Emigracioni lombard midis italianëve “të vjetër” dhe “të rinj”. (Paolo Barcella)

Lombardia dhe migracionet: grimca historike.

Zona e Lombardisë ka një histori të pasur e të ndërlikuar lëvizjesh njerëzore. Që në fillimet e epokës moderne banorët e sistemeve të ndryshme migratore kanë qenë të angazhuar në zhvendosje me rreze të shkurtër, të mesme apo të gjatë: herë rrugëtimet e tyre ezauroheshin brenda rajonit e herë drejtoheshin jashtë kufijëve të tij aktual. Një përqindje e konsiderueshme e këtyre flukseve zhvillohej përgjatë harkut alpin ku krijohej një «përqëndrim eksperiencash dhe praktikash që shkojnë nga emigracioni artistik dhe sipërmarrës tek ai artizanal dhe zejtar, nga ai i tregëtisë së vogël ambulante e deri tek ai i mjerimit të lypjes» [LUIGI LORENZETTI – RAUL MERZARIO, Il fuoco acceso. Famiglie e migrazioni alpine nell’Italia d’età moderna, Donzelli, Roma, 2005, fq. VIII]. Lëvizja nga malet ndiqte dinamikat e veta, me qarkullime, nisje dhe rikthime pak a ashumë të rregullta, që mundësonin transfermin e parave dhe kapitaleve nga qytetet në zonat periferike [DIONIGI ALBERA – PAOLA CORTI, La montagna mediterranea: una fabbrica di uomini? Mobilità e migrazioni in una prospettiva comparata (secoli XV-XX), Gribaudo, Cavallermaggiore, 2000]. Megjithatë, në epokën moderne, lëvizje dhe migrime nuk kanë patur vetëm malet, por edhe ulësirat dhe zonat kodrinore [PATRIZIA AUDENINO, “L’emigrazione dalla Lombardia”, «Archivio Storico dell’Emigrazione Italiana», 2, 2006, fqt. 25-37].
Në udhëkryq të këtyre flukseve gjejmë shpesh qytetin e Milanos, qendrën antike të tërheqjes së mijëra punëtorëve, të cilët garonin të kontrollonin segmente të tregut të punës qytetare. Një shembull shumë interesant janë hamejtë e Canton Ticino-s, të cilët zunë një pozicion mbizotërues në qytet, duke përfituar privilegje, që u mundësonin të punonin në sheshet milaneze: pikërisht për këtë arsye ata shpesh u konfliktuan me punëtorët e krahinave të tjera lombarde [STEFANIA BIANCHI, La patria di quartiere: identità e mercato dei servizi nella patria dei facchini, Percorsi di ricerca – Labisalp, 6, 2014; LUIGI LORENZETTI, “Migrazioni in area ticinese, tra pratiche transnazionali e geometrie identitarie (XVI- inizio XX secolo)”, «Archivio Storico dell’Emigrazione Italiana», 8, 2012, fqt. 76-85].
Gjithmonë gjatë epokës moderne, në rajon imigruan edhe migrantë të klasave të larta sociale, të përkushtuar ndaj tregëtisë ose, duke filluar që në Tetëqindën, industrisë. Shumë prej tyre vinin nga kantonet zvicerjane, nga Gjermania, nga Franca, nga Anglia dhe, të gjithë sëbashku, formuan koloni anëtarët e të cilave ishin përgjithësisht shumë të shkolluar, liberalë e protestantë, shpesh pjesëmarrës të jetës politike lombarde [GIORGIO SPINI, Risorgimento e protestanti, Il Saggiatore, Venezia, 1989]. Këto koloni u rritën dhe përfituan një konsideratë të madhe politike dhe ekonomike, sidomos në Milano dhe Bergamo, duke u karakterizuar gjithnjë e më tepër në sensin protestant për shkak të identitetit fetar të anëtarëve të tyre [GIORGIO SPINI, Italia liberale e protestanti, Claudiana, Torino, 2002]. Lidhjet familjare dhe miqësore të këtyre imigrantëve ishin të shtrira në të gjithë territorin italian – koloni të ngjashme kishin lindur në Venecia, Genova, Napoli, Firenze, Livorno, Roma dhe Torino [DANIELA LUIGIA CAGLIOTI, Vite parallele. Una minoranza protestante nell’Italia dell’Ottocento, il Mulino, Bologna, 2006; CINZIA MARTIGNONE, Imprenditori protestanti a Milano, 1850-1900, FrancoAngeli, Milano, 2001; GEORGES BONNANT – HERMANN SCHüTZ – EMILIO STEFFEN, Svizzeri in Italia. 1848-1972, Camera di Commercio Svizzera in Italia, Milano, 1972] – dhe në shumë vende të tjera europiane e amerikane, duke inkurajuar shkëmbime kulturore dhe tregtare që gjeneronin rrugëtime të mëtejshme lëvizjesh.
Ndërsa në tridhjetëvjeçarin e fundit të Tetëqindës, u intensifikuan nisjet e lombardëve jashtë vendit, të cilët çlironin Ulësirën Padane nga teprica e punëkërkuesve. Fillonte kështu sezoni i Emigrimit të Madh, përgjatë të cilit flukset, megjithëse ruajtën disa karakteristika të veçanta të qarkullimit të epokës moderne, morën përmasa të tilla saqë detyruan klerin lombard të ndërmerrte nisma asistence dhe shoqëruese për migrantët: peshkopi i Cremona-s, Geremia Bonomelli, falë një ndjeshmërie të zhvilluar duke vrojtuar shpopullimin e fushave lombarde, i dha jetë Opera-s homonime, e cila do të kujdesej për emigrantët italianë të nisur drejt qendrave europiane [FABIO BAGGIO, Scalabrini e Bonomelli. Due vescovi al cui cuore non bastò una diocesi, CSER, Roma, 2015].
Zhvillimi industrial i dha një drejtim tjetër historisë ekonomike dhe shoqërore të Gadishullit, duke gjeneruar tipologji të reja fluksesh migratore. Gjatë tridhjetëvjeçarit të parë të shekullit, qytete si Milano dhe Sesto San Giovanni tërhoqën dhjetra mijëra punëtorë të krahinave përreth [LAURA FRANCESCA SUDATI, Tutti i dialetti in un cortile. Immigrazione a Sesto San Giovanni nella prima metà del ’900, Guerini e Associati, Milano, 2008]. Duke filluar pas Luftës së Dytë Botërore, falë përhapjes së industrisë në territor, Lombardia në tërësi u shndërrua në një pol tërheqës për migrimet masive, fillimisht të atyre të Jugut e më pas të të huajve. Megjithatë, deri në vitet Gjashtëdhjetë të Nëntëqindës, imigracioni vazhdoi të ishte i shoqëruar nga flukse domethënëse emigratore të zonave socio-ekonomikisht të dëshpëruara të rajonit drejt destinacioneve përtej oqeanike apo të Europës së Veriut. Flukset dalëse humbën peshën e tyre duke filluar vetëm nga vitet e para të Shtatëdhjetës.
Kjo lëvizshmëri përcaktoi profilin e rajonit: Lombardia që njohim është e përbërë prej flukseve që e kanë përshkuar. Kultura e saj, ekonomia dhe shoqëria janë produkt i sedimentimit të aktiviteteve njerëzore që në shumicën e rasteve janë fryt i lëvizjes së punëtorëve. Nga gjysma e dytë e Nëntëqindës, rajoni ka përthithuar fillimisht milona jugorë e më pas qytetarë të huaj që në Lombardi kanë punuar dhe jetuar, duke ndërtuar shtëpi, ura dhe rrugë, duke hapur restorante dhe aktivitete tregtare, duke dhënë mësim nëpër shkolla e duke studiuar në universite, duke punuar në ndërmarrje, spitale dhe administrata: sot, edhe ata janë Lombardia. Dhe, nëse shohim flukset migratore që nga kriza e 2008 kanë shtyrë një numër personash gjithnjë në rritje të lënë rajonin, kuptojmë që përbërja e këtyre flukseve është pjesë e historisë që po tregojmë: personat që po largohen nga Lombardia e sotme janë edhe ata ish-imigrantë apo fëmijë imigrantësh që kanë dhënë kontributin e tyre në konfigurimin e fytyrës së shoqërisë, ekonomisë dhe kulturës rajonale. Lombardët që emigrojnë janë fëmijë napolitanësh dhe puljezësh që kanë jetuar pak vite në Jug dhe janë formuar në shkollat apo universitetet lombarde; janë edhe shqiptarët, senegalezët, marokenët, indianët sikh të lindur apo mbërritur që në vegjëli në Lombardi, por që sot janë qytetarë italianë të cilët zotërojnë në mënyrë perfekte gjuhën dhe njohin rajonin si shokët e tyre të shkollës, punës apo universitetit.

Lëvizjet bashkëkohore: të dhënat.

Lombardia, përveç se është një nga rajonet më të populluara në Itali, është edhe më e karakterizuara prej pluralitetit etnik. Vetëm në qytetin e Milanos numërohen 160 komunitete të kombësive të ndryshme [DONATELLA FERRARIO – FABRIZIO PESOLI, Milano multietnica. Storia e storie della città globale, Meravigli Edizioni, Firenze, 2016]. Bëhet fjalë për komunitete që numërojnë brenda tyre një numër në rritje “italianësh të rinj”, individë shpesh të rinj që vendosin të marrin nënshtetësinë e vendit ku jetojnë që prej lindjes. Në nivel kombëtar, marrjet e nënshtetësisë italiane kanë patur rritje të vazhdueshme duke arritur, në 2015, shifrën e 178.000. Në 38% të këtyre rasteve bëhej fjalë për të mitur, ndërsa gjysma kishte një moshë nën të 30-ve. Gjithashtu, në të gjithë rajonin mbetet në nivele të rëndësishme ardhja e imigrantëve me origjinë nga rajone të tjera italiane. Sipas INSTAT-it të 2017 territori lombard është nga të paktët me një ndryshim pozitiv të popullsisë, më domethënësi pas krahinave të Bolzano-s dhe Lazio-s.
Gjithsesi, pavarësisht rritjes së popullsisë falë imigracionit, Lombardia ka parë vitet e fundit një rënie të të ardhurave të përgjithshme, që përbën një nga faktorët kryesorë të rifillimit të emigracionit.

Edhe pse duhet thënë që të dhënat e AIRE duhet të vlerësohen duke patur parasysh kufizimet e tyre, nga krahasimi me të dhënat e ISTAT mbi migrimet e brendshme duket qartazi sesi emigrantët e rajoneve jugore vazhdojnë të gjejnë në rajonet Qendër-Veriore destinacione interesante, ndërsa për lombardët në kërkim të alternativave, vendmbërritje kryesore mbeten vendet e huaja.
Mes tyre ekziston një kuotë gjithnjë e më domethënëse e “migrantëve të rinj italianë”, që kthehen në vendet e tyre të origjinës si qytetarë italianë, ose që u drejtohen destinacioneve të reja. Më poshtë do të shohim sesi këta kthehen në eksportues të Made in Italy, si përcjellës të gjuhës, kulturës, ndjeshmërisë dhe produkteve italiane në botë. Dhe, duke parë numrin e tyre në Lombardi, emigrimi i “italianëve të rinj” meriton të jetë i konsideruar si një nga aspektet më karakterizuese të fenomenit migrator lombard bashkëkohor.

Të rinj lombardë në botë.

