin për shfrytëzim dhe prostituim territori publik. Në fakt, ku është parë që një e djathtë të mos jetë pro privatizimit dhe dobësimit institucional shtetëror?! Ky është problemi i PD-së: Edi Rama i ka parakaluar djathtas, duke u hequr çdo territor të realizmit dhe realitetit të tyre politik. Dhe kjo është fatkeqësia e Shqipërisë dhe përseja e “punëve të bëra mbrapsh” që nuk kupton Liçaj, apo nuk kupton deri në fund kur thotë që “Kryeministri shqiptar do të varrosi artin dhe kulturën shqiptare” (shih këtu: min. 32.30-35.30). Në Shqipëri nuk ka parti të majta, progresiste, por vetëm të djathta që shohin te zhvillim aktual kafshëror, gjithë trashje trush e barqesh, modelin e merituar prej popullit shqiptar.

Kështu që nuk është aspak çudi, që, sa herë hapen debate për mbrojtjen e publikes, nga njëra po tjetra palë e përfaqësuesve politik, inflacionohet diskuri duke i qepur gojën kundërshtarit me komunistllëkun e pronës publike. Dhe rezultati është asgjesimi, fshirja e çdo arritje dhe sakrifice për ndërtimin e institucioneve artistike apo kulturore, të cilat nuk na i ka dhënë as Enver Hoxha e as mund të na i japë në të ardhmen ndonjë këlysh kurve në shkallë më të reduktuar se ai.

Për këtë arsye edhe ligjet nuk duhet absolutisht të vijnë si propozim i PD-së, PS-së apo LSI-së, sepse të gjithë këta, në më të mirën e rasteve, do të propozojnë një paçavure jo-funksionale si ligji aktual që do të qepet, shpepet e arnohet sipas interesave të pushtetit politik përfaqësues në fuqi (shih fshirjen me ligj të Qendrës Kombëtare të Artit prej Mirela Kumbaros). Pra, janë vetë aktorët, artistët dhe operatorët kulturorë, që duhet ta hartojnë dhe propozojnë për aprovim në parlament. Natyrisht kjo do mund, do kohë dhe dedikim, por është edhe e vetmja rrugë për një ligj për artin dhe kulturën. [Liçaj e mbyll intervistën duke “iu qarë” gazetarit për shkak se ai nuk do të duhej të merrej me mbrojtjen e Teatrit, por me art … personalisht nuk e kuptoj këtë ndarje të të bërit art dhe angazhim direkt për mbrojtjen e Teatrit, si mjet dhe vend pune, dhe bërjen e ligjeve për artin dhe kulturën, të cilat përkufizojnë mjetet dhe vendin e punës së një aktori, pjesë e një institucioni publik.]

Pas ligjit duhen parë edhe platformat e propozuara prej përfaqësuesve politik, përpara dhe jo pas zgjedhjeve [Liçaj në DYMIJË E TETËMBËDHJETËN !?!?!? pyet “cila është platforma për artin dhe kulturën” … po ashtu nuk kuptoj edhe atë “shpresën” që paska patur, si “shumë shqiptarë të tjerë”, tek Edi Rama]. Pas platformave të ekzekutivit duhen parë përputhshmëritë e tyre me ligjin, e bërë prej të interesuarve direkt, dhe platformat e drejtuesve të institucioneve. Dhe nga kjo pikëpamje, nuk më rezulton të jetë ndjerë as Liçaj e askush tjetër prej të interesuarve direkt për platformën e ndonjë drejtori institucioni publik të artit dhe kulturës.

Dhe e ndejtura squkë apo të punuarit në gjumë pavarësisht mos transparencës së platformave, si ajo e Rilindjes apo ajo e drejtorit të emëruar të Teatrit Hervin Çuli, ku citoheshin “reforma bashkëkohore”, solli, nëpërmjet kësaj METAFORE apo SHPREHJE FIGURATIVE të pa specifikuar, tjetërsimin e kontratave të të punësuarve brendave institucioneve publike. Shkurt Rilindja i lejoi vetes të alienonte/shkëpuste aktorin/punëtorin/proletarin prej mjeteve dhe vendit të punës, Teatrit si mjet dhe vend pune. Rilindja përgatiti terrenin e shkatërrimit të institucioneve, duke shantazhuar aktorin-punëtor, “atë teatër jo të bërë me tulla dhe gurë” siç e quante Gordon Craig.

