Ç’kishte për të thënë Erzen Shkololli, ose institucionalizimi i një arti vdekjeprurës dhe vdekjendjellës. (Romeo Kodra)

Para pak ditësh, drejtori i emëruar i Galerisë Kombëtare të Artve, Erzen Shkololli, foli. Mikrofonin, për të na mundësuar t’i dëgjonim zërin, ja zgjati Elsa Demo. Kaq. Ky shkrim për të përshkruar mundin e Elsës dhe pritshmëritë ndaj Erzenit që kishte publiku, rrogëpaguesi, mund të mbyllej këtu.

Por është interesante të evidentohet se si nga intervista nuk u mësua asgjë që nuk dinim, por thjeshtë u konfirmua me fjalë ç’ka, në mënyrë autoritare, pushteti kishte bërë tashmë: pastrim, fshirje dhe filtrim. Pra, për një vit drejtori nuk ka bërë asgjë përveçse ka pastruar GKA. Për NJË VIT! Për një vit nuk ka bërë asgjë përveçse ka fshirë Onufrin. Për NJË VIT! Për një vit nuk ka bërë asgjë përveçse ka “filtruar” të përzgjedhurit, anestetizuesit publik të dhunës së pushtetit (Edi Hila, Flaka Haliti). Për NJË VIT!

Erzen Shkololli nuk u pyet se si e fitoi konkursin për të drejtuar GKA. Nuk u pyet se si u përzgjodh e çfarë përmbante platforma e tij, duke qenë se në bazë të përplotësimit të premisave të asaj platforme do të kuptonim vërtetësinë e “arritjeve” apo pordhat e lëshuara gjatë intervistës me Elsa Demon. Nuk u pyet se cili, sipas tij, është “produkti” për të cilin atij “iu ka duft kohë” për me fol publikisht dhe parametrat që e bëjnë këtë “produkt” të denjë për të qenë pjesë e aktiviteteve të GKA.

Erzen Shkololli thjeshtë, pasi iu duk sikur ishte shfryrë presioni kundër tij, doli me mikrofon në gojë për t’i vënë kapakun sarkofagut të quajtur ende Galeri Kombëtare e Arteve. Pohoi se kishte qenë momenti i duhur për t’i hapur një ekspozitë “retrospektive” post-mortem artistit Edi Hila, që natyrisht ka nja shtatë a tetë vite që ka vdekur artistikisht, por që ende del herë pas here si mumje për të shoqëruar glorifikimin e udhëheqësit Edi Rama (rastësisht u kontaktua Hila nga dOCUMENTA pas ekspozitës në COD?!?!?!). Pohoi që Galeria Kombëtare do të “filtrojë kvalitetin” dhe këtë ka ndërmend ta bëjë “duke i kthyer Galerisë Kombëtare respektin … sepse asaj i duhet besuar puna … sepse ajo e ka të drejtën me vendosë për vizionin e saj” duke lënë të kuptohet …???… një dreq e di se çfarë, e, megjithatë, pa dhënë asnjë informacion se çfarë është dhe ku konsiston “kvaliteti”, për ç'”respekt” e për ç'”besim” të punës e ka fjalën, dhe cili është dhe ku mund të iluminohemi për “vizionin” e tij mbi GKA. Nuk mungoi të pohonte edhe një lloj dëshire, që i ngjante më shumë një bythëlëpirjeje, për të vazhduar në gjurmët e Gëzim Qendros (dyqani i librave dhe biblioteka, ku kësaj të fundit i paska shtuar 300 libra … uaauuu …, por pa përmendur asgjë për digjitalizimin p.sh. … nisma që nuk ka nevojë, madje është turp “të idealizohen”, siç mendon Elsa Demo, sepse janë minimumi i mundshëm që duhet bërë në një galeri kombëtare), gjurmë që humbasin në drejtim të paditur kur bëhet fjalë për Onufrin, i cili mbyllet pa tekst e pa pretekst, ndryshe nga sa ishte investuar publikisht “i ndjeri Qëndro”, për të cilin në këtë rast të pavolitshëm Shkolollit nuk ia ndjen fare. Pra, shkurt: pasi fshiu fizikisht gjithë ç’ka i duhej pushtetit të fshinte, Erzen Shkololli artikulon me ligjëratën e tij, vulos me fjalën e tij, vullnetin e një pushteti absolut, që nuk pranon në institucione publike të artit dhe kulturës asgjë përveçse shumëfishimit të imazhit, fytyrës së vet vdekjeprurëse e vdekjendjellëse.

Ndokujt mund t’i duket se kjo përqasje karshi institucioneve publike të artit dhe kulturës që ka politika aktuale shqiptare përkon me fashizmin apo me “komunizmin” në versionin enverist që njohim aq mirë në Shqipëri. Por nuk është kaq e thjeshtë ngjashmëria. Madje në rastin e shkolollërave nën urdhërat e Edi(p) Ramës kemi një kapërcim cilësor, ku disiplina fashiste dhe enveriste shndërrohet në kontroll imanent të politikës mbi institucionet e artit dhe kulturës duke ushtruar presion në kontekst nga lart-poshtë dhe, ç’është më e rëndësishme, ka një lloj mbështetje ndërkombëtare – duke ushtruar në këtë rast presion në kontekst nga jashtë-brenda – që zakonisht injoron, ose bën sikur injoron, filtrimet e pushtetit që bëjnë Shkololli & Co. Kjo mbështetje ndërkombëtare në intervistën dhënë Elsa Demos për Shkolollin quhen Adam Szymczyk dhe Nataša Ilić, të cilët sipas Shkolollit do të kurojnë “kolekcionin” e veprave të Galerisë. Nuk e di për të parin, por e dyta derimësot nuk dinte gjë për këtë rol në GKA, i cili sipas saj, për momentin, ishte një përfshirje “për të menduar përreth projekt(eve) të mundshme” (thinking about possible project) në GKA. Pra, asgjë zyrtare. Jo publike, të paktën, siç supozohet duhet të jetë në një institucion publik nëpërmjet thirrjeve të hapura paraprake. Por, fundja, ç’interes publik mund të ketë Shkololli? Ai ndihet shumë rehat në qerthullin e menaxherëve dhe kuratorëve të klasës dominuese post-borgjeze-neoliberiste, ku fjalëkalim është konsumi dhe përfitimi, ku gjithçka e gjithkush është mall i konsumueshëm, sipas hierarkisë apo kufijve të vendosur prej klasës së pushtetit mbizotërues të cilit i duhet thënë gjithmonë “PO!”.

Dhe duke i thënë “PO!” pushtetit, i thuhet “PO!” shumëfishimit të imazhit të tij, i thuhet “PO!” veprave si ato të serisë mbi bulevardin prej Edi Hilës, ku përthyhet e shtrembërohet historia për të riprodhuar veprën artistike të Partisë …dmth pushtetit … ç’t’i bësh? … më shpëtoi … forca e zakonit. Do kemi pra, edhe me ndihmën e të huajve që nuk njohin kontekstin (këtë pohonte sinqerisht edhe Nataša Ilić, e cila gjithsesi ishte e sigurtë në një dialog të gjerë me studiuesit vendas … që do mblidhte Shkololli, natyrisht … ç’t’i bësh, kështu e njohin anglishtfolësit Shkolollin) një shumëfishim të imazhit të pushtetit që do të lexojë artin e së shkuarës e do na e paraqesë në formë bashkëkohore sipas njohurive të “thella mbi artin e realizmit socialist” të Edi Mukës, Eleni Laperit e të tjerë mendimtarë të ngjashëm me ta.

Reklama

Fundi i një përpjekjeje. Tirana Art Lab: 2014 – 2018. (Romeo Kodra)

Prej 8 dhjetorit 2018 nuk jam më pjesë e Tirana Art Lab. Në një farë mënyrë u mbyll një cikël dhe një përpjekje për të realizuar diçka që dukej e parealizueshme në kontekstin shqiptar: një institucion i pavarur themeluar mbi kritikën institucionale, duke filluar nga njerëzit që e përbëjnë dhe pozicioni i tyre brenda vetë institucionit e deri tek i gjithë korpusi institucional i kontekstit shqiptar dhe jo vetëm.