Vitet e fundit shumë studime janë përqendruar mbi lëvizshmërinë e të rinjve italianë dhe në veçanti të studentëve të diplomuar apo doktoruar tëcilët shkojnë të gjejnë fatin e tyre jashtë vendit, në universitete, fondacione, qendra kërkimore ndërkombëtare. Bëhet fjalë për atë kategori të cilës analistë të shumtë, apo edhe publiku i përgjithshëm i referohet si “cervelli in fuga” / “tru në arrati” [PAOLA CORTI, “La nuova mobilità degli italiani e le migrazioni internazionali”, in ADELINA MIRANDA – AMALIA SIGNORELLI, Pensare e ripensare le migrazioni, Sellerio, Palermo, 2011, fqt. 120-135]. Të para nga afër historitë e shumë të rinjve emigrantë lombardë, përcjellin ndjesinë që kjo tipologji ka prodhuar një lloj përkufizimi përgjithësues, një etiketë nën të cilën futen itinerare dhe eksperienca shumë të ndryshme. Në fakt, bëhet fjalë për histori të ndryshme prej atyre që media tregojnë në formën e një narrative vetëpëlqyese, e cila sheh shumë “gjeni” të vegjël italianë të punësuar me meritë në qendrat kërkimore ndërkombëtare. Historitë reale u ngjajnë historive të njerëzve të zakonshëm, persona më të shkolluar se migrantët italianë të pesëdhjetë viteve më parë – sepse vetë Vendi është, sot, më i shkolluar – por që, njësoj si migrantët e asokohe, rraskapiten duke punuar e studiuar, në kërkim të një konsolidimi profesional. Shpesh, pastaj, këto persona, si imigrantët në përgjithësi, përballen me fenomenin e overeducation-it, domethënë pranojnë punësime që kërkojnë kompetenca dhe aftësi inferiore prej atyre që disponojnë falë formimit [M. CAROLINA BRANDI – M. GIROLAMA CARUSO – SIMONE DE ANGELIS – SIMONA MASTROLUCA, “L’evoluzione del mercato del lavoro tra gli immigrati laureati: il fenomeno della “overeducation” dai censimenti del 2001 e 2011”, në MATTEO SANFILIPPO, Nuovi studi sulle migrazioni in Europa, «Studi Emigrazione», 206, 2017, fqt. 181-213]. Më poshtë do të rendis dy prej këtyre historive, fryt i intervistave të shkruesit.
Pietro Rosso (Intervistuar më 30 prill 2017).
Pietro Rosso u lind në Fiesole por u rrit në Milano, ku u shpërngul me familjen në moshën 14 vjeçare. Në kryeqendrën lombarde filloi shkollën dhe u diplomua. Më pas u transferua në Pavia, ku vendosi të studionte filozofi. Në fund të trevjeçares, në 2006, nuk kishte ende ide të qarta përsa i përket së ardhmes. Kështu vendosi të ndiqte një mikun e tij, Luca-n, që ishte transferuar në Paris, për të studiuar Shkenca Politike. Fillimisht Pietro kishte bindjen se do të jetonte në Francë vetëm disa muaj, për të mësuar gjuhën dhe të pasuronte kurrikulumin e tij përpara kthimit në Milano. Për të përballuar jetesën, gjatë qëndrimit të parë në Paris, pranoi të gjitha punët karakteristike të prekariatit, nga baristi e deri te magazinieri. Teksa punonte, mori dijeni për ekzistencën e ndihmave sociale të Francës dedikuar personave me të ardhura të ulëta, të cilat garantonin transportin publik falas dhe kontribute për shpenzimet e qerasë së banesës, për të cilat mund të aplikonin edhe të huajt. Pikërisht ky element, sëbashku me joshjen e një jete metropolitane multikulturore, e shtyu të kërkonte një mënyrë për të qëndruar në Francë. Brenda pak kohëve, perceptimi i realitetit pavez, ku kishte kaluar ciklin e parë të studimeve universitare, ndryshoi. U ndje shumë i tërhequr prej një qyteti ku ishte e mundur të bëje miqësi me kolumbjanë, magrebinë, portugezë: për të, në kohërat e para, vetëm me francezët marrëdhëniet ishin më të ndërlikuara. Ai u regjistrua në universitetin e Parisit, por, brenda pak kohëve, i lindi dëshira të punonte në fushën e kinemasë. Gjeti një punë në një shtëpi produksioni si monatzhier, përpara se të kuptonte që interesi i tij i vërtetë ishte ai i teknikut të set-it. Gjithsesi përfundoi universitetin dhe vendosi t’i dedikohej punës me kohë të plotë. Falë kasës sociale të punëtorëve të prekariatit gjeti mënyrën për të frekuentuar falas kurse të shumta për të marrë liçensa dhe patenta që, nga 2009, i kanë mundësuar të bëhet teknik dritash në set-e kinematografike. Në 2011, edhe pse ishte i kënaqur me punën e tij, ndjente që ende nuk kishte ardhur momenti i stabilizimit. U transferua në Québec për disa muaj, për të verifikuar mundësinë e vazhdimit të zanatit në Amerikën e Veriut. Por, kur u rikthye në Paris, njohu një vajzë që shpejt do të bëhej shoqja e tij: kjo marrëdhënie e motivoi të qëndronte në Francë, ku rifilloi me kënaqësi profesionin e vet. Një zanat përgjithësisht manual, me aktivitet fizik, konkret e stimulues nga pikëpamja artistike: ditën e intervistës Pietro gjendej në Marsejë për xhirimin e një seriali televiziv.
Chiara Morbi (Intervistuar më 2 maj 2017).
Mbi punën dhe studimin është edhe historia e Chiara Morbi-t, lindur e rritur në Crema. Pasi frekuentoi liceun gjuhësor të qytetit, Chiara vendosi të provonte punën në fabrikë. Puna disamujore në zinxhirin e montimit e bëri t’i dukej më e arsyeshme ideja e vazhdimit të studimit dhe kështu u regjistrua në Fakultetin e Gjuhëve të Huaja. Teksa po përgatiste tezën e diplomës, u apasionua shumë pas historisë, e cila e shtyu të provonte rrugën e doktoraturës jashtë. Kështu, në 2011 u transferua në Londër, një qytet që zgjodhi pasi në të kishin kaluar edhe disa prej mikeshave të saj. Muajt e parë i kaloi duke frekuentuar një shkollë për perfeksionimin gjuhësor. Ndërkohë punonte në një restorant që, nga ana profesionale, do të prëbënte një eksperiencë të tejskajshme: shumë orë në të zezë, me ditë të tejzgjatura pune dhe luhatje oraresh të papërballueshme. Pikërisht për këtë arsye kërkoi dhe gjeti një punë tjetër në një dyqyn të njohur veshjesh, ku ia doli të kishte një kontratë dhe orare të rregullta. Në 2012 u transferua në Birmingham, për të filluar doktoraturën kërkimore. Vitin e parë nuk arriti të marrë bursën e studimit, e cila iu njoh në vitet në vazhdim. Paralelisht, ajo ka zhvilluar kërkimet duke kaluar disa kohë për studim në Shtetet e Bashkuara. Megjithatë, pavarësisht se prodhimi i saj kishte rezultate të vlerësuara prej docentëve me të cilët ballafaqohej, vitet e doktoraturës nuk ishin në lartësinë e pritshmërive, aq sa arriti të vinte në diskutim vazhdimësinë e karrierës akademike. Pas mbarimit të tezës në 2016, Chiara gjeti një punë të re në një agjensi ku punon me kënaqësi, falë sidomos mjedisit të punës dhe kolegëve me prejardhje nga kombe të ndryshme. Kontrata gjithsesi zgjat vetëm një vit, aq sa koha që Chiara i ka lënë vetes për të menduar rreth së ardhmes: deri përpara Brexit, mendonte të regjistrohej në një master që do i mundësonte mësimdhënien në shkollat angleze. Por, duke parë rezultatin e referundum-it dhe pasigurinë për situatën e imigrantëve në Angli, vendosi të mos e konsiderojë më atë zgjedhje.

“Lombardët e rinj” në botë.

Sipas të dhënave të ISTAT-it thuajse çereku i 100.000 të fshirëve prej zyrave të gjendjes civile italiane për t’u shpërngulur jashtë shtetit kishin origjinë të huaj. Mbi këto të dhëna hipotezohej se një pjesë ishin amerikano-jugorë me origjinë të largët italiane, të cilët kishin ardhur në Itali vetëm për të marrë nënshtetësinë në bazë të iure sanguinis. Gjithsesi, midis emigrantëve me nënshtetësi italiane të marrë vonë një numër i madh ka përjetuar eksperienca shumë të ndërlikuara, që, për t’u kuptuar, kanë nevojë për një rikonstruktim të tërësisë së eksperiencave të tyre familjare. Lombardia, për arsyet demografike të sipërcituara, është në qendër të këtij fenomeni. Më poshtë do të renditen rastet e dy grave me origjinë shqiptare – të cilat kanë marrë nënshtetësinë italiane në kohëra të ndryshme, si rrjedhojë e migracionit në Lombardi – që për arsye profesionale kanë vendosur të rishpërngulen: arsyeja e përzgjedhjes së vrojtimit të zhvendosjes së qytetarëve të rinj italianë me origjinë shqiptare është e motivuar edhe nga përmasat e fenomenit, që gjen konfermë në statistikat më të fundit [http://www.ilpost.it/2017/06/21/albanesi-italiani-tornano-in-albania/].
Eriola Fiore (Intervistuar më 29 prill 2017).
Eriola Fiore u lind në Tiranë, ku përfundoi cilkin e parë të shkollës fillore. Në 1991, u transferua me familjen në Itali. I ati i Eriolës, Francesco, u lind dhe rrit në Shqipëri, por është qytetar italian: pikërisht për këtë arsye kishte një rrjet njohjesh në Itali, që i mundësuan transferimin në Gallipoli ku familja e tij banoi për dy vjet. Falë situatës së Francesco-s, të gjithë pjesëtarët e familjes morën nënshtetësinë, si italianë të riatdhesuar. Në 1993, prindërit e Eriolës vendosën të transferoheshin në Veri, ku kishin më shumë mundësira punësimi. Pasi panë disa qytete, zgjodhën Bergamo-n sepse bulevardi kryesor me pemët e tij, gjelbërimi dhe kodra ku gjendet pjesa e epërme e qytetit u kujtonin Tiranën e tyre. Eriola tregon: «Francesco ngarkoi Renault 5 me gjithë pasurinë e familjes, domethënë me rrobat dhe një televizor, dhe i solli të gjitha në Bergamo, ndërsa unë, ime më dhe ime motër, u ngjitën nga Gallipoli me tren. Tani që e mendoj dhe kujtoj, më duket si një skenë e Rocco e i suoi fratelli, që zbarkoi në Milano nga Lucania me familjen». Në Bergamo u pritën dhe ndihmuan nga një çift fqinjësh, Gianni dhe Milena, që u shndërruan në miqtë më të mirë të familjes. Ndërkohë që prindërit punonin Eriola dhe Edlira përfunduan studimet e tyre. Eriola, në veçanti, frekuentoi liceun artistik, ku pati një marrëdhënie të mirë me bashkëmoshatarët dhe disa prej mësuesve që ditën t’i nxirrnin në pah vlerat dhe ta mbështesnin në momentet e vështira. Më vonë, falë bursave të studimit, u regjistrua në Fakultetin e Letrave të Università Cattolica të Milano-s, ku gjërat nuk shkuan siç duhej, duke favorizuar kështu transferimin në Statale. Gjatë viteve të universitetit rastësisht u ndesh me një kurs falas regjie të mbajtur nga disa ish-nxënës të Shkollës së Kinemasë së Milano-s. Në përfundim të këtij kursi, një ekip me disa shokë, prodhuan dokumentarët e parë, midis të cilëve një mbi shqiptarët që studionin art në Lombardi. Kështu, më vonë, kaloi seleksionimin për në Shkollën e Kinemasë, të cilën e mbaroi teksa punonte si kamariere. Pas mbarimit të shkollës u punësua në një librari dhe bëri një stazh pranë Bergamo Film Meeting, pas të cilit iu mundësua një bashkëpunim që e mbylli për shkak të nevojës së gjetjes së një pune me kohë të plotë. Pasi kërkoi punë, nga libraritë e deri te luleshitësit, në 2013 vendosi të rikthehej në Shqipëri ku, që në 2011, kthehej gjatë verës për bashkëpunime të shkurtra me një shtëpi produksioni. Kështu, u rikthye në Tiranën e lënë 20 vite më parë, si nënshtetase italiane, me një formim studimor të përfunduar midis Bergamos dhe Milanos. Prej 2016 punon si dokumentariste freelance dhe e ndjen shumë të fortë lidhjen me Italinë.
Klara Kodra.
Klara Kodra, me baba boshnjak dhe nënë shqiptare, u lind në Tiranë më 1980. Kaloi dy vite në Sarajevë me familjen derisa, pak para fillimit të luftës, u kthye me të ëmën dhe vëllanë në Tiranë, ndërsa i ati mbeti në Sarajevë përgjatë gjithë periudhës së rrethimit. Në Shqipëri Klara frekuentoi Shkollën e Baletit të cilën e përfundoi në Akademinë e Bakusë, në Azerbajxhan. Ndërkohë familja, në 1997, u shpërngul në Bergamo, ku i vëllai Romeo, në atë kohë futbollist premtues, ishte angazhuar me skuadrën e Albinoleffe-s, me perspektiva karriere në kategoritë profesioniste. Pikërisht për këtë arsye, pas kthimit nga Bakuja, edhe Klara u zhvendos në Bergamo, ku iu përkushtua baletit klasik derisa një dëmtim në gju e detyroi të mbyllte karrierën. U regjistrua në Universitetin e Milano-s, por e ndërpreu pasi rifitoi lëvizjen normale të gjurit. Në 2003 themeloi një shkollë baleti në qytetin orobik: kursi shkonte shumë mirë dhe arriti të kishte që në fillim një numër të lartë nxënësish. Çoi përpara këtë aktivitet, paralelisht me aktivitetin e spektakleve, derisa në 2005 u njoh me disa elementë të Kombëtares Italiane të Gjimnastikës Ritmike që e afruan pranë Kombëtares. Më tej, prej 2008, ajo u bë koreografe e skuadrës, me një kontratë të rinovueshme vit pas viti. Për Kombëtaren Italiane filloi, edhe falë saj, një sezon suksesesh të mëdha, me shumë medalje të njëpasnjëshme të fituara në botërore dhe olimpiada. Në 2013 Klara u bë nënshtetase italiane, gjashtëmbëdhjet vjet pas ardhjes në Itali. Më pas, në 2014, një shtatzani u bë shkak për mungesën e rinovimit të kontratës. Kështu mbeti e papunë, por vetëm për një periudhë të shkurtër: trajnerja e skuadrës Kombëtare të Finlandës, që Klara kishte njohur gjatë grumbullimeve në Follonica, e thirri sapo mori vesh që ishte e papunë. Prej 2015, filloi të punonte në Helsinki, ku ka vendosur të qëndrojë, si qytetare italiane, mbi të gjitha sepse shoqëria dhe shteti finlandez lehtësojnë punën e grave, duke u mundësuar kombinimin e profesionit me amësinë. I bir, Tommaso, është tre vjeç dhe flet italisht, gjuhën e të atit, shqip, gjuhën e nënës dhe finlandishten e kopshtit. Klarës i mungojnë shumë gjëra nga Italia, që është edhe vendi – midis të tjerëve që përbëjnë historinë e saj – për të cilin ndjen më tepër nostalgji.

Made in Italy-a.

Është shumë interesante të vërehet se çfarë marrin me vete, nga Lombardia, emigrantët bashkëkohorë italianë. Pietro, në team-in e tij të punës, është i vetmi italian dhe mendon se ky faktor e ka favorizuar, duke i mundësuar që kolegët ta shohin me një simpati të lidhur, sipas tij, me imazhin pozitiv që Italia ka në Francë, falë faktorëve si kultura, qytetet e artit, kuzhina, të cilën ai kontribuon ta bëjë të njohur. Në Paris ka një grup miqsh italianë me të cilët takohet rregullisht për të praktikuar «ndonjë ritual nostalgjik, si gatimi i carbonara-s, duke dëgjuar këngët e De Gregori-t». Analogji të tilla gjenden edhe në situatën që përjeton Chiara në Angli.
Kështu, nuk është për t’u cuditur që, në përgjithësi, të jenë pikërish emigrantët me origjinë të huaj më të ndërgjegjshmit për atë ç’ka Italia dhe Lombardia u kanë dhënë, ndoshta sepse, për të cituar një proverb të nativëve amerikanë, “duhet të ecësh për tre hëna në këpucët e tjetrit për të njohur … këpucët e tua”. Klara ka përvetësuar në Itali aftësitë profesionale dhe organizative, mbi të gjitha ato të punës në skuadër. Ajo, me prejardhje nga baleti klasik nuk kishte mentalitetin përkatës të gjimnastikës ritmike, ku është thelbësore ndarja e energjive të një staff-i. Pikërisht në vitet ku ajo mori një rol kyç në Kombëtaren Italiane, u zhvillua një Shkollë Italiane e Gjimnastikës Ritmike që, për rezultatet e arrituar, është sot në lartësinë e shkollave kryesore, si ajo ruse, bielloruse apo ukrainase. Sot Klara po eksporton dhe po bën të njohur në Finlandë këtë “shkollë italiane”. Kurse Eriola pranon që ka marrë nga shkolla dhe formimi lombard materialin përbërës të botkuptimit të saj, sidomos atë të fushës profesionale. Italia, për të, nuk është vetëm nënshtetësia: ndjek meshën në italisht, lexon gazetat në italisht dhe, me përjashtim kur janë autorë shqiptarë, lexon vetëm përkthime italisht të veprave të huaja. Aq sa thotë që: «të qenurit italiane është shumë e fortë: edhe kur flas shqip më shpëtojnë vazhdimisht  fjalë në italisht». Nuk është rastësi edhe fakti që njëra nga gjërat që i bënë përshtypje tek shoku i saj, Romeo Kodra, qe pikërisht se «ishte personi i parë që takoja i cili, në blogun e tij, shkruante shqip sikur të ishte duke shkruar italisht». Romeo, që është edhe i vëllai i Klarës, ndryshe nga familjarët e tij nuk e ka marrë kurrë nënshtetësinë italiane por, pasi la futbollin, është kthyer në një studiues të artit dhe kritikës teatrore, duke u shndërruar në mbartës të shëndetshëm të italianitetit në Ballkan: rikthyer në Tiranë, midis të tjerash ka eksportuar autorë italianë, duke përkthyer dhe publikuar në Shqipëri veprën e regjizorit teatror Eugenio Barba, si dhe shkrime dhe komente të njerëzve të kulturës së Gadishullit, midis të cilëve gjermanistin siçiliano-lombard Valerio Furneri, prej të cilit ka publikuar dhe përkthyer refleksione në blogun e tij.