Natyrisht aktorëve të përgjumur iu shtua doza e anestezisë prej pushtetit politik përfaqësues (Mirela Kumbaro dhe Hervin Çuli si të deleguar të tyre) duke u përkëdhelur egon. “Unë punoj mirë” thotë Liçaj sot e kësaj dite, dhe kjo është e vërtetë, madje këtë e pranojnë edhe ministrja dhe drejtori aktual. Por a është ky diskutimi? Natyrisht, të gjithë bashkë, aktorët si Liçaj që punojnë në TK me ministren dhe drejtorin, bien gjithashtu dakort që brenda TK kanë qenë punësuar (por edhe vazhdojnë të jenë) aktorë që nuk punonin, parazitë e qoftexhinj. Por a është kjo arsye për të tjetërsuar kontratat dhe bashkë me to aktorët prej mjeteve dhe vendit të tyre të punës? Nuk duhet gjetur një mënyrë menaxheriale pa tjetërsime dhe alienime të pasurisë publike, dhe me këto të fundit nënkuptoj jo vetëm ndërtesën me “tulla dhe gurë” të Teatrit, por edhe ndërtesën Mirush Kabashi, vlera monetare, rroga e të cilit doli në diskutim? Dhe këtu çështja, ka të drejtë Liçaj, nuk është më vetëm ajo e Teatrit, por e gjithë Shqipërisë së gllabëruar me të njëjtin pretekst gjatë gjithë viteve të tranzicionit të patranzitueshëm, ku është tjetërsuar prona publike dhe njerëzit e alienuar janë bërë e me këtë ritëm do të vazhdojnë të bëhen edhe më shumë skllevër të privatit. Por për ta kuptuar këtë duhet dalë nga METAFORA dhe SHPREHJET FIGURATIVE. Nuk mbrohet Teatri e as Mirush Kabashi duke i thurrur lavde, që në më të shumtën e rasteve tingëllojnë si qurravitje. Duhet të mbrohet Teatri si mjet dhe vend i punës, sepse DY DUAR PËR NJË KOKË JANË … por për këtë shpresoj të mos jetë tepër vonë, sepse kjo duhej deklaruar përtej çdo METAFORE dhe SHPREHJEJE FIGURATIVE kur kontratat u tjetërsuan në “bashkëkohore”, pas të cilave aktori-punëtor nuk është më i mbrojtur me të drejtën e ligjit. Kështu që nuk ka mbetur veçse të artikulohet mbrojtja e Teatrit në nivel simbolik, në nivel përfaqësimi, ku natyrisht fuqia e pushtetit është mbizotëruese dhe thyerja e tij e vetme bëhet me një akt radikal rezistence që nënkupton vënien në diskutim apo thyerjen e nivelit simbolik, pra përfaqësues, të aktorëve. Shkurt ngujimi i aktorëve simbol-përfaqësues si Robert Ndrenika, Tinka Kurti, Mirush Kabashi, Yllka Mujo, Neritan Liçaj, e të gjithë të tjerët me rradhë.

P.S. Për rrogën kot apo plot të Mirush Kabashit do zgjatem në një shkrim të ardhshëm.

Çështja e Teatrit si tjetërsim konceptual hapësinor. (Romeo Kodra)

Për pak ditë në maj u ktheva në Tiranë. Njëra prej këtyre qëlloi e hënë dhe përkoi me takimet për mbrojtjen e Teatrit të organizuar prej disa aktivistëve dhe aktorëve që mesa duket më shumë se të tjerë, të punësuar dhe paguar me taksa publike, u dhemb shembja e këtij monumenti të trashëgimisë kulturore kombëtare.

Gjendja ishte deprimuese jo vetëm për praninë e pakët të personave të interesuar, por edhe për artikulimin. Ndoshta kjo e fundit është edhe natyrshme dhe e pritshme, madje kam bindjen se qeveritarët rilindas e presin këtë shfryrje ezauruese, për të dhënë më pas zgjidhjen finale, si në rastin e këndit të lojrave te parku i Liqenit.