Fatmirësisht, për të demonstruar që ishte e mundur, sidomos nga pikëpamja menaxheriale, u mbyll me pjesëmarrjen time në mbledhjen e parë të një projekt bashkëpunimi ndërkombëtar që Tirana Art Lab do të vazhdojë për rreth një vit. Pesha e këtij projekti – edhe nga pikëpamja financiare – është pak a shumë e njëjtë me projektin “Heroes We Love” që u realizua nga Tirana Art Lab pak vite më parë dhe që ishte një nga arsyet përse u thirra të bashkëpunoja me TAL, duke qenë se asokohe institucioni kishte mangësi për staff të specializuar. Kështu që është e rëndësishme të evidentoj që Tirana Art Lab vazhdon veprimtarinë përtej pranisë sime, përsëpaku njësoj si përpara bashkëpunimit tonë (në mos më mirë, duke qenë se nuk ka falimentuar në asnjë projekt dhe ka zgjeruar kurrikulumin). Pra, jam mëse i lumtur që dëme imazhi të reflektuara në mungesë projektesh nuk kam shkaktuar, pavarësisht pozicionimit estetik, konceptual dhe politik përkarshi kontekstit dhe pushtetit mbizotërues në kontekstin shqiptar. Kjo, me një fjalë, do të thotë që ka akoma institucione të huaja të cilat kërkojnë bashkëpunimin me TAL dhe që do i mundësojnë sërish pavarësinë nga konteksti dhe pushteti politik lokal (Mjafton vullneti!).

Arsyet përse në shtator të 2014 u thirra të bashkëpunoja kishin të bënin edhe me një moment të vështirë të TAL si institucion (sapo ishte mbyllur një projekt dypalësh, dhe jo në mënyrën më të mirë të mundshme, me një institucion të huaj) ku, e thënë troç, ishte në pikëpyetje ekzistenca. Faktikisht më është propozuar edhe të drejtoja TAL si Drejtues Ekzekutiv, thirrje apo propozim që më është bërë katër a pesë herë gjatë këtyre viteve (e fundit pak muaj më parë). Nëse do të kisha ndonjë interes egoistik, vetjak direkt duhet ta kisha pranuar si propozim, aq më shumë kur Tirana Art Lab është edhe një institucion i shëndetshëm, qoftë financiarisht (nuk ka borxhe të mbartura me tatimet dhe kjo del e tepron në shkretëtirën shqiptare), qoftë si kurrikulum (sidomos për aktivitete mbi artin bashkëkohor), gjë që karshi mbështetësve apo financuesve e vendos në një pozicion për t’u patur zili prej institucioneve të tjera, publike apo private, të artit dhe kulturës së kontekstit shqiptar, por edhe rajonal.

Arsyeja përse nuk pranova të merrja përsipër drejtimin e TAL është sepse, mbi të gjitha, si institucion është nisur dhe drejtuar, nga pikëpamja ekzekutive, që në fillim (2010) prej idesë së një femre, që rastësia desh të ishte Adela Demetja. Dua ta nënvizoj mirë këtë të fundit, sepse ç’ka më intereson nuk ka të bëjë me ndonjë simpati timen personale, por as me ndonjë lloj feminizmi latent që mund të kem (feminizmi ma shpif po aq sa maskilizmi, ndoshta edhe më shumë, duke qenë maskilizëm i dorës së dytë). Kjo ka të bëjë me një botëkuptim timin, ndjeshmërisë ndaj lëmës së historisë së artit si dhe asaj ç’ka prodhoi institucioni Tirana Art Lab përpara, përgjatë e shpresoj do të prodhojë pas më shumë se katër viteve bashkëpunimi me shkruesin e këtyre rreshtave. Praktikisht, për si e shoh unë, vetëm Tirana Art Lab nën drejtimin e një femre mund të mbarte ato koncepte dhe vizione mbi artin dhe kulturën të cilat kam për zemër: artin si rezistencë; krijimin artistik dhe filozofik jo si ontologji e diferencës/të ndryshmes (NE JEMI NDRYSHE … PËR HERË TË PARË NË SHQIPËRI … NE JEMI ALTERNATIVË …. , E TËRCI E VËRCI ME PORDHË VETËSHPALLJESH ALLA SHQIPTARÇE), por si prodhim i dhe nëpërmjet diferencave/të ndryshmeve; polifonia si kultivim koherent i prodhimit dhe prodhueshmërisë së diferencave/të ndryshmeve dhe jo si përshumim i të kundërtave. Thënë shkurt, mendoj se nuk ishte rastësi që këto koncepte u pranuan prej një institucioni të drejtuar prej një femre. Pra është femërorja që pranoi dhe mundësoi këtë lloj krijimi (për shkak të kushteve, për oportunizëm … pak rëndësi ka). Kjo femërore, për mendimin tim, duhet hulumtuar edhe më tej, sepse si koncept ka shumë për të thënë, sidomos në kontekstin ku jetojmë.

Ky lloj hulumtimi nuk bie ndesh me praninë time në TAL, kështu që nuk është kjo arsyeja përse nuk jam më pjesë. Por për hir të këtij hulumtimi të mundshëm nuk pranova të merrja drejtimin e TAL, sepse nëse do të vazhdoja aty historia do merrte rrjedhë tjetër. Dhe këtu vijmë tek arsyeja përse nuk jam më pjesë e TAL, e cila ka të bëjë me pamundësinë e zhvillimit të mëtejshëm të atyre koncepteve të përmendura më sipër. Për t’i renditur më mirë duhet edhe një herë t’i kthehem arsyeve të bashkëpunimit tim me TAL.

Siç mund të imagjinohet lehtë nuk u thirra nga drejtuesja e TAL prej hiçit dhe dëshira për të bashkëpunuar nuk u materializua vetëm prej propozimit të Adelës dhe nevojës së saj për të patur dikë të mbante derën hapur në TAL. Me të njiheshim që prej 2013, kur u prodhua The Gut, (prej shumë më poshtë e prej shumë më brenda apo më thellë për të rimarrë e rilidhur konceptet që u bënë të TAL pas shtatorit të 2014). Pra, pranimi nuk ishte i njëanshëm; edhe nga ana ime kishte një lloj pranimi të bashkëpunimit. Arsyet që më bënë të pranoj (përtej koncepteve që mund të zhvillohen kudo), e kam thënë edhe më parë, ishin: pohimi i Adelës në qershor të 2014 për të firmosur Manifestin e transparencës në dhe si kulturë publikuar në këtë blog (dua të ritheksoj se ishte e vetmja prej drejtuesve të institucioneve të artit dhe kulturës në Shqipëri që pranoi të ekspozohej); ideja ekzistuese në TAL për të bërë aktivitete duke propozuar dy ose më shumë pozicionime artistik, mundësisht një nga Shqipëria e një nga jashtë (ideja e Double Feature); dhe vendndodhja e TAL, pas fasadave të ngjyera me bojë, në lagje, aty ku pushteti në Shqipëri dhe sidomos në Tiranë nxirrte dhe nxjerr fytyrën bazike të tij, mbi të cilën u përpunuan dhe u përforcuan koncepte për mendimin tim produktive edhe për të ardhmen.

Por, siç thashë, me TAL nuk mund të bashkëpunoj më, sepse kushtet që më bindën për bashkëpunim nuk janë më të njëjtat. Dhe, mbi të gjitha, sepse drejtuesja ekzekutive (nuk është i rastësishëm përdorimi i etiketës institucionale) ka si një lloj mohimi apo kundërshtie, që nuk di ta artikulojë as ajo vetë me fjalë (të paktën deri më sot nuk e kam kuptuar), përkarshi aktiviteve të fundit në TAL. Madje e sheh veten rehat dhe më pranë institucioneve të tjera si në rastin e Galerisë Kombëtare të Arteve, drejtuar nga Erzen Shkololli, ku mori pjesë në prezantimin e veprës së Flaka Halitit, për të cilat personalisht nuk provoj asnjë lloj mohimi, por prej të cilave mundohem sa më shumë të jetë e mundur të diferencohem, të ndryshoj, duke mos u homologuar me ta.

Homologimi me Shkolollërat, Halitërat & co. do të thotë mungesë transparence që nuk ka lidhje me atë që në TAL është bërë gjatë periudhës që kam bashkëpunuar unë. Homologimi me Shkolollërat, Halitërat & co. do të thotë koncepte në mos të paqena apo heshtura, të përcipta, sipërfaqësore, të pabaza e pa lidhje me kontekstin, me të cilat mund të abuzohet vetëm duke kalëruar status quo-në dhe fshehjen pas fasadës së një institucioni të supozuar përfaqësues, sepse po u bënë haptazi, publike, rrezikohet diskreditimi (është simptomatik mos publikimi i një shkrimi apo videoje të prezantimit të veprës së Halitit prej Adela Demetjas në GKA. Gjithsesi ka kohë … presim botimin e katalogut). Homologimi me Shkolollërat, Halitërat & co. është të bësh art në bulevard, në fasadë, duke fshehur abuzimet e sistemit/pushtetit në “lagje”, pra duke fshirë atë që në TAL është bërë përsëpaku gjatë këtyre viteve që kam bashkëpunuar unë.