Një histori e fundit: frontalierët.

Kur flitet për migracionet në Lombardi, duhen patur një konsideratë e veçantë për një kategori punëtorësh në lëvizje, domethënë frontalierët. Bëhet fjalë për ata lavjerës ndërkombëtarë që – rezidentë në Lombardi por aktivë në Zvicër – kanë marrë një statut specifik në 1931, kur Kenfederata Helvetike e përcaktoi me një ligj federal mbi imigracionin. Prani e vazhdueshme gjatë gjithë shekullit, frontalierët kanë marrë një peshë vendimtare në gjysmën e dytë të Nëntëqindës, duke shkaktuar një qarkullim të vazhdueshëm punëtorësh, në veçanti midis krahinave të Verese-s, Como-s, Sondrio-s, dhe kantoneve Grigioni e Ticino, ku sot drejtohet 90% e flukseve totale të frontalierëve lombardë. Pas krizës së 2007-2008, që goditi dhunshëm Italinë, këta punëtorë janë shtuar me shpejtësi, duke kaluar vlerat e njohura më parë. Në 2016 ato prekën kuotën 61.000, duke favorizuar në gjirin e popullatës vendase një radikalizim të ndjesisë karshi tyre, që kishte filluar që prej viteve Nëntëdhjetë. Pavarësisht iniciativave me referendume kundër të huajve në 2014 dhe 2016, që patën fituar shumicën e votave në Canton Ticino, numri i frontalierëve ka vazhduar të rritet dhe të mbërrijë sot deri në 65.000 njesi. Në fakt këta mund të konsiderohen si një qytet lombard që përditë transferohet në Konfederatën Helvetike, ku eksporton fuqinë e vet punëtore dhe aftësitë e veta, duke kapërcyer të gjitha kontradiktat dhe arsyet e konfliktualitetit që përcjell me vete. Pas së gjithash, siç tregonte një punëtor varezin në një intervistë dhënë përgjatë një kërkimi të fundmë: «Një koleg i vjetër i imi më thoshte gjithmonë që buka e fitur atje [në Ticino] ka shtatë kore! Ka aq shumë të mira sa ç’ka edhe të këqija!» [GIUDO COSTA, Non avete pane a casa vostra? Mezzo secolo di frontalierato italo-svizzero (1965-2015), BiblioLavoro, Milano, 2016, fq. 61].

Përfundime.

Historia e gjatë e emigracionit lombard gjendet sot në një fazë të re, ku kush lëviz duket më pak i motivuar nga nevoja urgjente ekonomike, në krahasim me emigrantët lombardë të një herë e një kohe. Shumë të rinj emigrojnë në kërkim të përmirësimit të kushteve të tyre profesionale, të karakterizuara ndër vite nga kënetëzimi ekonomik i Vendit: edhe pse në shumë raste kanë një formim të lartë, shpesh janë të disponueshëm të pranojnë punësime në sektorë të ndryshëm prej atyre që sugjeron formimi i tyre, shpesh të përkohshme dhe me kualifikim të ulët. Bashkë me këta emigrantë lombardë nisen edhe një numër në rritje “italianësh të rinj”: bëhet fjalë më së shumti për fëmijë imigrantësh që, pasi kanë jetuar në Lombardi në pjesën më të madhe të jetës së tyre dhe pasi kanë marrë nënshtetësinë italiane vitet e fundit, kërkojnë tek emigracioni një rrugëdalje prej vështirësive ekonomike. Duke migruar me një formim dhe kulturë italiane, kontribuojnë në eksportimin e made in Italy me një shkallë ndërgjegjshmërie më të madhe në krahasim me atë të shumë autoktonëve. Sëfundmi, në kuadër të emigracionit lombard, kanë një vend mëse të veçantë frontalierët, që eksportojnë përditë fuqi punëtore italiane, mes polemikash e konfliktesh.

*Artikulli origjinal gjendet në Barcella, Paolo L’emigrazione lombarda tra “vecchi” e “nuovi” italiani Rapporto italiani nel mondo i Fondacionit Migrantes, Roma 2017, fqt. 326-337.

 

 

Advertisements

“Tirana. Qyteti i Munguar”, ose si të mos fillojmë “modernen” nga “fshirja”. Pjesa III. (Romeo Kodra)

Siç u vu në dukje edhe në mbyllje të shkrimit pararendës së këtij blogu mangësia më e madhe e Tiranës. Qyteti i Munguar është përqëndrimi i vëmendjes së autorëve tek një lloj arkitekture dhe planifikimi urban, e për më shumë “modern”, të cilin e supozojnë si të importuar në Shqipëri prej arkitektëve dhe planifikuesve fashistë. Dhe këtë e kryejnë duke bërë të pamundurën për të shkarkuar përmbajtjen ideologjike prej veprave të arkitektëve dhe planifikuesve fashist e për t’i marrë, më pas, si modele vizionare për kontekstin kryeqytetas. Po a mund të merren si të tillë arkitektët e racionalizmit italian?

Sipas historianit dhe kritikut italian të arkitekturës Bruno Zevi, tek arkitektët racionalist italianë, ose më mirë të themi tek ata që me pushtetin fashist, duke u bërë palë, u shndërruan edhe në përfaqësues zyrtarë të tij ekzistonte një “dëshirë për të mediuar menjëherë postulatin modern pa referenca të qarta me traditën; ambiguitet kuptimesh për të mos irrituar kërrkënd dhe për të krijuar konfidencë me ‘klasiken’, ‘rregullin’, ‘logjikën’, ‘të qartën’; shkurt kotësi përkundrejt revolucionit arkitekturor të dëshiruar” (Storia dell’architettura moderna, Torino, Einaudi, 1975, p. 183). Për të kuptuar më mirë përmbajten e fjalëve të Zevi-t është e nevojshme të shpjegohet se në gjuhësi dhe filozofi “postulati” është një e dhënë që merret si e mirëqenë, a priori. Kështu pra, për Zevi-n arkitektët racionalist italianë e merrnin si të mirëqenë, si të dhënë, të mediuar menjëherë apo ndërmjetësuar vetëm falë dëshirës së tyre “postulatin modern” dhe këtë e bënin me një ambiguitet kuptimesh për të mos irrituar kërrkënd. Dhe në fakt, ç’mund të jenë vallë efigjet me përkrenaren e Skënderbeut apo kokën e Mbretit ilir Gent, përveçse gjetje butaforike dhe kuptime të mëdyshta për të mos irrituar ndjenjat kombëtare të shqiptarëve të viteve ’20-’30 dhe për t’i dhënë një ton klasik ndërtimeve të Di Faustos?

Natyrisht për historianin italian arkitektura moderne duhet të ketë “referenca të qarta” me traditën, por ato nuk duhet të jenë kurrsesi fryt i “dëshirës” dhe aq më pak i asaj dëshire për të “mos irrituar kërrkënd”, asaj dëshire që i ngjan aq shumë kompromisit artistik, konceptual dhe intelektual që arkitektët dhe planifikuesit urban fashist duket se bënë për t’i bërë qejfin pushtetit politik mussolinian apo edhe ndjenjave kombëtariste të shqiptarëve dhe Ahmet Zogut si përfaqësues politik kryesor i tyre.

Është pikërisht kjo “dëshirë” apo ky kompromis artistik, konceptual dhe intelektual me pushtetin politik që në Shqipëri ka karakterizuar subjektin e ashtuquajtur “modern”, qoftë politikan, arkitekt, planifikues urban, apo qytetar i thjeshtë, dhe që, siç u theksua në pjesën e parë të këtij shkrimi, përcillet deri tek autorët e Tiranës. Qyteti i Munguar. Por a ka qenë gjithmonë kështu? Nëse jo, ku mund të gjenden filizat e modernes në fushën e arkitekturës dhe planifikimit urban?

Për t’iu përgjigjur pyetjeve duhet të zbulojmë një fshirje dhe të gjurmojmë çka fshihet poshtë saj.

Kështu, duke filluar prej përcaktimit të Zevi-t dhe “postulatit të modernes” si “të lidhur qartë me traditën”, mund të themi se plani i parë urban, “hartuar nga inxhenierë dhe arkitektë austriakë” siç pohojnë autorët e Tiranës. Qyteti i munguar, por që unë mendoj se është i Kohler-it, ishte një model i mirë për t’u quajtur modern në kuptimin më të plotë të tij.

Plani i parë urban i Tiranës _ Kohler

Në fakt, esenca e modernes te Kohler-i (apo inxhenierët dhe arkitektët austriakë, kjo nuk ka shumë rëndësi në këtë kontekst) duket te frymëzimi që ai ka marrë nga gjurma ekzistuese e thurimës urbane të Tiranës (për hir të së vërtetës, edhe pse kontradiktorë me veten e tyre, këtë e thonë edhe Aliaj, Dhamo e Thomai: plani i 1923 “duhej të gjente një përputhje sa më të madhe me rrjetin ekzistues”). Pra, në një farë mënyre, duket sikur planifikuesi urban merr gjurmën e Tiranës së Vjetër si referencë të qartë për ta zhvilluar më pas në një hapësirë më të gjerë, aty ku mendohej se do të ndërtohej dhe popullohej kryeqyteti shqiptar. Natyrisht thurima paraekzistuese, siç duket nga imazhet e mësipërme, nuk është trajtuar prej Kohler-it si një zhvillim identik ripërsëritës i asaj çka Tirana e Vjetër ishte, për të mos e bërë të mërzitshëm karakterin origjinal dhe për të mos i humbur “efikasitetin e saj poetik” (shih çdo të thotë ky koncept në veprën e një austriaku tjetër të famshëm për idetë e tij arkitekturore e urbanistike, Camillo Sitte, Der Städtebau nach seinen Künstlerischen Grundsätzen).

Por Kohler nuk ishte italian. Për këtë arsye edhe projekti i tij kishte pak shanse të zbatohej. Mussolini dhe Italia fashiste që – siç lexohet në disa nga tekstet e Architetti e ingegneri italiani in Albania – po investonin për të futur Shqipërinë në orbitën e tyre koloniale, bënë ç’ishte e mundur dhe e pamundur që të realizohej gjurma italiane e përshenjimit të hapësirës urbane në Tiranë, që kishte në aksin e dispozitivit të bulevardit elementin më karakterizues. Për mendimin tim që prej kësaj kohe, pra që prej viteve ’25-’30, theksohet e propagandohet me forcë që Kohler-i ishte vetëm një inxhenier – dhe jo arkitekt apo planifikues urban (etiketa apo statusi si kodifikim hierarkik thebësor i pushtetit që i jep të drejtën një subjekti t’i mbivendoset apo nënshtrohet një tjetri) – dhe plani i tij nuk ishte më tepër se një “rregullim” rugësh. Dhe që propaganda mund të tjetërsojë realitetin e subjekteve deri në psikozë, pra derisa një subjekt të mos arrijë të dallojë edhe shenjat më të qarta të atyre gjërave që quajmë reale ose jo reale, kjo vërtetohet duke parë planin e parë urban të Tiranës, planin e Kohler-it që vetë Aliaj, Dhamo dhe Thomai na japin. Psikoza apo parja e tjetërsuar e realitetit duket teksa vrojtohet imazhi i mësipërm, tek i cili nuk shihen vetëm rregullime rrugësh, por edhe një shtrirje e qytetit në hapësirë, kështu që nuk kuptohet se çfarë shohin sytë dhe mendja e autorëve në fjalë.

Siç duket – të paktën në dijeninë time, mbi këtë çështje nuk janë marrë studiues të tjerë – robër të psikozës së induktuar prej propagandës kanë mbetur shumë nga studiuesit e planifikimit urban dhe arkitekturës së Tiranës, për të cilët plani i 1923 nuk merret plotësisht si një plan i vërtetë e aq më pak modern. Paradigma të këtyre studiuesve janë pikërisht autorët e librit që në këtë shkrim është marrë në shqyrtim. Madje në rastin e autorëve të Tiranës. Qyteti i Munguar psikoza merr trajta qesharake.

P.sh. prej Aliajt, Dhamos dhe Thomait thuhet se në planin e parë të Tiranës “synohej që struktura rrugore të korrigjohej dhe rregullohej sipas një trajte më drejtëkëndore” (fq. 16). Paçka se afirmimi në vetvete është mëse qesharak (nuk jepen detaje dhe të dhëna se si e deduktojnë autorët që autori/ët e planit mendonin se struktura e tij duhej “të korrigjohej” apo “të rregullohej”, a thua se kishte ndonjë gjë gabim), teksti bëhet humoristik kur vërejmë në të një përhumbje tërësore të kuptimit të fjalëve, thuajse një Newspeak orwellian. Në fakt si mund të thuhet “sipas një trajte më drejtkëdore”? Këndi i drejtë ose është 90°, ose nuk është. Apo jo? Po ashtu, kur autorët afirmojnë se “në zonat që në atë kohë ishin të lira nga ndërtimet plani synonte të krijonte një rrjet kuadratik të pastër”, lind pyetja, a e shohin Aliaj, Dhamo dhe Thomai që në imazhin e mësipërm nuk ka pothuajse asnjë “kuadrat”? “Kuadrat” në shqip quajmë katrorin, atë që ka 4 kënde me nga 90° (thjeshtë për njohuri të lexuesve të këtij blogu që nuk kanë mbaruar ende klasën e parë fillore) dhe të tillë, “të pastër”, unë personalisht, me sy të lirë, nuk dalloj – mes qindrave formave të ndryshme – më shumë se 3, 4.

Natyrisht Mussolini-t dhe fashistëve nuk u interesonte vetëm efekti simbolik, tredhës i aksit të bulevardit, me anë të të cilit do induktohej ndjenja e inferioritetit dhe psikoza, tek shqiptarët dhe përfaqësuesit e tyre politik (Ahmet Zogu in primis), por edhe ai i zhytjes së tyre në borxhe financiare, nëpërmjet spekulimeve arkitekturore që karakterizon dispozitivin bulevard që nga Parisi, Vjena, Roma, New Yorku e Tirana, e djeshme dhe e sotshme. Duket sikur edhe sot e kësaj dite shumë prej studiuesve shqiptarë të arkitekturës dhe planifikimit urban (përfshi Aliajn, Dhamon dhe Thomain) nuk u bën përshtypje ajo që një nga artistët pararojë të arkitekturës dhe planifikimit urban modern, austriaku Otto Wagner, që në 1912 quante “vampiri «spekullim» që sot shndërron në thuajse iluzore autonominë e qyteteve” (shih në Die Qualität des Baukünstlers).