Në takim u ndesha me aktorin Alfred Trebicka me të cilin ndamë medimet mbi gjendjen dhe mbi historikun e aksionit të qeverisë për shembjen e Teatri. Për pak u ndalëm te çështja e trajtimit të Robert Ndrenikës në takimin e organizuar prej Kryministrit Rama me arkitektin e projektit të Teatri ku të parit, Ndrenikës, i vihej në diskutim “reputacioni dhe hija në historinë e Teatrit” (min. 1.40). [Më pëlqen që Edi Rama është i kujdesshëm ndaj hijeve të lëna në Teatër … një hije apo fantazëm si ajo që sillej nëpër Evropën e 1848!?!?!?]

Ajo që personalisht më bëri përshtypje ishte mungesa e reagimit të atypëratyshëm të Ndrenikës. Natyrisht mosha nuk është e përshtatshme për reflekse të menjëhershme, kështu që reagimi erdhi me vonesë dhe jo-proporcional, pas shfaqjes së organizuar nga Kryministri për prezantimin e asaj kopjeje të përgatitur shkel e shko nga starkitekti Bjarke Ingels. Personalisht do kisha preferuar prej Ndrenikës një lëshim këpuce në surrat të Kryministrit si ajo që iu lëshua George Bush-it 10 vite më parë prej një gazetari në një konferencë për shtyp.

Fundja çfarë do të kishte ndodhur? Thjeshtë do të kishim një aktor që nuk linte të shkelte askënd mbi dinjitetin e tij. Dhe dinjitet do të thotë mbi të gjitha dinjitet për vendin e një aktori në qytetërim. Dinjitet si ai i një Roberti tjetër, De Niro-s (thuajse moshatar i Robertit tonë), përmendur përpara disa ditësh edhe prej Alfred Trebickës, i cili edhe pse ka bërë kompromise të pafundme duke qenë pjesë e makinerisë spektakolare të Hollywood-it, ka akoma cipë për të nxjerrë dhëmbët kundrejt çdo idioti përfaqësues politik, që mund t’i duket vetja mbret: “Dua të them vetëm një gjë: Të qifsha Trump-in! Nuk është më Poshtë Trump-i, por Të qifsha Trump-in!”.

Por unë do të thoja, pa shkuar deri në Hollywood, dinjitet dhe revoltë edhe si ajo e kuksianëve, kundër të cilëve i dridhet buza çdo pushtetari, dhe jo më një të tredhuri të oligarkisë injorante shqiptare si Edi Rama.

Lëshimi i një këpuce në fytyrë të Kryministrit Edi Rama do të kishte sjellë edhe faktorizimin e Robert Ndrenikës – dhe pas tij aktorëve me dinjitet – në panoramën publike qytetare dhe anashkalimin e ushonjëzave të Partisë Demokratike dhe pseudo-shoqërisë civile, që kanë zaptuar diskurin publik real dhe virtual, masmediatik (shih për këtë rastin paradigmatik të Ilva Tares, zgjedhur në mënyrë domethënëse për meritat e saj prostituuese masmediatike si drejtuese në fondacionin e Sorosit, dhe intervistat e saj reklamizuese për Erjon Veliajn).

Dhe të anashkalosh të sipërpërmendurit, pra PD dhe Ilva Taret e shoqërisë civile, nuk është pak, sepse do të thotë ta ngresh nivelin e diskurit nga një hapësirë banale, në kuptimin etimologjik të kësaj fjale (bànnum, lat., që i përket feudalizmit kur tellalli bërtiste në hapësirat publike duke shpallur dhe bërë të njohur vendimin/ligjin/bànnum e feudatarit, fisnikut të gjithpushtetshëm, praktikisht atë që është bërë në Shqipëri derimësot e po vazhdon të bëjë kryetari i Bashkisë Erjon Veliaj duke ftuar për dëgjesë publike aktorët pasi është marrë vendimi), në hapësirë realisht publike, ku punëtori-aktor është i lidhur me mjetet dhe vendin e tij të punës dhe jo i alienuar siç e kanë bërë për 27 vjet politikat e pushtetarëve shqiptarë apo para-politikat e pseudo-shoqërisë civile. Ky është një diskutim marksian, ku Karl Marx-i duhet hapur e lexuar … edhe nga sindakalistët e Teatrit … n.q.s. kanë leje nga Partia Demokratike apo fondacionet mbështetëse … natyrisht, n.q.s. kanë leje nga selia e Pazarit të Ri.