Kështu pra bashkëpunimi im me TAL nuk mund të përfshinte drejtuesen ekzekutive, sepse – o njëri, o tjetri – përfshirja e të dyve qoftë edhe në projekte të ndara, por brenda të njëjtit institucion, përveçse do të pengonte vënien në diskutim të status quo-së, pozicionit hierarkik brenda institucionit, siç u bë gjatë këtyre viteve, do të influenconte për keq edhe në estetikën time personale, që është e pandashme nga etika e të prodhuarit art dhe kulturë. Në pak fjalë Adela Demetjan nuk e kam perceptuar ndonjëherë si drejtuese ekzekutive, përveçse në rastet e pashmangshme të inkuadrimit ligjor institucional të domosdoshëm si rrjedhojë e nevojave burokratike. Por nga ana tjetër nuk kam perceptuar as veten time si kurator ekspozitash të TAL, ku për organizimin e hapësirës dhe gjenerimit të kuptimeve prej saj përfshiheshin edhe artistët apo edhe publiku, por edhe drejtuesja ekzekutive Adela Demetja, qoftë edhe kur nuk ishte e pranishme në TAL (e kundërta nuk ka ndodhur ndonjëherë, pra nuk kam kuruar ekspozita virtualisht, nga larg, pa qenë i pranishëm në kontekst, sepse është jashtë botëkuptimit që kultivoj). Pra, duke qenë se njëri prej të dyve do të ndjente ndonjë lloj kundërshtie apo do të ishte mohues përkundrejt artit që është bërë në TAL deri dje, apo do të ishte inkoherent me konceptet dhe est+etikën personale, preferova, për arsyen e parashtruar më sipër (çështja e historisë së femërores dhe institucioneve artistiko-kulturore në Shqipërinë bashkëkohore), të mos vazhdoj më bashkëpunimin me TAL dhe për t’i lënë udhë të pakontaminuar prodhimit të artit dhe kulturës sipas estetikës së drejtueses ekzekutive të institucionit.

Gjithsesi, ajo ç’ka mbetet prej këtij bashkëpunimi, përveç zbrazëtisë së momentit, është shumë, madje aq shumë sa qe e paimagjinueshme për mua në 2014. Ndoshta do të më duhen vite të hedh të zezë në të bardhë gjithçka është prodhuar artistikisht e konceptualisht në TAL gjatë këtyre viteve. Dhe pavarësisht se qerthulli i dashamirësve dhe mbështetësve është i pakët në numër dhe përgjumja, cmira apo injoranca e kontekstit artistiko-kulturor, ku u ushtrua veprimtaria e bashkëpunimit tim me TAL që prej shtatorit 2014, nuk kanë ndihmuar aspak, kam përshtypjen se kjo përpjekje për të prodhuar art do prekë e stimulojë të tjera mendje pluskuese në realitete e përmasa hapësino-kohore të ndryshme.

Por ç’ishte Tirana Art Lab nga 2014 në 2018? Duhet shkruar shumë, qoftë edhe për të dhënë një ide të përafërt. Por, për momentin kësaj pyetje i duhet dhënë një përgjigje e shkurtër, për ata që nuk e dinë, ngaqë e injorojnë, sepse kanë qenë jashtë TAL, dhe për ata që kanë qenë brenda dhe e injorojnë apo mohojnë prej injorancës, mungesës së vizionit apo thjeshtë tredhjes së brendësuar si mentalitet me probleme inferioriteti provincial.

Duke qenë një institucion dhe si çdo institucion i themeluar për të kultivuar instiktet e lirisë së njerëzve ndaj çdo kodifikimi që u është mbivendosur paraprakisht (nuk po flas vetëm për COD-in e Kryeministrisë, por edhe për kodifikime që i marrim natyrshëm, që nga gjuha e deri tek ADN-ja, të cilat janë kode), Tirana Art Lab, pas shtatorit të 2014, ndryshe nga ç’bënte pa vetëdije më parë, vuri theksin ekskluzivisht te “Lab”, te laboratori, punëtoria më shqip; pra te puna: prodhimi dhe prodhueshmëria (ekspozimi ishte vetëm një pjesë procesi).

Duke qenë se puna si prodhim dhe prodhueshmëri mund të keqkuptohet deri në atë pikë sa të shndërrohet si në nazi-parrullën “Puna të bën të lirë” (Arbeit macht frei), u desh që theksi të vihej tek diferencat/të ndryshmet që punojnë, pra te prodhueshmëria e diferencave/të ndryshmeve. Koncepti ishte që, nëse institucionet, si hapësira kultivimi të instikteve të lirisë dhe çlirimit të njeriut, mundësohen nëpërmjet ligjit dhe ligji prej pushtetit të Maliqit, apo shumicës, dhe shumica prej ligjit të xhunglës, prej natyrës së plotfuqishme dhe të pakuptimtë, prodhimi i të ndryshmeve të pakodifikuara/diferencave (qoftë në trajtë veprash arti, organizimesh të përkohshme hapësinore me gjithë kuptimet e mbartura prej tyre, shkrimesh apo konferencash) të evidentohej si çlirues i prodhuesit (artistët, anëtarët e TAL apo publikun, kur ky i fundit ishte pjesëmarrës i prodhimit) prej subjektifikimi/nënshtrimit ndaj pushtetit të ligjit të Maliqit, shumicës, natyrës së pakuptimtë, por edhe prej vetë institucionit TAL.

Por, si mund të çlirohesh prej subjektifikimit të vetë institucionit që të mundëson prodhimin e këtyre të ndryshmeve (qoftë si vepra arti apo përmbajtje kulturore, qoftë edhe si prodhues arti/artistë dhe kulture/operatorë kulturorë)? Për këtë ndihmonte iso-polifonia, pjesë e konceptit (kuratorial, për mua; për të tjerë, nuk e di si është përkthyer), e cila – nëse do i referohemi vetëm praktikës kuratoriale të institucionit TAL – evidentonte, nëpërmjet ndërprerjeve të kuptimit në organizimin hapësinor, praninë e të gjithë subjekteve pjesëmarrës në gjenerimin e kuptimit të përgjithshëm. Kjo në një praktikë të thjeshtë është e dukshme që nga spostimi i instalacionit të Nemanja Cvijanović-it – që sipas drejtores ekzekutive të TAL duhet të ishte qëndërzuar në hapësirë qëndrore të TAL, duke i dhënë peshë monolitike pranisë së tij – drejt korridorit, ku unë mendoja i duhej dhënë vazhdimësi prirjes drejt zhvillimit zaptues dhe transformativ që instalacioni kishte (jemi në fund të 2014); e deri tek imponimi i Theo Napolonit për të mos aplikuar, sipas vizionit tim (të supozuarit kurator), një çarje në sfondin e zi prej nga do të dilnin punët artistike (jemi në 2018).

Pra, duke vepruar kështu, pavarësisht se subjekti i kuptimit ndërpritej, kuptimi i përgjithshëm artikulohej më tej prej një subjekti tjetër bashkëpjesëmarrës në organizimin e hapësirës. Në përfundim të mbylljes së ekspozitës, kuptimi i përgjithshëm çliruar në hapësirë ishte pjesë e gjithësecilit dhe gjithësecili ishte subjekt i kuptimit të vet dhe jo i institucionit, i ligjit që mundësoi institucionin, Maliqit që na jep ligjin dhe shumicës që voton Maliqin apo natyrës së pakuptimtë që i ka falë këtë pushtet shumicës.

Në Tirana Art Lab gjatë periudhës 2014-2018 nuk ka ekzistuar përcaktimi nëpërmjet mohimit (ky është art, ky tjetri jo; ky është artist, ky tjetri jo). Por ka ekzistuar përcaktimi nëpërmjet prodhueshmërisë (ky është art sepse prodhon, ky është artist sepse prodhon artin dhe rrjedhimisht nuk është subjekt/i nënshtruar i askujt përveçse i vetes dhe artit të tij). Nuk është bërë ajo që bëhet në Galerinë Kombëtare të Arteve të Shkolollërave dhe Halitërave, ku, siç i pohonte drejtori i zgjedhur prej Kryministrit-Maliq Elsa Demos, institucioni bëhet “filtrues, jo në kuptimin e keq të fjalës, por të kvalitetit” (min.: 18.00), paçka se këtë “kvalitet” askush në institucionin e pushtetit nuk ka bythë ta shprehë se në çfarë konsiston, por gjithsesi u imponohet shqiptarëve nga maja e plehut prej nga predikohet.