Dhe ky spekulim fillon ekzaktësisht dhe përpikmërisht me planin dhe bulevardin e Brasini-t, një dispozitiv kontrolli urban, pa lidhje funksionale urbanistiko-arkitekturore, infrastrukturore, sociale apo kulturore me kontekstin. Dhe një nga të parët që e kishte kuptuar këtë qe Qemal Butka, një prej arkitektëve shqiptarë më aktivë të kohës, edhe ky i shkolluar dhe diplomuar në Austri, larg pompozitetit kulturor të Italisë fashiste, musoliniane. Në fakt në 1938, në revistën “Përpjekja”, ai vë në dukje pikërisht kotësinë dhe ekzagjerimin e përmasave të rrugëve të qendrës së qytetit të Tiranës që kalonin edhe përmasat e atyre “nasionale”.

Duke qenë se imazhet e planeve urbanistike na japin më shumë siguri në vërtetësinë konceptuale të autorëve të tyre sesa përroi psikik i autorëve të Tiranës. Qyteti i Munguar, është mirë, për të parë sesi vepron influenca e pushtetit në praktikë tek subjektet-autorë-arkitektë/planifikues urbanë, të shohim një tjetër imazh; atë të planit Kohler-Frashëri, të 1928.

frashëri kohler

Në këtë plan të 1928 (të cilin Aliaj, Dhamo e Thomai e quajnë të parin, njësoj siç quajnë të parin edhe atë të 1923 … psikozë me simptoma gjuhësore!!!) shihet qartë sesi ndryshon qasja e planifikuesit, nga ajo e frymëzuar prej kontekstit, si në imazhin e parë, atë të planit të 1923; në një tjetër tërësisht aliene, për shkak të racionalitetit ekzakt që zë vend mbizotërues në plan dhe shndërrohet në gjurmë kryesore të tij. Siç duket Kohler-i dhe Frashëri kishin kuptuar tendencat drejt monumentalitetit dhe racionalizmit të pushtetit të Ahmet Zogut dhe propozojnë një plan që integrohet dhe zhvillon më tej bulevardin e Brasini-t. Me shumë mundësi me këtë ndryshim stilistik, me këtë kompromis apo tredhje kemi të bëjmë me një përpjekje të subjekteve krijues (planifikuesve Kohler-Frashëri) për të mbajtur emrin në historinë e planifikimit urban të qytetit të Tiranës. Por, siç dihet, historinë e bëjnë më të fortët. Dhe më të fortët në historinë e arkitekturës dhe planifikimit urban të Tiranës në 100 vitet e fundit, janë subjektet e tredhura pre e dëshirës së tyre për absolutizëm.

“Tirana. Qyteti i Munguar”, ose aksi i bulevardit si përshenjim i tredhjes. Pjesa II. (Romeo Kodra)

Sipas autorëve të tekstit Tirana. Qyteti i Munguar – po e marr si të mirëqen që “reflektimi” i Sotir Dhamos mbi aksin e bulevardit të Tiranës (fqt. 19-24) është edhe i Besnik Aliajt e Gjergj Tomait si bashkëautorë – skena aksiale e bulevardit “mund të interpretohet edhe si manifestim i fuqisë [pushtetit] politike”. Me këtë “mund” Dhamo, si teoricien-historian subjekt i tredhur  ndaj pushtetit autoritar të arkitektit dhe urbanistit fashist Brasini, zbut ngarkesën ideologjiko-politike që dispozitivi “bulevard” kishte në mendësinë kolonizuese të italianëve në vitet ’20-’30 e që do i përshtatej si një skenografi ideale mendësisë qeverisëse (governmentality) të pushtuesve të ’39.

Për t’i dhënë vazhdimësi rravgimit të induktuar psikotik për shkak të kompleksit të inferioritetit, apo thjeshtë për të treguar se ka lexuar libra, autori na heq një paralel të bulevardit fashist të Tiranës me, as më pak e as më shumë, bulevardet monumentale të kolonëve anglezë në New Dehli, ku ai sheh ngjashmëri me “atë pjesë të Tiranës që u ndërtua gjatë periudhës së Mbretit Zog, pothuajse në të njëjtat vite, si dhe mbi bazën e të njëjtave parime formale dhe politike” (fq. 22). Pa ia bërë syri tërr Dhamo na katapulton në Indi; aty ku “rangu dhe statusi shoqëror-ekonomik” përcaktonte “koordinatat e banesave (rëndësia vinte në rënie sa më shumë rritej distanca nga aksi)”, madhësinë e parcelës, afërsinë me pallatin qeverisës, madhësinë e ndërtesës, gjerësinë e rrugës, etj., e gjitha kjo “në mënyrë të ngjashme” dhe e “vërtetë edhe për atë pjesë të Tiranës (fig. 6, 7) që u ndërtua si diagramë politike”. Natyrisht në fotografitë dokumentuese nuk shihet asgjë tjetër veçse një ngjashmëri në linjën drejtvizore të bulevardeve, atij të Tiranës e atij të New Dehlit.

20171214_172746[1]

Duket sikur teoricieni-historian Dhamo injoron totalisht, përveç objekteve arkitekturore që nuk ngjajnë kërrkund në përmasa e vendosje sipas distanca me bulevardin, edhe faktin që shoqëria indiane është e influencuar rreptësisht dhe imtësisht sot e kësaj dite nga sistemi mijëravjeçar i kastave (të ndaluara me ligj rreth mesit të shek. XX), ndërse “kastat” shqiptare të viteve ’20-’30 ishin thuajse në gjenezat e tyre ku përveç pronarëve të tokave – që kishin një historik si kastë – sapo kishin filluar të lindnin një borgjezi e vogël dhe një klasë proletare. Vetëm ky fakt do të mjaftonte për të kuptuar mospërputhjen e një arsyetimit njëjtësues që kryen autori duke hequr paralele midis dy bulevardeve, kështu që injoron tërësisht edhe impaktin e ndryshëm që mund të kenë pasur ato në psiken dhe botëkuptimin e shqiptarëve dhe indianëve.

Pas këtij katapultimi e për t’i mbushur mendjen top lexuesit, Dhamos i vjen në mendje një gjetje gjeniale, e paparë dhe palexuar më parë askund. Por përpara tekstit të Dhamos po jap pak rreshta nga sa ishte shkruar në këtë blog në 2013:

Shtëpitë private të ministrave të mbretit dhe më pas – pas pushtimit – të nomenklaturës fashiste u transformuan lehtësisht në shtëpitë e funksionarëve të Partisë së regjimit enverist. Gërmë për gërmë, regjimi i Enver Hoxhës përdori të njёjtёn hapёsirё nё tё njёjtёn mёnyrё. Interpretimi i kёsaj hapёsire, nё dukje i rastёsishёm, u bё me tё njёjtin kod gjuhёsor: pushteti mundi – duke fshirё dhe ndarё me njё prerje radikale paraekzistuesen – tu akordonte hapёsirё private bijёve tё vet model. Duket paradoksale por nёn kёtё aspekt edhe regjimi i Hoxhёs, ku Realizmi Socialist promovonte ad libitum gjithё ç’ka ishte publike, hapёsira, Blloku – e kufizuar funksionarёve tё Komitetit – , ju mbyll qytetarёve. Garda e Republikёs lejonte hyrjen vetёm me autorizim nga lart.
(https://aksrevista.wordpress.com/2013/05/25/praktika-skizogjene-dhe-proksemika-e-hap%D1%91sir%D1%91s-blloku-i-tiran%D1%91s-romeo-kodra/#_ftnref3)

Kurse teksti i Dhamos i 2016, që – autorët na thonë – përmbledh tekste të 2012-2014, tingëllon kështu:

Nuk ishte i rastit edhe fakti që gjatë viteve të diktaturës, përgjatë po këtij aksi, qeveria komuniste vendosi strukturën e vet hierarkike. Në fakt ajo lexoi instiktivisht atë çka aty ishte gati e materializuar në hapësirë. Zyrat e Komitetit Qëndror të PPSH u ndërtuan përgjatë tij dhe i ashtuquajturi “bllok” ku banonin personazhet e rangjeve më të larta të hierarkisë së partisë (Byrosë Politike) u vendos po në të njëjtin vend që Mbreti Zog e kishte përcaktuar për zyrtarët të tij, madje banuan në të njëjtat banesa që ju morën (shtetëzuan) zyrtarëve të monarkisë. Kjo ishte paradoksale për një regjim i cili propagandonte barazinë shoqërore (ibidem).

Nuk është e qartë nëse Dhamo injoron tërësisht faktin e përdorimit të bulevardit si dispozitiv kontrolli të pushteti apo bën sikur nuk e kupton për shkak të pozicionimit të tij si subjekt i tredhur ndaj autoritetit epëror të një arkitekti fashist, të famshëm e të huaj si Brasini. Në fakt nga vetë fjalët e Dhamos del qartë që kemi të bëjmë me ngjashmërinë e subjekteve qeverisës të pushtetit fashist dhe pushtetit të diktaturës së proletariatit; pra kemi falë influencës së induktimit të ndjenjës së inferioritetit nëpërmjet ndërtimeve spektakolare “moderne” përcjelljen e modelit dhe mendësisë qeverisëse të subjektit autoritar nga një pushtet politik te tejtri.

Në fjalinë e mëpasshme duket sikur  Dhamos i qartësohen idetë dhe ndjen se pa pritur e papandehur, në shkrim e sipër, po thotë diçka më shumë sesa një “paradoks” që, duke u lexuar në optikën e pushtetit politik, bën të mundur një lexim interpretativ ku evidentohet se si një regjim kishte të njëjtat aspirata banimi në një hapësirë elitiste falë influencës së “modernitetit” të një regjim tërësisht antagonist nga pikëpamja ideologjiko-politike. Kështu që duke na lënë paradoksin pezull, të pashpjeguar (ndoshta ngaqë hapësira trunore për mendim teorik është e bllokuar nga kompleksi i inferioritetit dhe tredhja intelektuale) autori shpejton të pohojë:

Megjithatë është e rëndësishme të kuptojmë se ky bulevard shkon përtej të qenurit vetëm diagramë politik dhe ceremoniale (si në fillesat e tij). (ibidem)

Pra Dhamo duket sikur, pavarësisht evidencës dhe qartësisë së interesave të pushtetit politik, thotë “mos e kini mendjen te përmbajtja politike e bulevardit. Bulevardi është përtej pushtetit politik. Madje është krijues dhe rithemelues (fq.24) i Tiranës”.

Por, edhe nëse marrim tangenten për drejtimin e paditur tek e cila na përcjell përroi psikik i autorit, sërish lindin disa pyetje: ç’është ky “rithemelim”, kur vetë autorët e librit na thonë që bulevardi u hoq si një vizë e drejtë në një vend të zbrazët, madje, aty ku prek autoktonen, ai fshin një pjesë të vjetër të qytetit? Është për t’u lexuar ky “rithemelim” si metaforë “stilistiko-letrare” pa lidhje? Është analfabetizëm gjuhësor i autorit? Është analfabetizëm teoriko-historik? Simptomë e psikozës së një subjekti në rravgim të pulsionit të dëshirës? Mua – ndoshta nga mish-mashi i përgjithshëm – më duken si mistere të akademizmit shqiptar.

Po të ishte i informuar akademiku Dhamo e bashkëautorët Aliaj e Thomai, do të kishin zbuluar që fjala “bulevard” vjen prej “mureve rrethuese të kështjellave” (baluardo ka mbetur në italisht, bulwark në holandisht) dhe përcjell transformimin e një dispozitivi qeverisës të pushtetit, nga një formë disiplinuese, ku rregullohen hyrjet e daljet nëpërmjet mureve të qytetit, në një formë kontrolluese, ku mbikqyren flukset tranzituese përmes e përreth tij. Në këtë mënyrë do të ishte zbuluar që dispozitivi bulevard deshifron aq mirë funksionimin e mendësisë qeverisëse të pushtetit politik saqë mund të bëhen teza krahasuese e shpjeguese, të zbulohen analogji e kontradikta midis bulevardeve haussmann-iane të Parisit të Perandorisë së Dytë, Vjenës së Ferdinandit të Parë, Perandorisë Fashiste e deri tek ato të Lulëzim Bashës e Edi Ramës (Natyrisht, këta dy të fundit, duke qenë më injorantë se pushtetarët e Parisit, Vjenës e Romës, kanë mbledhur rreth vetes arkitektë e planifikues urbanë me kapacite intelektuale të të njëjtit rang, kështu që edhe shkalla e rafinimit estetiko-konceptual të dispozitivit bulevard në këto raste është skadente, kitsch, e dhunshme deri në kafshëri dhe për këtë arsye e pakrahasueshme me shembujt e sipërcituar).

Siç e kam përmendur edhe herë të tjera ekziston një tekst themelor për të kuptuar marrëdhëniet midis politikave të fashizmit dhe kolonializimit të Shqipërisë prej Italisë fashiste, midis pushtetit politik dhe mënyrës instrumentale të investimeve arkitektoniko-urbanistike dhe ekonomiko-financiare për të përmbushur qëllimet e pushtetit. Ky tekst titullohet Architetti e ingegneri italiani in Albania, kuruar nga Milva Giacomelli e Armand Vokshi, Edifir, Firenze 2012, përkthyer në shqip si Arkitektë e inxhenierë italianë në Shqipëri, prej të cilit nuk duhen lënë pa u lexuar sidomos tekstet e studiuesve italianë, të cilët sjellin të dhëna konkrete, si letërkëmbime midis Mussolinit dhe të dërguarve të tij në Tiranë, që tregojnë qartësisht lidhjet politiko-koloniale të investimeve, arkitekturës dhe planifikimit urban në fjalë. Prej këtij teksti dhe duke lexuar efektet e bulevardit në mendësinë qeverisëse të subjekteve të pushtetit politik në kontekstin shqiptar do të ishte mjaft i qartë funksioni përshenjues tredhës, kastrues, induktues apo cytës i sensit të inferioritetit nëpërmjet “modernitetit” urbanistiko-arkitekturor fashist të përfaqësuar historikisht prej racionalizmit arkitekturor italian. Dhe kjo tredhje, ky kastrim është bazik në konceptimin e arkitekturës së racionalizmit italian, ose më mirë të themi atyre arkitektëve racionalist që u bënë palë dhe përfaqësues së pushtetit fashist gjatë 20 vjeçarit mussolini-an dhe që në Shqipëri i kemi marrë si prurës së modernitetit (për të parë sa lidhje kanë me modernen këta arkitektë shih Zevi Bruno, Storia dell’architettura moderna, Torino, Einaudi, 1975, p. 183).