Pra, për mendimin tim, nuk është e mundur që shpëtimi, nga politikat neoliberale të Partisë Socialiste, aktorëve dhe mbrojtësve të Teatrit t’u vijë nga PD, sepse kjo PD në bashkëpunim me PS e LSI e kanë katandisur punëtorin-aktor, në nën-punëtor, në lumpen-proletariat, pa dinjitet dhe pa vetëndërgjegje sociale e qytetare, duke u falur gjoja hapësirat e mejtet e fabrikave dhe ndërmarrjeve, nëpërmjet shpërndarjes së letrave me vlerë, e duke ua riblerë prej oligarkëve me 5% të çmimit. Kjo është praktika standart e ekonomisë së shock-ut, alienim/tjetërsim total i punëtorit prej mjeteve dhe hapësirave të punës, e cila u aplikua në Shqipëri që prej 1991 dhe në kundërshtim të plotë me ligjin e atëhershëm, i cili u tjetërsua sepse parashikonte të ashtuquajturat “prona shteti” e jo prona punëtorësh, pra, pikërisht, të shtetit dhe/ose popullit, d.m.th. të të gjithë shqiptarëve.

E njëjta gjë, dhe në mënyrë akoma më të dukshme e paradigmatike, ka ndodhur dhe po ndodh me Teatrin, në kundërshtim të plotë me ligjin, madje duke i kopsitur ligje të posaçme.

Dikujt mund t’i kujtohet që fillimisht Teatri, nga Popullor u tjetërsua dhe u bë Kombëtar, ngaqë, siç duket, fjala popull ishte shumë “komuniste” për disa injorantë, tru e barktharë, që tashmë, në më të shumtën e rasteve, kanë përfunduar në copa mishi obezë. E them këtë se këta të fundit, tifozë partiakë pa kurrëfarë ideje mbi politikat e promovuara prej partive, nuk e kishin e, mesa duket, akoma nuk e kanë idenë e kapërcimit dhe tjetërsimit cilësor nga Teatër Popullor në Teatër Kombëtar, ku cilësimi “popullor” rridhte prej një koncepti hapësinor politiko-ideologjik që shihte popujt përtej kufijve të kombësive dhe u jepte atyre përparësi.

Kështu pra, Teatri Popullor u tjetërsua nga pikëpamja e konceptuale e hapësirës politiko-ideologjike në kombëtar; në teatër të atyre me kombësi shqiptare.

Por, tani, Teatri si hapësirë konceptuale politiko-ideologjike po tjetërsohet e reduktohet akoma edhe më shumë, dhe fjala Kombëtar, duke qenë se vendimi për prishjen po i lihet në dorë një të tredhuri në Kryeministri, nuk përfaqëson më Kombin, por një shumicë të supozuar të qeverisë aktuale (them të supozuar, duke qenë se në Shqipëri ekziston rëndom edhe blerja e votës). Kështu pra Teatri nga një koncept hapësinor politiko-ideologjik po tjetërsohet e reduktohet në një koncept hapësinor politiko-ekzekutiv.

Edi(p) Rama në Kryministri, i pangopur dhe i tredhur siç është, nga pikëpamja konceptuale e hapësirës politiko-ekzekutive po e redukton akoma më shumë çështjen e Teatrit, nga çështje të një shumice të supozuar qeveritare qëndrore, në çështje të një shumice të supozuar qeveritare lokale, në Bashki të Tiranës, në dorë të Erjon Veliajt.

Ky i fundit Teatrin, si koncept hapësinor që ka degjeneruar nga politik, ideologjik, ekzekutiv, qëndror e lokal, po e tjetërson e redukton akoma më shumë, tashmë konkretisht si një copë tokë e çfarëdoshme; pra një tokë dhuruar direkt kthetrave të një klani mafioz si Fusha sh.p.k. që do të përfitojë, me tulla, llaç e beton, në kurriz të popullit shqiptar dhe gjakut të Ardit Gjoklajt. Kështu pra kemi të kryer tjetërsimin tërësor të Teatrit, tashmë fizikisht, objektivisht, tokë e xanun për të ndërtuar kulla reduktuar në një të tretë e territorit të mëparshëm.