Në Tirana Art Lab, deri dje, ishte praktikë afirmimi ontologjik i qenies si prodhim imanent (je artist ngaqë prodhon dhe jo ngaqë ke një status të mirëqenë) dhe, rrjedhimisht, shkatërrim i alienimit prej themeleve të vetvetes (je artist ngaqë prodhon dhe jo sepse ta thotë dikush i supozuar sipër apo jashtë teje). Të qenurit artist, operator kulturor, institucion nënkuptonte detyrimisht të qenurit qenie e hapur dhe rezulta(N)t i takim-përplasjeve të diferencave/të ndryshmeve. Janë këto diferenca që prekin, mua tani, dikë tjetër, shpresoj, nesër. Është prodhimi dhe prodhueshmëria e këtyre diferencave si est+etikë si prodhim i subjektiviteteve që nuk mund të përzihet me kodifikimin dhe filtrimin e artit alla GKA. Sepse në GKA arti dhe artistët përcaktohen nëpërmjet një filtri dikotomik (kalon/s’kalon, pa dhënë arsye, sepse mjafton statusi që e thotë këtë sikur të ishte ligj universal). Ky filtër/kodifikues është korrespondues përpikmërisht me rendin dhe urdhërin e pushtetit politik, i cili u imponohet nga jashtë dhe nga lart të ndryshmeve/diferencave (artit/artistëve), që lexohen si të kishin mangësi, sikur t’u nevojiteshin priftërinjtë/barinjtë (nuk e di pse më sintetizohet figura e Shkolollit midis një bariu paksa të vrazhdë për jetën në qytet dhe një prifti të squllët gjysmë pervers, të dalë prej ndonjë filmi të realizmit socialist … gjithsesi diskursi këtu nuk është vetëm për të). Dhe janë këta priftërinj adeptët kirugjikal që ndajnë potencialin e të ndryshmeve/diferencave (artin/artistin) prej shkaqeve, mënyrave dhe kontekteve që i prodhojnë (alienimi prej themeleve nga merret frymëzimi, kontekstit), duke i parcelizuar dhe inkuadruar në kutizat e strukturave vertikale/hierarkike, të gatshme dhe të përdorshme, sipas rrjedhës së flukseve së nevojave të pushtetit neoliberal në fuqi.

Për aq sa funksionoi Tirana Art Lab u bazua te materializmi i prodhimit dhe prodhueshmërisë, por duke i hequr pushtetit mbizotërues mundësinë e njohjes së gjuhës së pronësisë dhe vlerës tek ato prodhime dhe ajo prodhueshmëri, të cilat mbetën gjithmonë plurale, polifonike, në transformim e sipër, pa emra dhe mbiemra të përveçëm, pa statuse, pa etiketa. Unë nuk e di p.sh. nëse ishte Tirana Art Lab që polli Çeta-n, apo ishte Çeta që polli Tirana Art Lab-in, apo ishte thjeshtë një lexim i frymës së kohës dhe kontekstit si dhe koncepteve të prodhuara gjatë projektit “Heroes We Love” ku po mundohesha të refuzoja një lloj qasjeje reaktive dhe nostalgjike të përhapura mbarëbotërisht si lexime të njëtrajtshme dhe njëtrajtësuese të konteksteve Lindore pas ndryshimit të sistemeve politike (Çeta, madje, pa e folur fare midis nesh prodhoi në kuadër të projektit “Heroes We Love” një pllakatë “Buongiorno, vi parla l’Albania”, frymëzuar prej “Tones” së Idromenos, pa lidhje me artin e realizmit socialist). Po ashtu nuk e di edhe sot e kësaj dite tek i këqyr ku fillon e ku mbaron “dora” e Georgia Kotretsos dhe ku fillon e ku mbaron “dora” e institucionit TAL në veprat “Partisan Social Theatre”, “Parasitic Art Policy”, “Cognitive Cloud Seeding” të serisë “The Master of a State” (vepra këto me “autorësi” artisten dhe institucionin TAL … thjeshtë për të deklaruar “pronësinë” dhe për të mos e lënë vend për përfitime si ato të tipit kryeministror).

U mbyll pra, pas më shumë se katër vjetësh, një përpjekje personale dhe institucionale për të vënë në dukje potencialin afirmues dhe transformues të artit dhe artistëve, pa patur nevojë për bythëlëpirje të asnjë lloj tipi prej status quo-së.

Edi Muka – babai i tredhur i artit bashkëkohor shqiptar – dhe çështja “Onufri”. (Romeo Kodra)

Sot patëm nderin të kishim një tjetër zhvirgjërim gojor publik prej bordit të Galerisë Kombëtare të Arteve përsa i përket mbylljes së “Onufrit”. Virgjëresha e sakrifikuar e rradhës ishte, as më pak e as më shumë, Edi Muka, dora vetë. Përgjegjëse për këtë shkarje, siç ndodhi edhe me zhvirgjërimin gojor të kryetares së bordit Eleni Laperi, ishte Fatmira Nikolli, së cilës i duhet njohur merita, jo vetëm si mikrofonmbajtëse por edhe si postiere elektronike me aftësi gishtore të panjohura derimësot (në fakt, intervista me Edi Mukën është kryer via e mail).

Kjo hyrje me “pullë të kuqe” është për hipsterat dhe kullerat nazistoid të Shqipërisë e Kosovës, që lexojnë ekskluzivisht wikipedia-n, dhe kanë frikë se u zhvirgjërohen veshët dhe sytë nga kjo gjuhë e përdorur, pa ditur që zhvirgjërimi gjuhësor dhe pamor është kulturë, ndërsa e kundërta katundari e borgjezizuar, për eleminimin e së cilës nuk mjafton të dalësh “ja’shtetit” në Paris, Londër, Berlin a Nju Jork.

Për t’ju rikthyer intervistës, vërejmë që në titull një keqinformim me shkronja të mëdha shtypi: IDEATORI I ÇMIMIT / Edi Muka … . Edi Muka nuk është ideatori i çmimit, sepse “Onufri”, si event, ka patur një çmim që në 1993. Por, nejse: këta janë ekspertët, këta janë edhe gazetarët që popullojnë Shqipërinë. Megjithëse, të themi të drejtën Edi Muka shkruan se ai ishte ideator, sëbashku me Gëzim Qëndron, në 1998 i “kthimit [të “Onufrit”] në çmim ndërkombëtar” dhe jo “IDEATOR I ÇMIMIT” siç e paraqesin injorantët apo prostituesit masmediatik të kulturës.

Por nuk është problemi vetëm i prostituuesve të kulturës me të cilët jemi mësuar. Edhe Edi Muka duket sikur ka një problem. Ai, pikësëpari, për mendimin tim nuk është se ndihet shumë rehat, përderisa kërkon medoemos t’i japë kredibilitet vetes, duke thënë që ka punuar me Gëzim Qëndron, sepse ky i fundit, në mos për gjë tjetër, njihej prej gjithkujt si njeri me ndjeshmëri të lartë institucionale, pra dinte se ç’ishte përfaqësimi i një institucioni, aq më shumë i një institucioni publik. Dihet edhe qëndimi i Gëzimit për fshirjen e “Onufrit”, që, siç thotë edhe Muka, ishte trashëguar prej “një çmim[i] kombëtar për pikturë, skulpturë e grafikë, një veprimtari që u krijua me nxitim për të zëvendësuar ekspozitën kombëtare të përvjetorit të çlirimit (kjo është dhe arsyeja pse ‘Onufri’ mbahet në fund të vitit)”. E megjithatë, Gëzim Qëndro, që kishte një urrejte të shprehur publikisht (le të hapen gazetat e kohës) për njerëzit që kishin organizuar e tranzituar tek “Onufri” me piktura, skulptura e grafika, atë trashëgimi nuk e mbylli kur i kishte të gjitha mundësitë si drejtor i Galerisë Kombëtare, sepse me të mirat e me të këqijat e veta ajo ekspozitë ishte pjesë e asaj që ishim, të gjithë, si shqiptarë. Nuk e mbylli sepse donte apo nuk donte Gëzim Qëndro ishte pjesë e atij konteksti kohor e hapësinor dhe pikërisht sepse nuk e fshiu krejtësisht atë trashëgimi institucionale, ai dallohet nga halldupët dhe nazistoidët që kishin qarkulluar e qarkullojnë sot në Galerinë Kombëtare të Arteve. Kjo është ndjeshmëria e një njeriu të kulturës, e një kritiku të artit, e një historiani që di të ruajë dhe jo të fshijë, të hulumtojë dhe jo masakrojë. Kur do e mësojë Edi Muka këtë?

Edi Muka, së dyti, nuk ndihet shumë rehat përderisa kërkon medoemos t’i japë kredibilitet vetes duke thënë simptomatikisht, edhe pse pak më parë kishte thënë të kundërtën, që “‘Onufri’ i parë u mbajt vetëm 2 muaj pas përpjekjes dy-ditore për grusht shteti në vitin 1998”. “Onufri” i parë? I pari u mbajt më 1993, dhe Edi Muka e di këtë dhe sërish e fshin me një lapsus frojdian. (Këshilloj për derman ndonjë psikanalist të mirë lakanian. Gjenden edhe në Tiranë dhe kushtojnë pak.)

Mendimi im është se të mos u ndjerit rehat, shqetësimi i Edi Mukës, shkaktohet pikërisht prej kafshërisë institucionale që po i bëhet gjësë publike me fshirjen e “Onufrit”, dhe për këtë të tredhurit e Galerisë Kombëtare të Arteve dhe bordi po aq i tredhur i tyre kërkojnë medoemos t’i japin kredibilitet institucional vetes karshi publikut.