Dhe kjo mungesë e gjetjes së fillesave të arkitekturës dhe planifikimit urban modern në Shqipëri është mangësia më e madhe e Tiranës. Qytetit të Munguar. [Vazhdon me pjesën e III dhe të fundit]

“Tirana. Qyteti i Munguar”, ose përgatitja teorike e gomerëve peshkopë. Pjesa I. (Romeo Kodra)

Në këtë shkrim do të flitet për një libër të botuar në tetor të 2016, Tirana. Qyteti i munguar i autorëve Besnik Aliaj, Sotir Dhamo dhe Gjergj Thomai. Libri rektorit dhe administratorit të Universitetit “Polis” sëbashku me drejtorin e Arkivit Qendror Teknik të Ndërtimit është shumë interesant sepse në të jepet një seri informacionesh dokumentues, shkrimorë dhe pamorë, të vyera mbi planifikimet urbane të Tiranës, që nga 1923 e deri në 1990.

Tirana Qyteti i Munguar

Tirana Qyteti i Munguar

Po ashtu në libër jepet, si fryt i vështrimit të autorëve, edhe një  interpretim që tregon, në mënyrë indirekte dhe të paqëllimshme prej tyre – ç’ka e bën edhe më interesant e të vyer -, një mënyrë leximi të hapësirës së kryeqytetit që karakterizon shumicën e historianëve, teoricienëve, planifikuesve urban, inxhenjerëve dhe arkitektëve shqiptarë. Kjo mënyrë interpretimi hapësinor – bazuar tek vështrimi, apo mënyra e të vështruarit – përbën pjesën thelbësore të interesit dhe kërkimit tim, për të cilën kam punuar dhe prodhuar disa rezultate gjatë 5 viteve të fundit, nëpërmjet këtij blogu, konferencave, seminareve, eventeve kuratoriale, teatrore, shkrimeve kritiko-teorike apo videove artistike.

Libri në vetëvete, duke u nënshkruar prej Besnik Aliajt dhe Sotir Dhamos, tregon në një farë mënyre edhe kapacitetin dhe përgatitjen teoriko-historike të tyre. Për pronarët e Universitetit të Arkitekturës dhe Planifikimit Urban “Polis” dhe se ç’mendoj për ta si qenie njerëzore dhe akademikë kam shkruar diçka në 2013 (Gomerët peshkopë, ose mbi arsimin jo publik shqiptar – https://aksrevista.wordpress.com/2013/09/03/gomer%D1%91t-peshkop%D1%91-ose-mbi-arsimin-jo-publik-shqiptar-fragmente-dhe-sugjerime-romeo-kodra/). Me anë të një rileximi të këtij libri ka ardhur koha të shpreh mendimin tim edhe mbi përgatitjen e tyre shkencore, e cila mua më duket se riparaqet të gjitha cilësitë e tyre si njerëz, por që me këtë rast ia lë edhe lexuesit t’i gjykojë e vlerësojë.

Tirana. Qyteti i Munguar që në titull thekson një mungesë dhe, nëpërmjet dhënies së planeve dhe projekteve urbane – të realizuara e të parealizuara -, autorët na thonë se ky tekst krijon objektin e përmbushjes së dëshirave: qytetin e munguar. Pra plotëson në një farë mënyre mungesën, të cilën autorët e shohin si mungesë objektive. Dhe për të përforcuar idenë që shkruesit jo vetëm që nuk janë vetëndërgjegjësuar si subjekte mungues, por janë subjekte pre e së dëshirës së tyre pulsionale, pohojnë:

Qyteti i munguar në kuptimin e këtij materiali nuk nënkupton një qasje nostalgjike, por përkundrazi, një forcë shtytëse drejt objektivit të qytetit të dëshiruar, qytetit të mendjes, qytetit “ideal”. (fq.8).

Në një prej shkrimve të para botuar në këtë blog, në korrik të 2013, Praktika skizogjene dhe proksemika e hapësirës: Blloku i Tiranës, vija theksin mbi rëndësinë e vetëndërgjegjësimit tonë jo vetëm si studiues, artistë, por edhe si qytetarë shqiptarë, si “subjekte mungues”, si subjekte në zhdukje e sipër. Vija theksin mbi këtë pashmangshmëri vetëndërgjegjësimi prej gjithëkujt për të vështruar e më tej lexuar e interpretuar një hapësirë të çfarëdoshme, por në rastin në fjalë, mbi të gjitha, urbane. Pra, për mendimin tim, hapësira shqiptare – për të dalë nga bërlloku/Blloku paradigmatik ku kemi ngecur – duhet lexuar, prej çdo individi dhe mbi të gjithë studiuesi, jo si rezultat përshfaqës i një dëshire të një subjekti, si një dëshirë që do të plotësojë një mungesë a zbrazëti paraekzistuese të subjektit (studiues apo qytetar i thjeshtë qoftë). Në pak fjalë për të lexuar, interpretuar e përshfaqur korrektësisht hapësirën (cilado qoftë ajo: urbane, artistike, filozofike, etj.) duhet pranuar dhe vetëndërgjegjësuar lexuesi dhe interpretuesi si subjekt, si i nënshtruar, si një qenie që i është prerë kordoni kërthizor një herë e përgjithmonë dhe që nuk ka më nevojë të riparojë asgjë dhe askënd (pra, as veten) nëpërmjet përshfaqjes së objektivitetit dhe gjetjes së objekteve (p.sh. gjetja e Tiranës së Munguar) për të mbërritur një stad të supozuar idilik apo parajsor, ku kordoni kërthizor i rilidhur do të mbante bashkë çdo nënë e çdo fëmijë e të gjithë sëbashku, me Evën dhe Adamin, do të ishim të lidhur me Zotin/Universin, të përplotësuar. Kështu pra, për mendimin tim nuk ka kurrëkush nevojë të gjejë qytetin e munguar, sepse qyteti, përtej çdo pompoziteti të tejfryrë metaforik, është aty, i populluar prej qytetarëve të vet dhe pavarësisht përputhshmërisë me dëshirat e tyre.

Në këtë mënyrë, me këtë pranim e vetëndërgjegjësim, nuk do të udhëhiqeshim nga dëshira që, nëpërmjet gjetjes së një objekti, do të riparonte prerjen, do të mbushte zbrazëtinë e subjektit, sepse është pikërisht tek kjo qasje dhe vështrimet që rezultojnë prej saj që fillon spiralja e pafundme e riprodhimit e konsumimit të imazheve, objekteve, mallrave për të mbushur një zbrazëti; në pak fjalë, pikërisht këtu fillon dhe spiralja e varësia ndaj pushtetit, varësia ndaj riprodhuesit dhe kodifikuesit të çdo imazhi, objekti, malli.

Ndokujt do i duket sikur u largova shumë nga tema, por nuk është aspak kështu. Në fakt, po flas për trajtimin që i kanë bërë autorët këtij libri sikur të donin të thoshin që qyteti i Tiranës nuk është fryt i subjekteve arkitektë, planifikues, inxhenierë, por fryt i një politike aspak largpamëse; a thua se ka njeri që vë në dyshim këtë fakt, a thua se po të ishte në dorë të arkitektëve, planifikuesve apo inxhenierëve do të kishin Tiranën e vërtetë dhe jo Tiranën e munguar.

Duket, dhe duhet theksuar “duket”, se autorët nuk e kanë lexuar shkrimin tim të sipërpërmendur, ku theksohej nëpërmjet citimit të Lacan-it rreziku i leximit të hapësirës sipas vështrimit të një subjekti që ndjek dëshirën për një objekt, qasje që, duke u përgjithësuar aq shumë, në qerthujt studimorë e kulturorë shqiptarë, për mendimin tim, ka shkaktuar një automatizëm pothuajse identik me atë të përvetësuar prej reflekseve të kushtëzuara të qenve në eksperimentet e Pavlov-it.

Kështu pra, paçka gradave shkencore, autorët – pronarë universitetesh dhe drejtorë institucionesh publike – flasin, si pa të keq, për “shtysë drejt objektivit të qytetit të dëshiruar”.

Natyrisht, përsa po pohoj, duket sikur po flas prej një pozicioni të supozuar epëror, sikur po shes mend për të evidentuar a priori superioritetin tim intelektual apo teoriko-kërkimor. Por nuk besoj se është kështu. Personalisht kam bindjen se të gjithë, batakçinj a lekistë qofshin (siç janë rëndom pronarët e universiteteve), apo edhe studiues të apasionuar, kanë një qëllim të përbashkët: duan të arrijnë një të vërtetë apo vërtetësi karshi syve të lexuesve. Por të duash një vertetësi dhe të duash të vërtetën janë gjëra krejt të ndryshme. Personalisht preferoj vërtetësinë karshi të vërtetës, preferoj, ndryshe nga autorët e Tiranës. Qytet i Munguar, të jap si subjekt, për të treguar se kush jam e nga ç’katedër “predikoj”, elementet prej nga predikoj dhe jo të jap elemente predikuese për t’u subjektifikuar. Për të parë se çdo të thotë realisht të vështrosh prej kësaj qasjes së autorëve të Tiranës. Qyteti i Munguar, pra të lexosh e interpretosh si subjekt i udhëhequr nga dëshira drejt një objekti të munguar dhe, mbi të gjitha, ç’analfabetizëm teorik është, po citoj Umberto Galimbert-in:

Ka vështrime dashurie dhe vështrime të dëshirës. Dashuria është varfëri, mungesë. Është pritja që trupi tjetër të përshkojë një hapësirë dhe, duke mbushur një zbrazëti, të takohet. Në takim nuk ka shfrytëzim, por vetëm pranim […]; gjestet nuk kapin, por prekin; vështrimet nuk zotërojnë, por pranojnë […]. Përkundrazi, dëshira nuk njeh takime, nuk zvogëlon subjektivitetin e vet për të krijuar atë hapësirë të nevojshme për shfaqjen e subjektivitetit të tjetrit. Në vështrimin e saj nuk ka shenja pritjeje, por epsh të padurueshëm për të parë tek tjetri vetëm vetveten, prandaj nëse zhvesh një trup është vetëm për të përvetësuar mishin e për t’i marrë, me veshjet, çdo gjurmë të subjektivitetit, të cilin vështrimi i dëshirës, ndryshe nga vështrimi i dashurisë nuk di të përballojë.
[Il Corpo, Feltrinelli, Milano, 1983, fq. 105]

Ç’do të thotë kjo dhe çfarë lidhje ka me librin e tre autorëve? Për mendimin tim Tirana Qyteti i Munguar është një tekst që tregon se autorët lexojnë, interpretojnë dhe përshfaqin objektin e dëshirave të tyre – Tiranën e Munguar – si subjektivitete që nuk kanë pranuar të qenurit e tyre subjekte, të nënshtruar, dhe për t’u subjektifikuar, për t’i dhënë vetes autoritet, nuk “krijojnë hapësirë” (“Hapësirë për mendim” është sllogani ironik i Universitetit “Polis”). Në këtë mënyrë ata nuk arrijnë të lexojnë, interpretojnë dhe përshfaqin një subjektivitet apo subjektivitete të tjera, siç janë autorët e planeve dhe projekteve, të realizuara apo të parealizuara, por përshfaqin tek tjetri (tek ata autorë planesh e projektesh, të realizuara apo të parealizuara në kohë në Tiranë) vetveten; zhveshin një trup apo trupa, vetëm për të përvetësuar mishin, dhe për të marrë, me veshjen, çdo gjurmë subjektiviteti.

Këtë e bëjnë duke i dhënë një ton unifikues të gjithë librit, që është ai i të vështruarit prej qasjes së ekspertëve, si subjekte të njëtrajtshme, si qasje prej një statusi unifikues: Planifikuesi Urban, apo Arkitekti, apo Inxhenjeri, që kanë dallime midis njëri tjetrit, por vetëm në nivele objektive, në të dhëna faktike, në produkte, siç mund të jenë rezultatet e ndryshme që mund të shihen tek planet dhe projektet e dhëna urbane. Pra ajo që po pohoj është se autorët nuk vënë në diskutim statusin e subjektit apo subjekteve që kanë operuar në hapësirën urbane të Tiranës: ç’do të thotë të jesh planifikues urban, arkitekt, inxhenjer në 1920, 1940, 1950, 1990? Ata marrin si të mirëqenë që po flasin të njëjtën gjuhë, me disa ndryshime në fjalë/fjalor, por që në thelb trajtojnë të njëjtat koncepte dhe vizione të imagjinatës me ta. Por a është vërtetë kështu? Mos vallë kjo qasje uniforme ka të bëjë me sheshimin dhe njëtrajtësimin që i duhet një subjekti që ndjek pulsionet e dëshirës për të zhdukur gjurmët e ndryshme të të mëparshmëve, për t’i shndërruar në një gjuhë të përbashkët dhe, duke bërë kështu, për t’u subjektifikuar vetë në të njëjtën hapësirë si i deleguari apo të deleguarit trashendental të të keqkuptuarve gjenial të të gjitha kohërave në Tiranë? Mos vallë autorët, duke dhënë Tiranën reale dhe Tiranën e imagjinuar duan të thonë se janë ata që nëpërmjet qasjes së tyre vështrojnë, lexojnë, interpretojnë dhe mund të përshfaqin diçka më tepër: qytetin e munguar, parajsën, edenin e humbur?

Në shkrimin tim të 2013 evidentoja si simptomë kompleksin e inferioritetit që përgjithësisht subjektet autoktone kanë karshi çdo gjëje të huaj, që vjen nga jashtë, dhe çdo gjëje të pushtetit autoritar, që vjen nga lart; kompleks tërësisht i induktuar historikisht prej pushteteve që kanë bërë ligjin në Shqipëri, në këtë kontekst periferik perandorak thuajse të përhershëm. Nga kjo pikëpamje edhe autorët e Tiranës së Munguar përcjellin përpikmërisht të njëjtën simptomë duke filluar që nga përzgjedhja si planifikues “të parë” të Tiranës evropiane, arkitektin fashist, Armando Brasini:

Ideja e tij qëndronte në ravijëzimin e një aksi qendror dhe krijimin e një grupi ndërtesash monumentale, të cilat jo vetëm sillnin për herë të parë një gjurmë krejtësisht të ndryshme evropiane në strukturën orientale të Tiranës, por njëkohësisht ishin edhe shenjat për fillimin e një mënyre të re jetese. (fq. 18)

Pra, tek përzgjedhja e Atit të planifikimit urban shqiptar, paçka se fashist, tek autorët e Tiranës së Munguar duket qartë e njëjta simptomë e kompleksit të inferioritetit, ajo e të tredhurit mikro-borgjez, të cilit, duke supozuar se njeh e flet gjuhën e Atit, nuk i duket më vetja provincial, madje sheh edhe Shqipërinë si një kontekst të përbuzshëm oriental. Pra kompleksi i inferioritetit e bën të shohë Shqipërinë si aliene ndaj “krejtësisht të ndryshmes” evropiane, a thua se jemi apo kemi qenë ndonjëherë gjeografikisht në Polinezi. Dhe për këtë paçavure autorët nuk japin asnjë shpjegim (p.sh. çfarë qe orientale në strukturën urbane të Tiranës?).