Kur dëgjova se ka juristë të PD, që duan ta mbrojnë juridikisht Teatrin, m’u duk shumë interesante e do të isha edhe më shumë i interesuar të shihja sesi PD e arsyeton dhe mbështet në ligj këtë mbrojtje të Teatrit. Ideja ime është se, duke qenë që Edi Rama ka kaluar edhe më djathtas se e djathta konservatore, PD, duke mos ditur ku të kapet, po kërcënon me hapjen e vazos së Pandorës – ligjet e bëra këto 20 e ca vjet për interesa, jo të popullit, por të individëve të veçantë – prej së cilës vetë PD do jetë viktima e parë, duke qenë promovuesja e parë e doktrinë së ekonomisë së shock-ut. Shkurt: për mendimin tim janë të pabesueshëm … presion i kotë prej të zbythurisht politikisht e publikisht.

Shpëtimi, nëse do të ketë,  do të vijë vetëm nga konflikti i hapur i një njeriu për të drejtën e tij legjitime: Robert Ndrenika dhe punëtorë-aktorët e Teatrit që duhet të rezistojnë karshi alienimit ndaj mjeteve dhe vendit të punës (sërish Karl Marx). Dhe po flas për një konflikt fizik, ku të merren me shqelma, dhe jo duke u shkuar në takime nëpër gradaçela të ndërtuara prej tyre, Edi Ramën, Erjon Veliajn dhe Mirela Kumbaron. Për këtë kam përshtypjen se duhen njerëz që kanë punuar apo punojnë në atë Teatër e që kanë merituar e ndjerë privilegjin e të qenurit aktor-punëtor i një Teatri Popullor, Kombëtar, Kryeqytetas (dhe jo nënpunës i një pushteti politik të përkohshëm everist, berishist, ramist … ironia më e madhe e fatit është tek dëgjon një pallua si Laert Vasili teksa, në emër të kombit, akuzon për racizëm ata pak njerëz që duan të mbrojnë Teatrin nga shembja … kujtoj që nazi-fashizmi filloi duke akuzuar pakicat si kërcënim për rracën, kombin). Kështu pra, vetëm në këtë rast ndërgjegjësimi të aktorë-punëtorëve për konflikt, mund të shpëtojë Teatri e të mbështetet dhe përvetësohet prej popullit, kombit, qytetarëve.

P.S. Do ishte fantastike sikur kjo inisiativë e rezistencës së aktorëve të kishte sukses, jo për t’i shndërruar në heronj e udhëheqës (na del e tepron Edi(p) Rama për këtë), por sepse do përbënte një hap të dytë e të mëtejshëm të fitoreve vetëndërgjegjësuese të betejave për hapësirat publike, si në rastin e mbrojtjes së Piramidës, ku natyrisht kishte njerëz si Ardin Klosi, por edhe skutha si Artan Shkreli e Artan Lame.

Alte Meister si Kadareja. (Romeo Kodra)

Sot lexova te Peizazhe të Fjalës një shkrim, për mua prekës, të Ardian Vehbiut mbi disa “ndërhyrje” – që unë do i quaja retushime apo fshirje, e që kam përdorur edhe në punën time si koncept frytdhënës, duke u bazuar te Lituraterre e Lacan-it – në ribotimet e veprës Dimri i vetmisë së madhe, së Ismail Kadaresë. Por përse prekës?

Vehbiu, pasi vë në dukje në botimin e 2012 të Dimrit transformimet e pardesysëmbipekt, të dyshemesëfundshtrojë, të kolltuqevendenjëse, të farmacisëbarnatore, të procesitzhdrivillim, dhe korridoritmesore, në thelb, me anë të këtij shkrimi, ngre vetëm një pyetje: kush i ka bërë këto ndryshime në leksik? Dhe përgjigjia që i jep vetes dhe duket se i ofron lexuesit është kjo:

Nuk dyshoj se Kadareja i ka miratuar në parim; por cilësia materiale e ndërhyrjeve, dora e rëndë dhe vrazhdësia, mungesa e ndjesisë së tekstit dhe harmonisë, natyra prej arnash dhe shurdhëria ndaj asaj që do ta quaja tingëllim të fjalës në kontekst, të gjitha këto më bëjnë të dyshoj se “fajtori” për këtë prishje të teksteve shqip do të jetë ndonjë redaktor çfarëdo, pa vesh letrar, pa vesh gjuhësor, që i është vërsulur tekstit me egërsi mekanike.