Kështu edhe Edi Muka pasi i ka dhënë vetes mjaftueshëm “kredibilitet”, duke thënë praktikisht që gjithçka fillon nga unë, unë isha i pari në “Onufrin” e parë të artit bashkëkohor dhe unë, BABAI i “Onufrit” dhe artit bashkëkohor shqiptar, jam ai që, sipas së drejtës së kontekstit psikotik shqiptar, po i jap fund jetës së tij.

Dhe nga kjo katedër “kredibiliteti” ku e vendos veten Edi Muka ia fut pordhës sipas qejfit. Fundja kush e kundërshton Edi(pi)n e rradhës!? Kështu që duken si normale pohimet e Mukës kur thotë që “unë [vëreni përdorimin e vetës së parë njëjës] kuptova se problemi i kësaj paqëndrueshmërie ka lidhje me dy aspekte. Aspekti kryesor ka të bëjë me formatin e organizimit të veprimtarisë. Onufri organizohet me një format hibrid që përmban disa elemente të cilat nuk përputhen me njëri-tjetrin”.

Ku e sheh këtë “papërputhshmëri” Edi Muka? Te “struktura e çmimit e ndërthur me formën e ekspozitës së kuruar. Një nga arsyet e ruajtjes së çmimit ishte strategjia për të ftuar juri profesioniste ndërkombëtare, si një formë takimi mes skenës shqiptare dhe kuratorëve ndërkombëtarë. Por natyrisht që ky format ishte problematik, sepse nuk mund të punosh me një ekspozitë të kuruar dhe të japësh çmim për artisten më të mirë brenda saj, e për këtë ne nuk reflektuam sa e si duhet që në fillim”.

Pra një çmim nuk mund të qëndrojë sëbashku me një ekspozitë të kuruar. Pse? Kush e tha? “Babai i artit bashkëkohor” që nuk kishte reflektuar “sa dhe si duhet që në fillim”? Në ungjillin e cilit apostull është shkruar një papërputhshmëri e tillë?

Le të mendojmë se përnjimend Edi Muka mendon atë që shkruan. Cili është problemi nëse “Onufri” pranon artistë të huaj dhe shqiptarë dhe prej konkurimit të tyre në një ekspozitë vjetore të një Galerie Kombëtare Artesh premijohet vepra më e mirë të vitit? Ku qëndron “pabarazia” midis artistëve shqiptarë dhe atyre të huaj? Më kujtohet se këtë problemin e konkurimit të pabarabartë e kishte nxjerrë dikur, diku edhe Gëzim Qëndro duke thënë se “Marina Abramoviç apo Yoko Ono nuk është e drejtë të konkurojnë me Eros Dibrën”. Këtë, edhe pse një rast ekstrem, unë, personalisht, nuk e shoh si problem. Mos vallë duhet të ketë ndonjë kompleks inferioriteti Eros Dibra apo cilido artist/e shqiptar/e karshi Marinës apo Yoko-s apo cilitdo artisti/eje të huaj? Apo nuk është fare aty problemi; problemi është se nuk e ka pjellë Valdete Sala Erosin, prandaj!? Po sikur të jepeshin dy çmime: një për veprën shqiptare dhe një për të huajën? Po sikur të blihej vepra e çmimit të parë prej GKA? Apo është të kërkosh tepër nga qeveria, sepse përndryshe nuk dalin paratë për të mbajtur Center for Openness and Dialogue?

Përfundimisht, nëse do i gjeja ndonjë problem kësaj çështjeje është tek rritja e seriozitetit të institucionit që të mund të ketë këllqe sa të vendosë në të njëjtën platformë konkurimi çdo lloj artisti, të huaj dhe shqiptar, dhe një juri që të njohë kontekstin shqiptar aq sa ç’njeh edhe artin bashkëkohor global. Por për të ngritur institucione të tilla, me kërkues, kuratorë e staf të besueshëm profesionalisht nuk duhen punësuar në institucione publike të tredhur me probleme të patretura Edi(pi)ke.

Pasi shpërndan këto mendime flaktologjike Edi Muka nxjerr një tjetër perlë:

” Tregu i artit e kulturës në Shqipëri është i tejmbushur me çmime dhe aktivitete të të njëjtës natyrë”. Komentet, për çdo shqiptar, janë të kota. Por pyetja, që del spontane, është: nga vjen Edi Muka, nga Skandinavia?

Më pas Babai i artit bashkëkohor shqiptar, i shndërruar në babaxhan, shpërndan tufa kamomili qetësues për skenën e artit vendas. Aty citohen qendra dhe galeri arti që si elozh thuhet se “punojnë në nivel ndërkombëtar”, sepse, siç duket, tredhja edipike në trurin e katunarit autokton të borgjzizuar i ka rrënjët e thella dhe vështirë të shkulet për 100 vjet.

Kur pyetet se me çfarë propozon të zëvendësohet “Onufri” Edi Muka me një finte “tërhiqet”, por edhe shtyn topin përpara duke na treguar çështjet me të cilat merren artistët e huaj:

” Shumë artistë sot si në rajon ashtu dhe në botë punojnë me çështje të rëndësishme dhe të ndërlidhura që trajtojnë tema të gjëra, që nga impakti dhe shkatërrimi që ne njerëzit i kemi shkaktuar planetit dhe qenieve të tjera, tek valët e emigrantëve që ikin nga lufta, thatësira apo uria, tek ngritja e populizmit, nacionalizmit dhe formave të reja të fashizmit në nivel global, apo dhe daljen e liderëve reaksionarë si Donald Trump në SHBA, Bolsonaro në Brazil e deri tek Viktor Orban dhe Erdogan në rajonin tonë”.

Morali i fabulës: artistë të dashur, nëse doni të shkelni në GKA, sot e tutje, hipsterizohuni si Flaka Haliti apo shisni pordhë manieriste si Edi Hila … dhe, mbi të gjitha, mos u merrni me çështje shqiptare, me mutin që ju mbulon, merruni me Trump-in, Erdogan-in … atë tjetrin, lëreni rehat!

Në fund më bëri përshtypje njohuria e imtësishme e kontekstit shqiptar prej Babait të artit tonë bashkëkohor, sidomos ajo pjesa ku thuhet se “një funksion të rëndësishëm po luan dhe iniciativa e Simon Batistit dhe Leah Whitman në Tiranë, që për herë të parë po plotësojnë vakumin teorik që ka ekzistuar historikisht në Shqipëri, duke sjellë këndvështrime të reja analitike”. Këta dy kodoshët, për ata që jetojnë në Skandinavi sikur me qenë në katunin tonë dhe për ata që jetojnë në katunin tonë sikur me qenë në Skandinavi, janë të famshëm për bashkëpunimin plagjaturë – aspak teorike – me Anri Salën & Co., në Bienalen e Arkitekturës në Venecia 2016, ku Anri i Valdetes kombëtars ishte edhe pjesë e jurisë së Ministrisë së Kulturës që përzgjodhi projektin fitues ku ishte pjesë edhe vetë (link).

‘Studjuesja e artit’ Eleni Laperi dhe ‘gazetarja’ Fatmira Nikolli na informojnë, pa dashje, se kush qëndron pas mbylljes së “Onufrit”. (Romeo Kodra)

Sot po lexoja online një intervistë të kryetares së bordit të Galerisë Kombëtare të Arteve, studjueses së artit Eleni Laperi, dhënë gazetares Fatmira Nikolli, mbi çështjen e mbylljes së “Onufrit”. Nëse në shqip fjalët kanë kuptim, të studiosh do të thotë, sipas etimologjisë, të sforcohesh për të bërë (studère, lat.); pra, si fjalë, në vetvete, nënkupton një farë lloj mundi. Ndërsa të jesh gazetar, supozoj, duhet të paktën të mos jesh analfabet dhe, nëse pyetjet nuk i ke të paracaktuara dhe nuk je thjeshtë një papagall apo mikrofonmbajtës, të kuptosh thelbin e informacioneve që dalin prej përgjigjeve dhe të thellosh nxjerrjen e tyre duke bërë pyetje të mëtejshme edhe më specifike.

Intervista midis “studjueses” dhe “gazetares” hapet me një lajm:

” – Onufri u mbyll. A është e përkohshme kjo mbyllje?
Mbyllja përfundimisht e konkursit ‘Onufri’ u vendos nga Ministria e Kulturës, e cila kërkoi edhe mendimin e Galerisë Kombëtare të Arteve, si institucioni i ngarkuar për ta zhvilluar këtë aktivitet.”

Kjo do të thotë që është, edhe kësaj here, Ministria e Kulturës në personin e Mirela Kumbaros që po e mbyll këtë aktivitet dhe jo (vetëm) Galeria Kombëtare e Arteve. Pra kemi të bëjmë, me një tejkalim të pastër kompetencash që shkel me të dyja këmbët ligjin.