Më tej autorët flasin edhe për aksin e bulevardit si çerniera lidhëse e qytetit me kulturë orientale dhe perëndimore. Natyrisht pa cituar askënd dhe asgjë, a thua se është miell i thesit të tyre. Duke mos u mjaftuar me kaq kemi edhe një “reflektim” mbi “Aksi[n] si interpretim i tipareve topografike dhe si manifestim i fuqisë politike” (që supozoj, kjo e fundit, fuqia, të jetë një lapsus për pushtetin politik) fryt i një përmbledhjeje të dy teksteve më të hershme të Sotir Dhamos.

Më shumë sesa një përmbledhje e dy teksteve të mëparshme, “reflektimi” i Dhamos duket si një përpjekje për të thënë që “mbi këto argumenta kam kohë që merrem”, praktikisht, siç thoshte Galimberti për subjektet e dëshirës, nuk lë hapësirë për përshfaqjen e subjektivitetit tjetër (autorëve të aksit, apo atyre që me aksin janë marrë), pra, as më pak e as më shumë duket si një përpjekje që bën një chihuahua histerike për të përshenjuar, duke përmjerë, një hapësirë që supozon të vetën.

Autori i reflektimit flet për “hyjnore”, për “eden” si bazë metaforiko-simbolike të themelimit të Tiranës, por pa thënë se ku i bazon, në cilat dokumente (ndoshta ngaqë ka lexuar përciptazi konceptin e “genius loci” të Norberg-Schulz-it që më vonë citon e që i duket se i shkon përshtat e rrjedhimisht ia kopsit sipërfaqësisht Tiranës). Po ashtu duke përcjellë si të vetën një plagjaturë që sheh “eden” edhe në konceptimin e banesës tiranase (me sa kujtoj, fryt i studiuesve të punësuar në Universitetin Polis), autori pohon, njësoj si injorantët e website-it të Bashkisë së Tiranës, si të mirëqenë themelimin e Tiranës në shekullin e XVII, paçka se Tirana ka rrënoja dokumentare/monumentale arkitekturore e urbane shumë më të lashta. Për të përmendur vetëm dy citoj: Kalanë e Tiranës dhe vilën antike midis rrugës së Durrësit dhe rrugës së Kavajës. Pas kësaj lind pyetja: kur një subjekt teoricien-historian nuk arrin të lexojë gjurmët objektive të një qyteti, është e drejtë, frytdhënëse dhe qartësuese të bëhen kërkime, supozime apo edhe të hidhen dyshime mbi ekzistencën objektive të qytetit apo mbi ekzistencën subjektive të teoricienit-historianit?

Por përpara se t’i përgjigjemi kësaj pyetje është mirë të vazhdojmë më tej.

Autori Dhamo thotë se Brasini “lexoi paralelin e ekzistencës së qytetit që ishte Mali i Dajtit” si një lloj “axis mundi” mbi të cilin themeloi aksin e bulevardit, që për Dhamon është një “interpretim i tipareve topografike lokale”. Direkt në fjalinë pasardhëse Dhamo shprehet kështu: “Bulevardi pa qytet i ngjasonte një aeroporti absurd pasi në mungesë të referencave anësore (ndërtesave) dialogonte vetëm me qiellin”. Pra, i detyruar prej evidencave të shprehë e konfirmojë bulevardin pa qytet – siç ka hyrë Tirana në historinë e planifikimit urban shqiptar, jo pa një tonalitet inferioriteti eurocentrik që nuk e percepton Tiranën si qytet të vërtetë –  Dhamo duket se demonstron ç’do të thotë të jesh subjekt në pre të dëshirës: thjeshtë kontradiktë e pastër psikotike e induktuar prej kompleksit të inferioritetit. Kështu lindin sërish pyetje, qyteti kishte në Malin e Dajtit një axis mundi paraprak, apo është bulevardi absurd i Brasini-t që e vendos këtë aks dialogues vetëm me qiellin? Bulevardi i Brasini-t interpretonte tiparet topografike lokale apo ishte një aeroport absurd? Pyetje të cilave vetëm hulumtuesit e përroit psikik të autorit mund t’u japin përgjigje.

Dhamo këmbëngul duke theksuar se “[e]dhe pse në fillesat e tij ishte jashtë shkalle, më vonë [bulevardi monumental] do të shndërrohej në aksin gjenerator kryesor të Tiranës”, ai filloi të “gjenero[jë] energji edhe sepse përfaqësonte pikëprerjen midis qytetit të përditshmërisë dhe atij të mundësive të reja, midis reales dhe ideales, midis kaosit dhe rregullit” (fq. 20). Pra kompleksi i inferioritetit të subjektit (historianit, teoricienit Dhamo në këtë rast), që nuk do të pranojë tredhjen prej pushtetit fashist, të cilin përkundrazi e njeh si At, mundohet ta përmbushë tredhjen objektivisht, duke lexuar, me kapërcime historiko-teorike pindarike, bulevardin, që krijon një zbrazëti dhe fshirje të dhunshme – “shemb[jen] e një pjese të qytetit ekzistues në segmentin verior të tij si dhe një pjesë të Pazarit të vjetër (fq. 18), siç e thonë vetë autorët -, si një gjenerator energjish “të pashteruara si nga pikëpamja e hapësirës fizike, ashtu edhe e vlerave në raport me qytetin e qytetarët”. Kështu pra, për teoricienin e tredhur, të bërë palë tashmë me pushtetin fashist, turravrapi pas pulsionit dëshiror duhet të vazhdojë i pashtershëm, ad libitum.

Vivere o niente. Çmagjepsje dhe materializëm në shkrimin e Vasco Rossi-t. (Michele Dal Lago)

Që prej fillimeve, fansat më të mëdhenj të Vasco Rossi-t kanë qenë kantautorët. «Është një gjeni, çliron vërtetësi prej të gjitha poreve» shkruante për të Enzo Jannacci. De Gregori, Fossati, De Andrè, Dalla, Daniele, Conte nuk kanë fshehur kurrë adhurimin e tyre të thellë për kantautorin emilian (Reggio Emilia). Një adhurim që – pas periudhës së trishtë të viteve ’90, shenjuar prej lirikave të pashije, naive dhe regresive të Giovanni Lindo Ferretti-it, Manuel Agnelli-it, Ligabue-s dhe Piero Pelù-së – u rinovua gjerësisht prej gjeneratave të kantautorëve të rinj. Dente, The Giornalisti, Bugo, Brunori Sas, Le Luci della Centrale Elettrica, Tiziano Ferro janë vetëm disa prej emrave bashkëkohorë që i kanë studiuar me rrënjë veprën, madje duke regjistruar edhe disa prej këngëve të tij. Por, përtej gjeneratave, ata që i futen zanatit të kantautorit, mbeten gjithmonë të mahnitur prej ndërlikimit të jashtëzakonshëm dhe pasurisë së shkrimit të Vasco Rossi-t.

Arsyet janë nga më të shumëllojshmet, disa prej të cilave krejtësisht “teknike”: kurimi i imtësishëm i vargut, qoftë nga pikëpamja e gjuhës, qoftë nga ajo e tingullit; kombinimi i gjuhëve dhe regjistrave të ndryshëm gjuhësor; lidhja e thellë emotive dhe ekspresive midis muzikës dhe fjalëve; konceptimi i aranzhimit si element i brendshëm i shkrimit, si pjesë esenciale e këngës dhe jo si “veshje” e saj («there’s a thin line between songwriting and arranging» thoshte i madhi Warren Zevon); aftësia e habitshme e përshtatjes së gjuhës italiane me metrikën dhe stilemat muzikore me origjinë anglofone, duke i ruajtur në të njëjtën kohë natyrshmërinë dhe tingullin (ekzaktësisht e kundërta e Piero Pelù-së dhe Ligabue-s); përdorimi muzikor i të folmes, si në Colpa di Alfredo o Siamo solo noi.

Përsa i përket këtij aspekti të fundit teknik, Vasco pohon ta ketë përvetësuar prej disqeve të Enzo Jannacci-it të viteve ’70: «Kam mësuar të këndoj prej Jannacci-t», thotë gjatë një leksioni të fundit mbi gjenezën e Siamo Solo Noi. E megjithatë, vetë Jannacci do të mbetet edhe ai i habitur prej aftësisë së zhvilluar prej “nxënësit” të tij: «Vasco është stratosferik» do të thoshte në një intervistë të viteve ’90 «merr notat thelbësore dhe flet aty ku është ky tingull».

Por, në rastin e Vasco Rossi-t, dimensioni teknik dhe formal është gjithmonë i lidhur ngushtë me atë të përmbajtjes. Dhe anasjelltas. Aq sa pjesa më e madhe e teksteve të tij është e pamundur të kuptohen thjeshtë duke u lexuar.

Një shembull mbi të gjithë është shkrimi “dialektik” që karakterizon shumë prej teksteve të tij, nga Vita Spericolata tek Vivere non è facile, duke kaluar prej Liberi Liberi, Vivere, Un senso, il Mondo che vorrei e shumë të tjerë.

Këto këngë kanë një formulë të ripërsëritur që krijon një kontrast ekzakt midis strofave dhe refreneve: të parat japin idenë e hapësirës së mundësisë, trasgresionit, lirisë dhe pafundësisë; të dytat mbivendosen si mohim, si vetëndërgjegjësim i hidhur i karakterit iluzor të kësaj lirie, si vetëdijeni e kufijve të pakalueshëm të kushteve tona.

Fuqia emotive e këtij tensioni nuk është thjeshtë e lidhur me tekstin. Sensi i hapjes dhe i pezullimit të strofave zgjidhet nëpërmjet muzikës në refren, zhgënjimi është i perceptueshëm në akorde po aq sa në fjalë. Dhe kalimi midis momenteve është gjithmonë i shoqëruar dhe nënvizuar nga një ndyshim harmonik dhe aranzhimi. Kuptimi i teksteve të sipërcituar, karakteri i tyre vetërefleksiv (që nuk është instiktiv dhe vital, siç mendojnë gabimisht disa), buron pikërisht nga ndërveprimi dialektik midis strofave dhe refreneve, nga një krah, dhe muzikës dhe fjalëve nga tjetri.

Ky është vetëm njëri prej shumë elementëve karakteristik të shkrimit të Vasco Rossi-t, të pranishëm që prej prodhimeve të para diskografike. Në fakt, Vasco i përket asaj kategorie autorësh me një poetikë dhe mendim specifik, i cili zhvillohet në mënyrë të vazhdueshme përgjatë të gjithë karrierës së tij: në një farë mënyrë është një shkrim që ngre pyetje, gjithnjë, mbi të njëjtat çështje.

Njërën e cituam pak më sipër, kur theksuam ndjenjën e fundësisë. Vasco është me të vërtetë ateist dhe materialist, në kuptimin filozofik dhe politik, më shumë se çdo kantautor tjetër italian. Sa në shkrim, po aq edhe në jetën e përditshme: «Për mua jeta nuk është dhuratë, siç mendon kush beson në Zot. Është rastësi» ka thënë më shumë se një herë. Që në 1982 këndonte:

«Ora sai che vivere
non è vero che c’è sempre da scoprire e che l’infinito
è strano ma per noi, sai
tutto l’infinito
finisce qui»

(La noia)

Por çmagjepsja, ndërgjegjësimi ndaj pasigurisë rrënjësore të ekzistencës, nuk përfundojnë kurrë në vetëpëlqim nikilist e as në ndonjë çlirim të rremë dioniziak. Përkundrazi, dëshpërimi i qartë i Vasco-s është në të njëjtën kohë kuptimplotë dhe pështjellues. Nuk është kurrë i zgjidhur në mënyrë subjektive dhe as i normalizuar: «Niente dura, niente dura, e questo lo sai / Però, non ti ci abitui mai / Chissà perché» këndon në Dannate Nuvole.

Po ashtu nuk i nënshtrohet faktit që, pavarësisht mësimeve të marra nga eksperienca, rastësia, ajo ç’ka i rrëshqet kontrolit tonë, vazhdon të determinojë rrjedhën e eventeve: «Quante volte sono arrivati i guai / anche se ero già migliore ormai» (Quante Volte).

Nuk ekziston morali e as fundi i lumtur në këngët e Vasco-s. Por ekziston fuqia ngushëlluese e muzikës. Edhe në këtë rast marrëdhënia muzikë-fjalë dhe aranzhimi luajnë një rol kryesor. Në këngën Vivere ka një varg të famshëm, të dëshpëruar në vetvete, i cili gjithsesi përcjell një efekt emotiv të veçantë, një miks prekës, mëshirues, empatik dhe çlirues. Aq sa edhe mohuesit e Vasco-s mbeten të shtangur. Bëhet fjalë për vargun e katërt të strofës së dytë: «Vivere, anche se sei morto dentro».

Pak para këtij vargu, shoqëruar vetëm me kitarë akustike, Vasco këndon thuajse shpengueshëm: «Vivere, è come stare sempre al vento / Vivere, è come ridere…». Në këtë pikë toni emotiv i tekstit ndryshon rrëmbyeshëm. Dhe janë pikërisht hyrja e baterisë dhe kapërcimi i oktavës së zërit që i japin vargut të mëpasshëm («Vivere, anche se sei morto dentro», pra) atë fuqi empatike kaq të vështirë për t’u shpejguar. Aq sa, në çdo koncert, reagimi i publikut është tronditës. Këndohet në korr, i bërtitur, mes lotëve dhe përqafimeve. Fuqia ngushëlluese e atij vargu të vetëm të dëshpëruar dhe të dorëzuar është më efikas se të gjitha thirrjet për pozitivitet të Jovanotti-t dhe Ligabue-s të marrë sëbashku (për më tepër, kur njeriu nuk është mirë, gjëja më e keqe që mund t’i bëhet është t’i thuash “mendo pozitivisht”).

E kuptoi shumë mirë Enzo Jannacci i cili, në 2000, i thurri një homazh Vasco Rossi-t duke i dedikuar një varg të baladës pikëlluese autobiografike Lettera da lontano. Jannacci citon, jo mëkot, pikërisht këngën Vivere dhe fuqinë e saj ngushëlluese:

«Lettera per il tempo
Che a vent’anni nessuno ti dice che vola via
Come un tipo particolare di vento
Lettera a Vasco Rossi
Mi piace sentirgli dire che oggi è spento»

Mëshira, për veten dhe për të tjerët, që këngët e tij përcjellin është me siguri një prej arsyeve të suksesit të Vasco-s. Marrëdhënia personale dhe përplotësuese që krijohet mes tij dhe fansave të vet, çliron një ndjenjë afrimiteti njerëzor që perceptohet qartësisht edhe në një stadium 80.000 vendësh. Por, paçkase kësaj, ai nuk hyjnëzohet, përkundrazi.