https://i0.wp.com/cdn.gelestatic.it/repubblica/blogautore/sites/305/2011/04/11.01.26-Vienna-Kunsthistorisches-Museum-Ritratto-di-uomo-barbuto-di-Tintoretto.jpgMenjëherë më erdhi në mendje Alte Meister (Mjeshtrat e vjetër). Te kjo vepër e Thomas Bernhard-it – një autor që më ka prekur deri në atë pikë sa kam bërë tezën përfundimtare të studimeve universitare mbi të – flitet për një farë Reger, muzikolog dhe kritik arti, i cili, për 30 vite me rradhë, ulej në një nga sallat e Kunsthistorisches Museum të Vjenës përpara Ritratto di uomo barbuto të Tintoretos. [Jo pa qëllim zgjidhet prej Bernhard-it piktori zyrtar i Republikës Venedikase, si përfaqësues i trashëgimisë së të shkuarës, si përfaqësues i Mjeshtrave të Vjetër që përshfaqnin pushtetin e kohës së tyre, për t’i përcjellë brezave të ardhshëm, njëkohësisht, imazhin e pushtetit dhe vetvetes karshi këtij pushteti.] Reger-i i Thomas Bernhard-it kërkon me çdo kusht të gjejë mangësitë e perfektësisë së kryeveprave të mjeshtrave, të ngritura me këta të fundit si simbole të së shkuarës dhe pjesë e imagjinarit kolektiv austriak (këtu Bernhard i bën jehonë një shkrimi të Antonin Artaud-së, Mjaft me kryevepra, përmbledhur te Teatri dhe dyshtori i tij / Le Théâtre et son double).

Nga ana tjetër, për Reger-in na flet paraprakisht apo na e prezanton në libër Atzbacher-i, mik i muzikologut dhe kritikut të artit, i cili ka frikë se mos ky i jep fund jetës duke u vetëvrarë për shkak të tensionit psikologjik (vdekja e gruas është përkeqësues i situatës). Por është Reger-i vetë ai që na jep një shpjegim të mundshëm të situatës së tij:

Të shpëtosh çdo ditë të re falë muzikës, të dalësh prej trazirave dhe qelbësirllikut, ky është sekreti, tha, të rigjesh çdo ditë shpëtimin falë muzikës, të ribëhesh çdo ditë, që në mëngjes, një qenie njerëzore e vërtetë që mendon e ndjen, më kupton! tha. Pikërisht, tha Reger-i, arti, edhe nëse e mallkojmë edhe nëse ndonjëherë na duket i tëri pleonastik, edhe nëse pavarësisht se jemi të detyruar ta pranojmë që në realitet nuk vlen kurrëgjë, nëse vrojtojmë, këtu, tablotë e të ashtuquajturve Mjeshtra të Vjetër, që shumë shpesh, dhe natyrshëm gjithnjë e më shumë me kalimin e viteve, na duken pa kuptim dhe qëllim, asgjë më shumë sesa përpjekje halldupshe për tu vënë artistikisht në dukje në faqe të tokës, pavarësisht gjithë kësaj nuk ka asgjë tjetër që të shpëtojë njerëz si ne përveç këtij arti të mallkuar e dënuar, dhe shpesh ogurzi e i qelbur deri në vjellje.
[Duke mos e patur ndër duar tekstin origjinal përtheva këtë pjesë nga italishtja që gjendet Wikipedia e që më duket korrekt.]