Por a i bën përshtypje “gazetares”? Jo, asolutisht. Nga pusi i injorancës së kulturës institucionale nuk ka asnjë shkëndijë shqetësuese. Kjo, për njerëz normal, është për të vënë duart në kokë dhe e pata evidentuar si problem në këtë blog, që në 2015, kur nisi mësymja e parë e “Rilindjes” kurndër institucionit GKA dhe “Onufrit”. Madje, kësaj here, kokëkrehura e prostitucionit të artit dhe kulturës Mirela Kumbaro, u mundua shumë që të mos dilte direkt në skenë duke lëshuar në sulm “regjimentin Kosova II” dhe një bythëlëpirës nazistoid si Erzen Shkololli. Kjo është e dukshme që në fillim të komunikatës së GKA që lajmëronte mbylljen, ku, në fjalinë e parë, thuhet se “Galeria Kombëtare e Arteve ka vendosur në mbylljen e ‘Onufrit’” dhe vetëm në fjalinë e fundit, me një burokratikishte të thatë, thuajse asnjanëse, për të mos çliruar asnjë lloj përfshirje emocionale, theksohej se “Ministria e Kulturës shprehu dakordësinë e saj mbi këtë vendim, në respektim të pavarësisë së gjykimit të Bordit Artistik të Galerisë Kombëtare e Arteve“. Domethënë Mirela Kumbaro, thjeshtë, ka “respektuar pavarësinë e Bordit”!? Sot, pas kësaj daljeje të Laperit, tingëllon, në mos tallëse, përsëpaku ironike.

Por, kur “gazetarja”, duke mos kapur thelbin e informacionit, është profesionalisht fyçkë, “studjueses së artit”, kësaj studjueseje së cilës i ka rënë bretku me karamelosje dhe kamomilizime kritike të artit duke marrë rrogën dhe pensionin prej institucioneve (taksave) publike gjatë gjithë jetës, dhe teorikisht duhet të ketë një ndjeshmëri institucionale të lartë (“studjuesja” dhe shurraqë të tjerë të “Bordit” dhe drejtori i ssotëm kanë punuar edhe me Gëzim Qëndron midis të tjerash, meqë ra fjala për ndjeshmëri institucionale), a i bën përshtypje ky tejkalim kompetencash? Absolutisht, aspak! Madje kur “gazetarja” e pyet “Pse patët bindjen se duhej mbyllur për të pritur rikonceptimin?” vetë “studjuesja e artit” pohon se “Kjo nuk ishte bindja ime, pasi nuk e mora unë këtë vendim“. Pra, troç, komunikata e Erzen Shkolollit na del se është një falsifikim (dënohet penalisht!!!), sepse në të lexohet, të zezë në të bardhë që:

Anëtarët e Bordit Artistik dhe drejtori i GKA-së z. Erzen Shkololli ndajnë mendimin se GKA ka nevojë për një formatim dhe një qasje të re pune që do të jetë në hap me zhvillimet e reja në artin bashkëkohor dhe që reflektojnë ndryshimet thelbësore socio-politike në Shqipëri, rajon e më gjerë.

Pra, pyetja është: si nuk jep dorëheqjen Eleni? Përgjigjen e ka personi në fjalë. Unë mundem vetëm të hamendësoj. Ka hallin e shpërblimeve si kryetare e Bordit? Epo, do bythë puna! Do pak mund, siç e kërkon edhe etiketa “studjuese arti”. Apo është aq injorante dhe analfabete përsa i përket çështjeve institucionale artistiko-kulturore saqë nuk ka ditur se çfarë ka thënë dhe nesër mund të rigëlltisë si pa të keq çdo gjë? Edhe kjo mundësi nuk duhet përjashtuar duke ditur idiotësinë e dallkaukëve që kanë zaptuar institucionet publike që nga koha e Enver Hoxhës dhe tredhjen që kanë në tru, trup e deri në palcë.

Fshirja e “Onufrit” si rikonceptim institucional prej “regjimentit Kosova II”. (Romeo Kodra)

Besoj se nuk ka vend të diskutohet ekzistenca e ‘Onufrit’,
pasi nuk shoh ndonjë ekspozitë
të organizuar çdo vit nga shteti që ka dinjitetin e saj.
Janë 21 vjet, bashkë me këtë edicion,
që do të thotë se është tashmë një traditë
dhe ne duhet të jemi shumë të kujdesshëm
për të mos e shkatërruar këtë.

Gëzim Qëndro, 2015.

Gjatë Luftës së Dytë Botërore, një shqiptar nga Kosova u bë ministër i brendshëm i qeverisë kuislinge shqiptare, nën mbikëqyrjen e Reich-ut të Tretë Nazist. Ishte Xhaferr Deva, ardhur në Shqipëri në krye të regjimentit “Kosova”, i famshëm për spastrimet anti-komuniste dhe asgjesimin e bashkëkombësave të tjerë që pengonin pushtetin absolut të Reich-ut, falë të cilit “Shqypnia e Madhe” do të bëhej realitet ndërkombëtar.

Xhaferr Deva me presidentin e çetnikëve serbë Kosta Pećanac dhe një oficer SS në Podujevë.

Këtë vit, në krye të “regjimentit Kosova II”, ka zbritur në Shqipëri Erzen Shkololli, drejtor i Galerisë Kombëtare të Arteve, i famshëm derimësot për një koncept të vetëm menaxherial të bërë publik: për fshirjen e të vetmit event mbarëkombëtarë dhe ndërkombëtar, “Onufri”, të institucionit të vetëm kombëtar për artin modern dhe bashkëkohor, Galerisë Kombëtare të Arteve, fshirje e cila po i dhurohet për Krishtlindje dhe fundviti shqiptarëve si një “rikonceptim” institucional pas të cilit nuk fshihet asgjë tjetër veçse një fshirje historie arti shqiptar 25-vjeçare. Misioni i Shkolollit, njësoj si ai i Xhaferr Devës, është “Shqypnia e Madhe” nën udhëheqjen e politikave neoliberale të Edi(p) Ramës në një realitet “ndërkombëtar”.

Shkololli, përtej veshjeve me shije të diskutueshme, është një drejtor injorant e i paditur që nuk njeh as datën e themelimit të “Onufrit” (“u krijua në fund të viteve ‘90-të“, shkruhet nga copa e mishit në krye të institucionit në komunikatën e sotme për shtyp), informacion të cilin lehtësisht mund ta gjente në dokumentet origjinale në vetë Galerinë Kombëtare të Arteve që supozohet se drejton (kështu që përveçse se injorant e i paditur është edhe një copë përtaci).

Vetëm kjo e dhënë, pa iu futur më thellë kërkimeve mbi personazhin në fjalë, është e frikshme për të kuptuar se në dorë të kujt është lënë fati i historisë së artit shqiptar, sepse duam apo nuk duan, me të mirat apo me të këqijat e veta, “Onufri” është pjesë e historisë së artit shqiptar që prej 1993.

Shkololli në komunikatën e sotme për shtyp ripërsërit përpikmërisht retorikën e Mirela Kumbaros të tre-katër viteve më parë. Me një renditje anglo-saksone të politikishtes korrekte komunikata fillon me një parashtrim pozitiv të ku evidentohet që “Onufri […] mbajti peshën kryesore të shkëmbimit kulturor ndërkombëtar në artet pamore” shqiptare. Por, menjëherë, me një banalitet aspak anglo-sakson, na bëhen të ditura idiotësitë e zakonshme si:

Nga ana tjetër, shumë edicione të “Onufrit” nuk kanë pasur nivelin e duhur të organizimit për t’i prezantuar denjësisht artistët. Bashkëveprimi midis artistëve shqiptarë dhe të huaj në kuadër të këtyre edicioneve ka qenë pothuajse fiktiv, pasi shumë nga artistët e huaj pjesëmarrës të “Onufrit” nuk kanë qenë të pranishëm gjatë ditëve të organizimit të ekspozitës. Gjithashtu, në të shumtat e rasteve është aplikuar një qasje e padrejtë ndaj artistëve shqiptarë të cilët duhet të kalonin fazën e përzgjedhjes, kundrejt artistëve të huaj që ftoheshin direkt nga kuratori. Për rrjedhojë edhe interesi i publikut ndaj kësaj ekspozite si dhe vet vlera e këtij aktiviteti janë zbehur me kohë.

E megjithatë, pavarësisht idiotësive të sipërpërmendura, që dihen prej gjithkujt, në mënyrë psikotike komunikata na thotë se:

Ky aktivitet që fillimisht lindi si një nevojë për të rritur ndërveprimin mes skenës vendase dhe asaj ndërkombëtare vlerësohet se tashmë e ka përmbushur misionin e tij.