Mungesa e vetpëlqimit dhe pamundësia për t’i gjetur zgjidhje tensioneve konflikuese që përshkojnë jetën e gjithkujt, ndjenjë që na shoqëron deri në varr, janë vazhdimësi e  gjithë veprës dhe jo vetëm e këngëve më “filozofike” të Vasco-s. Tekstet me tematikë dashurinë, ashtu si ato në të cilat përballet me pulsionin e vdekjes dhe iluzionin e krijimit të një marrëdhënieje të paqtë, përfundimtare, të kënaqshme, shprehin të njëjtën ndjenjë. Në këtë ai është përcjellës i një urtësie psikanalitike të veçantë, siç demonstron mënyra unikale e përballjes së marrëdhënies dashurore, parë nga kategoria e diferencës dhe jo e shkrirjes apo dystimit të asimetrisë.

Tematika e dashurisë merr te Vasco konture të pazakonta për këngën italiane. Mbi të gjitha, tek ai, gratë ekzistojnë me të vërtetë, ndryshe nga ç’dalin prej teksteve të shumë kolegëve të tij kantautorë, ku nuk janë tjetër veçse pasqyra reflektimi të imazhit dhe vuajtjes letrare të vetë poetit.  Ose, siç ndodh ndonjëherë në tekstet e Guccini-t, ku janë naive dhe pak të nxëna, deri në atë pikë sa zëri rrëfyes merr një pozicion pedagogjizues dhe vetëshfajsues (le të shihen Eskimo, Vedi Cara o Quattro Stracci).

Ndërsa në këngët e Vasco-s prania femërore shprehet në të gjithë diferencën e vet, e turbullt dhe traumatike. Një aspekt që e përafron, pjesërisht, me Tenco-n dhe Conte-n. Edhe pse ndjeshmëria psikanalitike e Vasco-s është edhe më e thellë.

Në fakt, psikanaliza tregon se si marrëdhënia dashurore kultivohet gjithmonë duke filluar nga një diferencë e kurrë nga një shkëmbim reciprok pozicionesh të barazvlefshme. Në këngët e Vasco Rossi-t ka gjithmonë një vetëndërgjegjie ku një marrëdhënie dashurie nuk është kurrë një simbiozë idilike, por një punë e vështirë në përshkimin e një diference të patjetërsueshme, që ndan mbi të gjitha vetveten e gjithsecilit.

Historitë e dashurisë të treguara prej Vasco-s udhëtojnë gjithmonë në fillin e një ekuilibri të brishtë, e një keqkuptimi, e një distance. Jo për t’u vetëpëlqyer për një pamundësi, por për të menduar që në lojë, në marrëdhënien autentike me tjetrin/ën, qëndron gjithnjë diçka që thyen njëtrajtshmërinë vetpëlqyese dhe narçiziste të individit.

 

Teksti origjinal gjendet në revistën online Dinamo Press nën titullin Vivere o niente. Disincanto e materialismo nella scrittura di Vasco Rossi.
https://www.dinamopress.it/news/vivere-niente-disincanto-materialismo-nella-scrittura-vasco-rossi/

Teatri i Kukullave dhe gogolizimi i revolucionit komunist si koncept. (Romeo Kodra)

Në Top Show, në tempullin e mjerueshëm të spektaklit shqiptar, po flitej – si zakonisht, në mënyrë inflacionuese – mbi Revolucionin. Të ftuar në studio – si përfaqësues të mish-mashit konsumerist demokratikt – ishin nga studiues së shkencave politike e deri tek matufi i barit poshtë pallatit me libër të botuar; të gjithë me lirinë e fjalës së garantuar, pavarësisht se raciste apo injorante. Fundja “the show must go on” në shoqërinë konsumeriste të spektaklit. Trashja trunore dhe dhjamore e pronarëve dhe drejtuesve të Top Channel-it është tashmë model vetëreferencial për të gjithë shqitarët teletrumpiksur përpara aparateve të televizorit.

Për ata që nuk kanë durim të shohin të gjithë mjerimin e spektaklit, këshilloj gjithsesi të shohin disa fragmente apo fotograma të disa fytyrave qesharake për të cilat ia vlen të humbasësh 1 minutë kohë.

I pari është një gjeni, një “spiun kukllash” që duket sikur ka dalë nga marionetat e Teatrit të Kukullave të viteve ’70-’80, një nga ata që mezi presin të spiunojnë në “Kuesturë” Yllin e Shamunaqes – Arlind Qorin.

2017-12-01 14.05.38

I dyti, si një djalë beu, edhe ky i dalë nga personazhet e Teatrit të Kukullave, ka “ide”, flet edhe për koncepte. Në fakt është ky që nxjerr perla shkencore të tipit “Shqipëria vuan nga socializmi dhe koncepti komunist” (min. 3’55” e videos në linkun e mësipërm).

2017-12-01 14.06.23

I treti, autori i famshëm i të famshmit “Testamenti politik i Hitlerit”, kur i jep ajër gojës kam përshtypjen se do bënte nostalgjik për burgjet enveriste edhe At Zef Pllumin. Është thuajse e pamundur në këto raste të mos të të shkojë mendja te rihapja dhe vënia në funksionim e Spaçit apo Burrelit.

2017-12-01_15.27.18[1]

Por – pavarësisht se nuk ia vlen të humbasësh kohën me 3 orë emision – ka edhe disa momente kur duket sikur neuronet fillojnë e stimulohen. Kjo është falë një arsyetimi të Ilir Kalemajt.

2017-12-01 15.47.50

Sipas Kalemajt “kapitalizmi ka aftësi vetëkorrektuese” (27’05”), ndërsa “socializmi dhe komunizmi janë utopi totalitare” që nuk pranojnë dhe “tolerojnë tjetrin”, nuk “tolerojnë një parti ndryshe nga ata”.
Pikësëpari duhet thënë që Kalemaj për mungesë kohe, duke ndjerë presionin e ndërhyrjeve “inteligjente” të bashkëfolësve, përthjeshton disi duke futur në një kallëp komunizmin dhe socializmin dhe për këtë pasaktësi nuk mund të paragjykohet. Por gjithsesi, ka disa probleme tek arsyetimi i tij, që, sipas meje, përcjell bindje të mirëqëna në kontekstin ku jetojmë, por aspak të vërteta. P.sh. sa e vërtetë është që kapitalizmi ka aftësi vetëkorrektuese kur e nënkuptojmë si një sistem nga pikëpamja e përfaqësimit të pushtetit politik? [Dhe pushtetin e nënkuptoj në terma foucaultian, ashtu siç nënkuptoj edhe politikën në terma faucaultian, pra biopolitikë].
Utopia e Marksit është eliminimi i politikës si pushtet politik përfaqësues (political representation) i bazuar në delegim vote. Dhe këtë po e marrim si të mirëqenë që na qenkërka utopi. Por, nga ana tjetër, ku na përcjell kapitalizmi nga kjo pikëpamje, nga pikëpamja e krizës së pushtetit të përfaqësimit politik? Si mund të vazhdohet një rend politik me këtë alienim politik thelbësor, pra që në hapin e parë të organizimit formal politik? (Me alienim politik nënkuptoj literalisht dhënien, delegimin e përfaqësimit politik tjetrit/politikanit)
Nuk po i futemi problemit të të akumuluarit ad libitum dhe antagonist të kapitalit (e përmend më tej edhe Arlind Qori), që sipas të dhënave faktike të një bote kapitaliste si kjo e jona po na çojnë në greminë për shkak të paqëndrueshmërisë.

Një tjetër moment për t’u vlerësuar si stimulues neuronal është edhe një citim i Walter Benjamin prej Arlind Qorit.

2017-12-01 14.06.59

Më saktësisht bëhet fjalë për krahasimin benjaminian dhe citimin e tij marksian “të revolucioneve si lokomotivë”. Më saktësisht Benjamin shkruan:
Marksi thotë që revolucionet janë lokomotiva e historisë universale. Por, ndoshta, gjërat qëndrojnë tërësisht ndryshe. Ndoshta revolucionet janë përdorimi i frenës së emergjencës prej njerëzimit që udhëton në këtë tren.
Marrë nga Walter Benjamin, Sul concetto di storia, Einaudi, Torino, 2014, fq. 101.
Pavarësisht se Qori e përdor këtë citim për të justifikuar dhe purifikuar moralisht Revolucionin e Tetorit prej gogolizimeve trashanike feudale apo neoliberale të disa të pranishmëve në studio, duket sikur ka një keqkuptim në thelb të mendimit të Walter Benjamin-it, i cili këtë afirmim e kishte në optikën e një kritike të materializmit historik dhe thelbit të tij pozitivist. Në pak fjalë për Benjamin-in ishin të qarta koordinatat marksiane të nevojshmërisë së pashmangshme të revolucionit. Revolucioni duhet bërë. Nuk e kuptoj se pse Qori “nuk është për Revolucionin” duke dhënë si justifikim nevojshmërinë e organizimit të një derivati të papërcaktuar të revolucionit nëpërmjet bashkimit të klasës punëtore që nuk prek fare krizën e Walter Benjamin-it, e cila fillon pikërisht tek projektimi i “lokomotivës”, si projektim drejt një vendmbërritjeje dhe si projektim konstruktimi i mjetit lokomotivë. Për mendimin tim Benjamin flet për ndërrim shinash apo binarësh (pra, revolucion!) dhe dekonstruktim inxhenieristik të vetë lokomotivës/revolucioneve (pra, prej frenës apo kontropedales së revolucioneve, drejt një regjimi tjetër!).
Gjithsesi, nga njëra anë, Arlind Qori ka një meritë: është nga të vetmit, në mos i vetmi, që ka evidentuar rolin e klasës punëtore në ndërrimin e sistemit të shkuar. Dhe falë këtij evidentimi mund të kuptojmë sesa proletare ishte diktatura jonë e proletariatit (diktatura që teorikisht përfaqësonte klasën punëtore), sepse e tillë quhej diktatura e Enver Hoxhës dhe Ramiz Alisë.
Por, nga an tjetër, duket sikur edhe te Qori ka një paragjykim moral të trupëzuar prej një refleksi të kushtëzuar propagandistik shqiptar që na është futur si fryt i 27 viteve shock economy (apo terapi shoku, për të përdorur shqipen e Gramoz Pashkos). Pse duhet mohuar revolucioni? Kur Qori thotë, “Unë nuk jam për revolucionin!”, kjo nuk tingëllon si shprehje reaksionare? Mos vallë janë moralisht të pajustifikueshme viktimat dhe dëmet, tragjikja e revolucionit? Një rilexim i Nietzsche-s – “Përtej së mirës dhe të keqes” apo “Gjenealogjia e moralit” – do të ishin shpjegues më shumë sesa 1000 fjalë. Nëse sërish do të perceptoheshin si të pajustifikueshme moralisht, si mendohet të jenë viktimat dhe dëmet, tragjedia e përditshme e kapitalizmit (Le t’i përmbahemi numrave të 27 viteve kapitalizëm demokratik në Shqipëri p.sh.)? Mos vallë modeli revolucionar (me mjete dhe metoda të ndryshme siç thotë Qori) është ai i Mahatma Gandhit? Mos vallë kapitalizmi bashkëkohor global është ai anglez i shekullit të shkuar? Mos vallë klasa e ardhshme punëtore do përmbysë rendin kapitalist duke kënduar mantran e “hare krishna-s”?

Natyrisht këto janë vetëm disa nga pyetjet që lindin mbi mohimin e revolucionit. Të tjera mund të lindnin pas vënies në diskutim mbi ngritjen në piedestal apo parajsë të klasës punëtore, që për mendimin tim është klasa ideale e një sistemi të bazuar mbi nënshtrimin, por ky do të ishte një diskutim/spekulim i tepërt për mjerimin spektakolar të Top Show.

Kasem Trebeshinës, ose Kapitenit Achab, të cilit “nuk i kurseu gjë jeta”! (Romeo Kodra)

Në janar të këtij viti, herën e dytë dhe të fundit që vizitova shtëpinë “Trebeshina”, nuk arrita të takoja dot Kasemin. Ishte i mbyllur në dhomë i vetëm, për të përballur gjëmën e rradhës, prej nga, siç u kish thënë familjarëve, kishte vendosur të mos takonte njeri. Sipas N., sa stoike aq edhe e admirueshme edhe ajo për qëndrimin ndaj fatkeqësisë familjare, “pas kësaj gjëme, mund të thuhet, se Gjyshit [kështu e thërrisnin shkrimtarin familjarët] nuk i kurseu gjë jeta”.

Prej sallës së pritjes imagjinoja Kasem Trebeshinën, ose atë ç’kish mbetur prej tij, një 90 vjeçar kockë e lëkurë, të mbyllur në dhomën e tij, të bardhë e pllakosur, njësh – si një Achab melville-ian – me Leviatanin e bardhë, në një betejë të fundit të një lufte delirante prej së cilës ka nxjerrë qindra tekste, të botuara e të pabotuara, manuale udhëzues për çdo intelektual, artist dhe njeri të së ardhmes.

E kam menduar shpesh herë frazën e N. – “Gjyshit nuk i kurseu gjë jeta” – dhe e thënë prej saj, për të cilën, sipas hierarkisë së lidhjes së gjakut brenda familjes, fatkeqësia duhej të ishte më e madhe sesa për Gjyshin, por që gjithsesi mendjen e kishte edhe tek ai, më vjen si një epifani dyshtore.

Së pari, prej asaj fraze kuptoj se disa njerëz – si Kasem Trebeshina në këtë rast – krijojnë lidhje njerëzore, të cilat kalojnë hierarkitë shoqërore apo familjare, krijojnë lidhje më të forta, ku mirë+kuptimi i njëri-tjetrit është mbi të gjitha njerëzor, universal dhe vetëm më pas amësor, atëror apo prindëror; sepse këto të fundit duken si etiketa solide, fryte hierarkish shoqërore të padepërtueshme emocionalisht që shpesh rrezikojnë të mbyllin njerëzit në vetvete. Dhe çuditërisht, prej asaj vizite, m’u duk sikur dola më i ngushëlluar unë (dhe mikesha ime A. me të cilën kisha shkuar për ngushëllime) sesa të zot’t e shtëpisë që ndanin dhimbjen e tyre duke gjetur kohën për të dhënë dashuri dhe dhembshuri (nuk do të më harrohen A. dhe N. tek më jepnin këshilla për një shqetësim timin shëndetësor). Dhe mendoj se isha i çliruar dhe ngushëlluar pikërisht për këtë klimë njerëzore krijuar në atë shtëpi, që bënte gjithkënd të ndihej më shumë sesa në një familje. Ndoshta Trebeshinat as që e mendonin dhe e mendojnë një gjë të tillë; ndoshta kështu u vjen natyrshëm; ndoshta kështu është mënyra e tyre për të falenderuar për një përqafim të ndjerë në çaste kur fjalët nuk gjenden kollaj.