Ka shumë prej Vehbiut te Reger/Bernhard-i, ka shumë muzikë bernhardiane te ndjesia e tekstit, harmonia dhe tingëllimi i fjalës që kërkon Vehbiu te teksti i retushuar dhe fshirë i Kadaresë. Pikërisht për këtë më duket prekës shkrimi i Vehbiut. Dhe prekës e them në kuptimin artistik të fjalës. Është pra, artistikisht prekëse të shohësh  në veprim dëshirën e Vehbiut për të shpëtuar atë ç’ka mbetur prej fshirjes së imazhit një herë e një kohe simbolik të Kadaresë dhe veprës së Kadaresë, vepër, ajo e versionit të parë të Dimrit të vetmisës së madhe, simbol (përkatës i sferës së Simbolikes te Lacan-i), që kishte potencial kryevepre një herë e një kohe kur shqiptarët lexonin midis rreshtash Kadarenë, atë që i bënte të udhëtonin me imagjinatën (përkatëse e sferës së Imagjinares) për t’u arratisur prej realitetit të llucit të fermave kolektive të realizmit socialist. Imagjinatë, që tashmë qelbet si kufomë e dekompozuar prej dëshirës së autorit Kadare për të qenë në jetë i pavdekshëm; imagjinatë e asgjesuar nëpërmjet aktit të fshirjeve apo kalimit në akt / passage a l’acte, për të mbetur në qerthullin psikanalitik, karshi veprës së vetvetes, asaj vepre që mund të themi ishte pjesë e pashprehur e imagjinatës sonë kolektive e që tashmë, e reprimuar, retushuar, fshirë për t’u bërë më e qartë prej Roi Soleil, parashtron thatësirën e shkretëtirës së Reales sonë të përditshme bashkëkohore.

Si të thuash, jemi, në rastin e Kadaresë, akoma te papërtypshmëria e “vdekjes së autorit“, ku sado që përdridhen kritikët pro tij, ata që Vehbiu i quan ndjekësit e tij, mbajtësit e valixheve, hapësit e dyerve të makinës dhe mbrojtësit e tij publikë, nuk mund të dalin nga trekëndëshi psikanalitik me autor, subjekt, gjeni a hero që prin letrat e popullit tonë apo popullin tonë prej letre në arritje të papara. Arti i vërtetë – që mbetet pa autor, duke qenë ende i pavetëdijshëm dhe/apo i pashkruar dhe/apo i padeklaruar si art – qëndron te të parit nga jashtë atë tragji-komedi të jetës së Vehbiut si kritik, dhe bashkë me të tijën edhe tonën si shqiptarë, që merremi në mënyrën më tragjike të mundshme kur kemi të bëjmë me një komedi (Kadare/Tintoretto) dhe në mënyrën më komike të mundshme kur kemi të bëjmë me një tragjedi (Enver Hoxha/Edi Rama – Republika + Popullore Socialiste + e Shqipërisë/Republika Venedikase). Jemi, kemi qenë dhe, me shumë gjasa, do të mbetemi, thelbësisht migjenianë, pra ashtu siç ka ditur të na përshkruaj lëvruesi më i papërkryer por edhe më muzikal i letrave shqipe. Ndoshta për këtë shohin shumë Albanian Style në Shqipëri të huajt, aty ku ne shohim vetëm katastrofa apo gallatë.

The result is a fastidious, slightly elevated, but deeply Albanian style that feels a little remote from everyday reality, but conveys a sense of what the Albanian language might become, once it emerges from the shadows of the Ottoman Empire and of Stalinist Newspeak, and also resists the temptations of internet English. A sentence by Kadare is instantly recognisable as his personal idiom. Will his innovations stick? Probably, like Sami Frashëri’s, some will and some will not.

Post Scriptum: Dikur, me një mik, kemi debatur me orë për shkak se unë nuk shihja kurrëfarë arti te Kadareja dhe ai shihte të kundërtën. Për të më mbushur mendjen më pat thënë, “në mos për gjë tjetër, duhet t’i japësh Qezarit atë që i takon Qezarit: Kadareja ka pasuruar shqipen! Shih sa bukur e ka gjetur shqip zëvendësuesen e fjalës turke tavan: qiellzanë!”. Qesha aq shumë e me aq shqiprt sa kontaminova edhe bashkëbiseduesin. Iu përgjigjia me një anektodë që atij i pëlqente shumë dhe e përdorte shpesh, atë të Diogjenit dhe Aleksandrit të Madh, ku pyetjes së maqedonasit se çfarë dëshironte, filozofi i përgjigjej duke i kërkuar të spostohej sepse i zinte diellin. Kështu edhe Kadare me majmunëri të tilla higjenizuese-pseudo-autoktone (sepse është majmunëri ta quash qiellzanë kur je nga Gjirokastra e më natyrshëm do të ishte qiellzënë), pikërisht me këto fjalë të dhuruara nga lartësia e tij prej kohësh ka zaptuar diellin për të na treguar qiellin.

Post Post Scriptum: MJAFT ME KRYEVEPRA !!!