Domethënë, megjithëse “bashkëveprimi” midis artistëve shqiptarë e ndërkombëtarë “ka qenë thuajse fiktiv”, “ky aktivitet […] vlerësohet se tashmë e ka përmbushur misionin e vet”!? Shkurt, pra, përveçse se me një person injorant të paditur e dembel, në rastin e Shkolollit, kemi të bëjmë ose me një psikotik ose me analfabet të gjuhës shqipe që nuk kupton se ç’shkruan nga një fjali në tjetrën.

E vetmja gjë me të cilën mund të biem dakort me Shkolollin është se “[z]hvillimi i situatës artistike në vendin tonë, por edhe zhvillimet më të fundit të artit bashkëkohor në përgjithësi, nuk përkojnë më me formën e organizimit dhe strukturën që “Onufri” ka ndjekur gjatë viteve”. Por që zgjidhjen të na e japë Shkololli me anëtarët e bordit të GKA nëpërmjet përrallave të tipit:

GKA ka nevojë për një formatim dhe një qasje të re pune që do të jetë në hap me zhvillimet e reja në artin bashkëkohor dhe që reflektojnë ndryshimet thelbësore socio-politike në Shqipëri, rajon e më gjerë. GKA duhet të zhvilloj veprimtaritë e saj të rradhës të cilat prezantojnë sa më mirë artistët në ekspozita ndërkombëtare tematike e të kuruara, dhe që vijnë si rezultat i një pune të pasur kërkimore. Ky rikonceptim i programit artistik synon që ta kthejë Galerinë në një platformë të rëndësishme për shkëmbimin kulturor në nivel ndërkombëtar.

kjo, përtej çdo logjike të ç’ka u përmend më sipër, është e tepërt. Është e tepërt sepse “fshirja” e “Onufrit”, si çdo fshirje tjetër që ka karakterizuar 28 vite tranzicion politik, ekonomik, urban, social dhe kulturor në Shqipëri nuk mund të jenë “një qasje e re”, por thjeshtë një vazhdim i imponimit të politikave me qendër interesa të pjesshme (si në qeveritë e mëparshme) apo më keq personale (si në qeverinë e sotme) si politika të insteresit publik.

Zbrazëtia intelektuale e komunikatës – plot injorancë, dembelizëm, psikotizëm e analfabetizëm – dallohet edhe nga kalimi i të referuarit mbi “Onufrin”, referim mbi të cilin supozohet të ishte komunikata e sotme, në referimin mbi GKA-në. “GKA duhet të zhvillojë veprimtaritë e saj të rradhës …. ” e tërci e vërci. Çfarë lidhje ka kjo me “Onufrin”, vetëm mendjet e Shkolollit dhe bordit e dijnë. Apo mund të jetë thjeshtë një simptomë e zbrazëtisë së përgjithshme që përzgjedh qeveria në drejtim të institucioneve? Ndoshta, duke qenë se e ndiejnë zbrazëtinë institucionale të GKA-së së sotme, zbrazin prroin e tyre psikotik edhe në këtë komunikatë për “Onufrin”. Pastaj cilat janë “ekspozitat ndërkombëtare tematike” që ka “kuruar” GKA-ja e Shkolollit derimësot? “Retrospektiva” e Hilës? “Kolazhe dhe edicione” e Ruth Wolf-Rehfeldt? Apo gjelltorja e Flakës?

Në fund të komunikatës shohim emrat e bordit, të cilëve u duhen drejtuar pyetje dhe sqarime për këtë fshirje historie 25-vjeçare të artit shqiptar që kryhet kaq thjeshtësisht me një palo komunikatë si kjo e sotmja. P.sh., Eleni Laperi do të hapë gojë, për një herë të vetme në jetë, apo do vazhdojë çajrat kamomilizues së kritikës së artit? Edi Muka, do pipëtijë apo do vazhdojë turizmin në atdhe, si “Englishman in New York”? Ornela Vorpsi … ops, harrova që kjo është nga ato nxënëset e barcaletave të Edit Ramës që kishin gjetur “punë” në Itali. Zef Paci dhe Luçjan Bedeni janë aq keq për pesë lekë sa t’u merren firmat si dele? Sofjan Jaupaj dhe Xhoana Agolli … ah, këta janë rrogëtarë, nuk u vihet faj.

Protesta e studentëve si mohim i politikës përfaqësuese dhe artit përfaqësues. (Romeo Kodra)

Nëse ka ndonjë gjë origjinale protesta e studentëve dhe ndryshe nga ato me të cilat jemi mësuar për 28 vjet tranzicion, ajo konsiston tek mohimi i përfaqësimit (të paktën, për momentin). Nuk e di nëse studentët janë të pompuar nga mbrapa nga ndonjë forcë politike tradicionale, që nuk do të dalë haptazi (por nuk besoj, sepse nuk humbasin rast të nxjerrin surratin në momentin më të parë), apo nga ndonjë forcë parapolitike (të mos harrojmë që në Shqipëri, prej Soros & co. & similars, nga kjo pikëpamje janë bërë e bëhen eksperimente laboratorike që aplikohen në shkallë globale), apo thjeshtë studentëve u vjen natyrshëm të mos pranojnë përfaqësimin. Por kjo pak rëndësi ka. I rëndësishëm është fakti i mohimit të përfaqësimit.

Kështu, çoroditja, turbullimi dhe pështjellimi i pushtetit politik përfaqësues, në këtë rast, janë mëse normale. Në shumë shkrime online lexoj që Edi Rama, apo politika përfaqësuese me udhëheqësit karizmatik tradicionalë (Berisha, Meta, Luli, Lali, Mona, etj.), “nuk dinë të lexojnë më studentët”. Por, për mendimin tim, që të mos “dijnë të lexojnë”, është mëse e natyrshme për njerëz që i futen valles së politikës së përfaqësimit dhe administrimit të pushtetit të masave. Kjo për faktin se kur masa – heterogjene normalisht – njëtrajtësohet politikisht nëpërmjet përfaqësimit duke zgjedhur disa fytyra të caktuara, detyrimisht, nuk mund të mos alienojë përbërësit e tjerë të saj, individët e ndryshëm që e përbëjnë, por edhe vetë ata që i vihen në krye, që zgjidhen si fytyra përfaqësuese.

Qoftë synim i një partie, lëvizjeje apo organizate, përfaqësimi vjen si prodhim i një pushteti dhe kërkon pushtetin, ndërsa mospërfaqësimi i qëllimshëm e vë pushtetin në diskutim, e pështjellos, e turbullon, nuk i jep atij pika referimi me anë të të cilave masat protestuese prej tij janë historikisht anestetizuar, tradhëtuar e, në fund, manipuluar. Pikat e referimit, pra përfaqësuesit, janë që nga ato të cilët sot Edi Rama/Pushteti u kërkon studentëve e deri nga ato që një polic i çfarëdoshëm i rendit publik u kërkon protestuesve në rrugë: “kush është i pari këtu, kush janë drejtuesit, përfaqësuesit?”, më kujtohet që pyeste një kryepolic, që kërkonte të komunikonte me protestuesit kundër këndit të lojrave te Liqeni teksa kishin zënë derën e Komusariatit për të liruar shokët në qeli, fjalët e të cilit bashkëtingëllojnë përpikmërisht me ato të kryeministrit të sotshëm të Qeverisë. E pra, kjo mosdhënie e qëllimshme pikash referimi, fytyra përfaqësuese të një mase, lëvizjeje apo proteste pështjellos, tremb, terrorizon pushtetin politik përfaqësues.

Në këto kushte pushteti nuk di nga i vjen e keqja e nuk di nga ta presë goditjen. Rrjedhimisht masa bëhet e paparashikueshme, thuajse e papranishme, duke lënë pushtetin të ekspozuar përballë kërkesave Reale. Dhe shfaqja e Reales terrorizon, pikësëpari sepse shfaqja nuk është përshfaqje (pra, nuk është si në Teatër Kombëtar, ku bëhet sikur …) dhe, sëdyti, Realja nuk është realiteti i përshfaqur shqiptarëve, ku, nga njëra anë, prej vitesh na thuhet jemi vend i varfër për të patur standarte minimalisht të pranueshme, por, nga ana tjetër, shohim njerëz të jetojnë në “Bllok”, te Gjiri i Lalëzit apo Surrel.

Kështu pra, emergjenca/Realja e studentëve sot nuk do t’ia dijë për vështirësitë e vendit/realitetin që nuk ia mundësojnë Edi Ramës garantimin e një arsimi normal … për ta shprehur me gjuhën e Kryeministrit, studentët po i thonë këtij të fundit se atij nuk i mbetet veçse “ta qepë gojën dhe të ulë kokën”, edhe brekët madje, e të plotësojë kërkesat e tyre. Pas kësaj mund të vazhdojë me propagandë alla “hapje dhe dialog” që na janë shitur si tolerim i tij … por që, nëse është dikush që duhet të tolerojë në këtë lojë pushteti politik, ajo është masa e studentëve, nëse dëshiron, përndryshe Kryeshërbëtorit/Kryeministrit nuk i mbetet veçse të ulën kokën e brekët dhe të shërbejë.