Së dyti, e kuptoj atë mbyllje të Kasem Trebeshinës, jo vetëm në atë dhomë të dhimbjes muaj më parë, jo vetëm në atë varrim të pa(ra)lajmëruar (kështu citoj një gazetë të djeshme), jo vetëm prej publikut shqiptar këto 27 vitet e fundit, por edhe si një trup kockë e lëkurë që nuk ka se ç’komunikon më. Marrëdhënia me të nuk i përket më të përbashkëtës (comune, latinisht) midis dy komunikuesish, që pasurohen intelektualisht dhe kuptohen personalisht nga marrja dhe dhënia e shkëmbyer.

Për mendimin tim, lidhja me Kasem Trebeshinën tashmë mund të bëhet vetëm nëpërmjet sintonizimit, nëpërmjet gjetjes së një tonaliteti të përbashkët me prodhimtarinë e tij, që është njëkohësisht dhe pandashmërisht intelektuale, artistike dhe njerëzor, me të cilën mund të gjejnë bashkëtingëllima, në koordinata kohore apo hapsinore të papërcaktueshme, pra të projektuara drejt universales, të gjithë ata që dëshirojnë.

Nuk besoj te rastësitë dhe e tillë nuk më duket që shkrimi i fundit i këtij blogu trajtonte një fragment kronikal të njohjes dhe eksperiencës sime me Mihal Luarasin, i cili u nda nga kjo jetë disa ditë para Kasem Trebeshinës. Nëse Luarasi u mundua të lërë një fjalë të fundit, ekstreme, pra të skajshme, por gjithsesi lineare, të komunikueshme, trashëgimia e Trebeshinës nuk na lë asgjë përveç fragmentimit të tij si subjekt dhe fragmentimit të fjalës së tij të tejskajshme, pra të pakuptueshme dhe të pakapshme, të frakturuar dhe shfarosur deri në farë, përtej çdo metafore, përtej horizontit të eventeve komunikative.

Ç’do të thotë kjo? Kjo do të thotë që Kasem Trebeshinën, për ta kuptuar, duhet pikësëpari kuptuar që i përket një rrace të veçantë qeniesh, shkrimtarësh (Melville, Joyce, Artaud), të cilët shkatërrojnë gjuhën për të riformuluar sërish brenda saj gjuhën e tyre të re. Trebeshina është një nga ata shkrimtarë që shkojnë përtej horizontit të eventeve të gjuhës sonë të përbashët, gjuhës amë dhe prej andej na sjellin atë ç’ka ne, në një moment të parë, nuk mund të kuptojmë, sepse risia e saj paraqet potenciale të reja gramatiko-sintaksore, me të cilat veshëve dhe mendjes sonë u duhet kohë që të sintetizohen. Le të shihen p.sh. shenjat e pikësimit te Trebeshina, pikëçuditëset, apo tre pikat pas pikëçuditëseve, me të cilat ne përdoruesit-konsumatorë të pavetëdijshëm të Facebook-u jemi mësuar tashmë duke i përdorur kuturu. Ç’duan të na thonë? Prej një leximi letrar asgjë. Prej një leximi teatror, gjithçka. Praktikisht, nëpërmjet leximit teatror, zbulojmë një botë mëvete, për kuptimin e së cilës shqipja zyrtare e 1972 nuk mund të na ndihmojë. Ndokujt mund t’i duket diçka e forcuar. Por nuk po shpik asgjë. Është prej takimit tim të parë me Trebeshinën që pata konfirmimin.

Thuajse një vit më parë, në takimin e vetëm me Kasem Trebeshinën, pasi kisha përdorur një tekst të tij – Tregtari i skeletëve – për të konceptuar, së bashku me punët artistike të Lori Lakos dhe Arbër Elezit, një platformë artistike për përfaqësimin e Shqipërisë në Bienalen e Artit në Venecia, pyeta shkrimtarin nëse njihte Michail Bachtin-in dhe veprën e tij teorike mbi polifoninë. Pyetja vinte nga gjetja në një tekst të Trebeshinës së një pohimi të tij rreth krijimit si polifoni dhe vlerësimit që kishte dhënë në disa vepra të tij mbi rrëfenjat e kulturës popullore shqiptare. Përgjigjia ishte negative dhe u luhata disi për shkak se fillova të dyshoj mbi marrjen tjetër për tjetër të një koncepti tek i cili kisha bindje të plotë. Por duke i folur mbi veprën e Bachtin-it, që më vonë do kujtohesha që Kasemi nuk kishte si ta njihte sepse në periudhën e studimeve të shkrimtarit në Bashkimin Sovjetik Bachtin ishte i ndaluar prej çensurës zhdanoviane, i përmenda veprën e parë të teoricianit rus mbi Rabelais-në, prej nga kishte fillesat edhe çështja e polifonisë. Aty për aty A. filloi të qeshte dhe shkrimtarit i lëvizi ana e buzës. A. më pohoi se Rabelais-ja ishte një lloj obsesioni i Gjyshit, pjesë prej të cilit u lexonte apo citonte përmendësh të bijëve që kur ishin fëmijë.

Nga shumëzërëshi popullor i Rabelais-së, tek shumëzërëshi social dostojevskian, ku shkrimtari rus – sipas Bachtin-it – pikërisht falë polifonisë kërkon të japë fragmentimin e shoqërisë së epokës ku jeton, me gjithë kontradiktat e saj, që do të sillnin më vonë Revolucionin, e deri tek teatri i Trebeshinës, hapi dhe bashkëbisedimi ishte i rrjedhshëm dhe natyrshëm.

Teksa flisnim mbi teatrin e Trebeshinës, apo konceptimin që ai vetë kishte mbi të, zbulova i emocionuar një tjetër koinçidencë me konceptin tonë që kishim propozuar për bienalen e Venecias por edhe konceptimin tim të të bërit art në përgjithësi. Duke i folur mbi Stanislavkij-n, përkthimit të të cilit edhe ai i ndjente mungesën për të patur një Teatër Kombëtar dhe aktorë të alfabetizuar, dhe lidhjes së tij me Çehovin që kishte sjellë përveç revolucioni aktorial edhe atë të të shkruarit për teatër, Trebeshina, pasi i vura në dukje që edhe ai e kishte teatrore pjesën më të madhe të veprës së tij, bëri një saktësim: “mua nuk më intersonte të vija në skenë; më interesonte më shumë të krijoja nga e para”. Pra, sipas tij, “vënia në skenë” nuk perceptohej si “krijim” i mirëfilltë.

Nuk është ky vendi e as momenti për të renditur dallimet, e paproblematizuara prej kritikës në Shqipëri, midis kulturës si akt kultivimi dhe artit si akt krijimi, aq sa nuk është vendi e as momenti për të shpjeguar ndryshimin midis “shfaqjes” e “përshfaqjes”. Por të them të drejtën m’u duk sikur, nëpërmjet fjalëve të Trebeshinës, u risintonizova me puna e bërë me Alfred Trebickën dhe Rozi Kostanin në Fshirje 2: Një propozim modest, pjesa teatrore e frymëzuar prej Swift-it që kishim realizuar në 2015, ku aktorëve mundohesha t’u shpjegoja çfarë nënkuptoja me “ç’aktrim” apo “heqje nga skena” dhe se si të fragmentonin pathosin, që të mos mundësonin përfshirjen e publikut, të cilit në fund, nga njëra anë, do i jepej një tekst/monolog i apasionuar prej Trebickës dhe, nga tjetra, gjymtyrë/fragmente kukullash/fëmijësh të coptuar prej Kostanit, për spektatorë të ç’orjentuar/shastisur.

Natyrisht këto proçedura të fragmentimit të fjalës, nga pikëpamja gramatiko-sintaksore e kuptimore – për ta riformuluar sërish, në një formë të re, të papritur – mua më kanë ardhur prej leximeve dhe eksperiencës në fushën e teatrit apo artit (Artaud, Bene, etj.), ndërsa Trebeshinës i kanë ardhur prej jetës dhe etikës së të punuarit e të bërit ndershmërisht art në një vend ku aksesi në informacion ishte i kufizuar dhe çensuruar nga regjimi i djeshëm dhe i sotëm, në një mjedis me individë dhe institucione armiqësore, që e përdorën, spiunuan, njollosën dhe institucionalizuan në burgje e çmendina.

Por Kasem Trebeshina, falë fjalës së tij unike – me të cilën tashmë nuk mund të komunikojmë, por mundemi vetëm të sintonizohemi si intelektualë, si artistë dhe si njerëz nëpërmjet tingëllimës së thyerjes, fragmentimit të egove individuale që bashkëtingëllojnë universalisht me shkrimtarë dhe njerëz të ngjashëm me Trebeshinën – dëshmon se ai diti dhe do të vazhdojë të mbajë në distancë, pikërisht falë kësaj proçedure të përpiktë fragmentimi të lustrës egoistike të çdo statusi, të çdo lloj përdorimi abuzues foshnjarak për qëllime të veçanta, të pjesshme që duan të vlerësojnë herë artistin, herë intelektualin apo njeriun, veç e veç, sikur e gjithë ajo yjësi veprash të mos dëshmonte pazgjidhshmërinë e saj tek etika e të bërit art, e të qenit intelektual e njeri.

Se sa i pakorruptueshëm dhe i papërdorshëm është Trebeshina dhe fjala e tij mjafton që të përmend dy shembuj, duke cituar Edi Ramën, Kryeministrin aktual të Qeverisë shqiptare, dhe Mirela Kumbaron, Ministren aktuale të Kulturës, të cilët në fjalët e pakta të lamtumirës dedikuar shkrimtarit mundohen e kërkojnë jo të sintonizohen shpirtërisht dhe njerëzisht me shkrimtarin dhe njeriun Kasëm Trebeshina, ashtu siç mendojnë se e njohën, por të vihen në nivele dhe statuse intelektuale, artistike apo shoqërore/miqësore të supozuara të përbashkëta.

Më shumë sesa të lexoni, mundohuni njëkohësisht edhe të imagjinoni tingëllimën e zërave të shkruajtësve.

Edi Rama: “Lejomëni të ndaj me ju trishtimin për ndarjen nga jeta të Kasëm Trebeshinës, një njeriu krejt të posaçëm, shqiptar kokëfortë si pakkush dhe i fortë si më të rrallët e këtij vendi në mbrojtje të lirisë e të ideve të veta, të cilin pata fatin ta njoh në kohën e ndërrimit të epokave, kur i thoshte të vërtetat e veta me mprehtësinë e një shpate të pathyeshme. Ndjesë dhe një ditë të mbarë të gjithëve”. (http://shqiptarja.com/kulture/2730/ndarja-nga-jeta-e-trebeshines-rama-ishte-kokeforte-si-pakkush-451330.html)
Le të vihet re sesa “bukur sintonizohet” dhe “bashkëtingëllon” me fjalët e teksteve të Trebeshinës ajo fraza e parë, një frazë e gatshme, që denoncon banalitetin dhe pabesueshmërinë e shkruesit/folësit; me sa “mprehtësi” prej halldupi është formuluar komplimenti për të vërtetat e Trebeshinës që i përkasin “kohës së ndërrimit të epokave” (tani jo, eh!?); me sa dinjitet larvor kërkohet një “ndjesë” pseudo-kriptike, të cilën vështirë se ka shqiptar që nuk e deshifron në prostituimin e artistit, intelektualit dhe njeriut Edi Rama për përfitime pushteti të politikanit Edi Rama.

Mirela Kumbaro: “E kam njohur shkrimtarin Kasem Trebeshina, në vitin 1992, e kam njohur me kureshtjen e zbulimit të personazhit për të cilin të gjithë flisnin por pak e njihnin. Ende s’e kisha lexuar. Fati prej përkthyeseje ma solli që ta lexoja për së pari si lexuese shumë e vëmendshme. Përktheva në frëngjisht një prej pjesëve të tij teatrale, “Historia e atyre që s’janë”. Për disa muaj punuam bashkë për çdo faqe, ku njoha shkrimtarin që vinte shpesh në dyshim krijimin e vet si në një proces të komplikuar autopsie tekstuale, duke qëmtuar shkronjat, fjalët, rreshtat. Njohje e çuditshme dhe komunikim me retrospektivën që e kishte bërë Trebeshinën të shkruante një tekst që nuk ta rrokte mendja se mund të shkruhej në vitet e diktaturës. Më pas, në po atë vit, “L’histoire de ceux qui ne sont plus” u vu në skenë ne Paris në teatrin e Shkolles së Lartë të Teatrit “Pierre Debauche”. Ministria e Jashtme franceze ftoi autorin dhe përkthyesen e tij në Francë për të marrë pjesë në premierë dhe për një vizitë kulturore në Paris. Njoha në atë javë njeriun Kasem Trebeshina, i thjeshtë dhe befasues në mënyrën se si vëzhgonte ngultaz veprat e artit në muzetë e famshëm të kryeqytetit frëng të cilit ia njihte fort mirë historinë. Më vonë i lexova veprën ndryshe, ndërsa njeriu pa bujë që na la sot më mbet në mendje përherë.” (http://gazeta-shqip.com/lajme/2017/11/08/homazh-per-kasem-trebeshinen/)
Edhe në këtë rast, le të vihet re sesa “bukur sintonizohet dhe bashkëtingëllon” me fjalët e teksteve trebeshiniane ky shkrim i çjerrë prej shpirtit të qymyrtë të një përkthyeseje me komplekse inferioriteti, e cila fillimisht qaset si një nxënëse e përulur (lexuese shumë e vëmendshme) e mëpas shndërrohet në një mësuese histerike, pre e çrregullimeve hormonale të menopauzës, teksa njollos “shkrimtarin që vinte shpesh në dyshim krijimin e vet“. Por këtë le ta gjykojë lexuesi e le të flasin redaktorët e shkrimtarit, tek BUZUKU i Kosovës, sesa korrigjime i bënin veprës së Trebeshinës.

Në mbyllje,  siç e thotë edhe vetë Kasem Trebeshina, në një shkrim botuar në revistën ARS më 23 shkurt të 2003, “gjithçka fillon te fjala dhe mbaron po aty”. Kështu edhe unë po e mbyll me fjalën e shkrimtarit, shkëputur nga shkrimi i sipërcituar, titulluar “Krushqit në shtëpi publike. Historia e nuseve plaka” ku prostituuesit e fjalës mund të gjejnë veten:

[…Disa] fuqi europiane donin të krijonin në Shqipëri një Havel të vogël të mbështetur nga disa intelektualë si ministra, më lart ose më poshtë!…
Në vendet e prapambetura një njeri që ka pasur mundësinë të arsimohet shikohet si intelektual, për të mos thënë gjysëmperëndi!…
Dhe atyre fuqive europiane aq iu duhej!… Se me anë të atij njeriu, të mbështetur nga një grup shqyrtarësh dhe shërbëtorësh, ato fuqi do të kishin një ndikim të drejtpërdrejtë, ose të tërthortë, në jetën e vendit!… Me anë të atij njeriu ato fuqi jo vetëm që do të ndikonin në zgjedhjen e ndonjë deputeti të rëndësishëm, por mund të arrinin edhe gjer te çfarë duhej të bënte Presidenti i Republikës!…
(https://issuu.com/arsalbania/docs/ars_plus_numri_12).