Gjithsesi nuk duhen ushqyer iluzione të tepërta, sepse mospërfaqësimi i qëllimshëm has në disa probleme. Kjo, absolutisht, nuk ve në diskutim që mospërfaqësimi i qëllimshëm është gjëja e duhur për të bërë një ndryshim nga poshtë. Sidoqoftë, një prej problemeve, sa për të bërë një shembull, është ai i të shiturve të brendshëm që i lëshohen pushtetit në krah për të përfituar ndonjë favor personal. Rastet si ai i treshes së teatërmbrojtësve të këtij viti Derhemi/Trebicka/Basha është mëse i njohur; i njohur është edhe ai i 2016, i Eljan Taninit, transformuar në artist të suksesshëm të pushtetit falë protestave kundër ndërtimit të këndit të lojrave te Liqeni; ose ai më pak i njohur i artistes Yllka Gjollesha, e transformuar në drejtoreshë në TVSH, falë protestave kundër mbylljes së ONUFRIT të Galerisë Kombëtare të Arteve në 2015 (po jap shembuj ku kam dijeni direkte, sepse shembujt, për fat të keq, i kemi të panumërt në historikun e revoltave dhe protestave në Shqipëri).

Por edhe kur masa nuk nxjerr përfaqësues, siç duket se po ndodh kësaj here, ata përpiqet t’i përzgjedhë në mënyrë fiktive, sikur të ishim në Teatër Kombëtar, pushteti. Por, pushteti, sëfundmi, duket sikur nuk ka kohë të reagojë, nuk ka instrumentat e duhur për kundërpërgjigje, sepse masa ka një farë lloj ndërgjegjësimi dhe mjete (social media) për ta parashikuar. Shembulli më i mirë është diskreditimi i palaçollëkut të Alban Dudushit në Top-Channel me personazh kryesor karabushin e Kryeministrisë. Kjo përpjekje e Ramës është tipike e logjikës së fundit të historisë, ideologjive dhe politikës, ku medemek studentët/populli/elektorati do të ndërgjegjësohen dhe kuptojnë që Rama është politikani i duhur, sepse po të ishte Saliu, burri i Monës apo Luli, gjërat do të ishin shumë më ndryshe. Me këtë pretekst Edi Rama shndërroi Partinë Socialiste dhe po shndërron institucionet e shtetit shqiptar në një sipërmarrje suksesi të PPP-ve, drogës, dhe shtetit autoritar e mafioz. Por ç’e do që ai po propozon të njëjtën gjë: fytyrën e tij të rivigjëruar, përfaqësuesin ideal, më të mirin prej këlyshëve të kurvave.

Kështu pra “Larg qoftë përfaqësimi! Larg qofshin përfaqësuesit!”.

Por, problemi më i madh mospërfaqësimit të qëllimishëm qëndron te kultura, apo kultivimi i besimit të masës në rezistencë dhe protestë të vazhdueshme, deri në përmbushje të kërkesave për të cilat protestohet. Kjo nuk është e lehtë, sepse për të nuk ka formula. Ka vetëm një mundësi: mospërfaqësimi i revoltës/protestës si kulturë dhe kultivim i saj.

Mbi këtë çështje është menduar shumë, sidomos, pas gjysmës së dytë të Nëntëqindës dhe përgjatë lëvizjeve studentore të 1968. Por, siç dihet kapitali dhe pushteti gjetën mënyra për të anestetizuar revoltën studentore dhe protestat e tyre. Pra, studentëve shqiptarë, sot, përveçse se të lexojnë e studiojnë për historikun e anestetizimit të ’68, nuk u mbetet veçse të improvizojnë dhe të ecin në terr me duar përpara. Gjithçka do të arrijnë do të jetë përparim, në mos për gjë tjetër, do të lëvizin ujërat e kënetës ku gjenden.

Në botën e artit, për të bërë një shembull mbi çështjen e mospërfaqësimit të qëllimshëm apo krizës së përfaqësimit, rreth gjysmës së dytë të ‘900, disa rryma artistike karakterizoheshin për radikalitetin e tyre, sidomos për mohimin e formave tradicionale të përfaqësimit/përshfaqjes, për impulsin etiko-politik dhe tensionin utopiko-komunitar të shumë aspekteve të veprimtarisë së tyre.

Fillimisht pararojat historike në art njiheshin për një lloj tensioni antikonformist, kundër modave dhe pompozitetit zyrtar, kundër ekspozitave ministrore, nxitëse të rinovimeve të vazhdueshme, kundërshtues të çmimeve, të opinionit të përgjithshëm dhe çdo manifestimi të konservatorizmit kulturor e mediokritetit artistik (nëse ju vijnë në mendje shembuj karikaturash nga Shqipëria, nuk është faji im … unë kam ndërmend emra të tjerë, më “kozmopolitë”). Por, më vonë, pararojat, nga pop-arti e tutje, u shndërrua në pararoja të suvenirëve, të risisë së domosdoshme, të gjetjes teknologjike eksperimentale, pa asnjë tension, pa asnjë angazhim përkundrejt përfaqësimit të një bote më të mirë dhe më kreative.

Pra një pararojë e përmbajtjes u zëvendësua nga një pararojë e sipërfaqes, vetëm e këndshme dhe formale. Asnjë kuptim, asnjë përmbajtje njerëzore, asnjë dëshirë përveç asaj të një suksesi global (nuk e kam fjalën për ekspozitat që bëhen sot në GKA). Shpesh muzeumet kanë legjitimuar këtë pseudo-antikonformizëm zyrtar. Si rrjedhojë pararoja, në vend që, si më parë, të gjendej nga krahu i të margjinalizuarve, u gjend nga krahu i pushtetit. Kjo bëri që pararoja në pushtet të mos jetë gjë tjetër veçse një formë e re akademizmi.

Institucionet kulturore publike duke legjitimuar ekspozita dhe monumente të jashtëzakonshme, duket sikur shtyjnë më tej kufijtë mendorë dhe muzeorë të transgresionit të artistëve, duke reintegruar këto transgresione në fushën e pranimit publik. Publiku falë artistëve bëhet transgresivë, publiku bëhet artist. “I gjithë populli/publiku artist”, thotë miku im DH. Në këtë mënyrë pararoja është shndërruar në art popullor (nuk duket sikur tingëllon e dëgjuar?), art regjimi.

Arti i regjimit është ai art që i ofron mbështetje estetike modelit politik mbizotërues. Arti i regjimit aktual, propaganduar dhe ekzaltuar me të njëjtët emra në katedralet kryesore artistiko-kulturore, është njësoj si arti i regjimit nazist, fashist, enverist. Ndryshimi i vetëm qëndron tek abstragimi i ekzaltimit oligarkiko-industrial dhe gjuha kriptike e kritikës që e shoqëron.

Artistët e suksesshëm të këtij sistemi, në përgjithësi abstraktë, në këtë mënyrë kompozojnë atë që mund të quhet një pararojë fiktive, plot e për plot me fjalë të veçanta, hermetike, të kodifikuara (por që në shumicën e rasteve nuk ua dinë as kuptimin), me ceremoni hapjesh (të mbyllura sa më s’bëhet) dhe marrëdhënie ndërpersonale trendy&fashion. Protagonistët e këtij karnevali, njëherësh bythëspërdredhur dhe revolucionarë, propagandojnë shkëputjen totale nga shoqëria si elitistë të vërtetë superiorë, shkëputjen prej rregullave të saj, traditës, madje edhe edukatës, duke dalë jashtë çdo lidhjeje kulturore, historike, sociale me kontekstin ku ushtrojnë veprimtarinë e përfitojnë.

Duhet risia me çdo kusht. Le të hedhim poshtë gjithçka na duket e vjetër. Le të blejmë objekte të reja, piktura të reja, mobilje të reja. Le të prishim arkitekturën e vjetër. E reja na ka lezet, na shkon. Arti dhe gjithçka rreth tij është kthyer në përfitim. Pararoja e djeshme e Partisë ka ndërruar aleat: oligarkinë. Artistëve (atyre “më me fat”) u komisionohen punë antisistem, të cilat nuk bëjnë gjë tjetër veçse ushqejnë sistemin. Llafollogjia e papërmbajtshme dhe revoltimi i shtirur kanë vetëm një kanal psikologjik që derdhet duke u çliruar në flukset neoliberale të sistemit.

P.S. Sfida e studentëve protestues është arritja e një cilësie arsimore të pranushme, duke zhdukur kërmat e së shkuarës dhe duke shmangur kafshërinë pordhace të risisë së domosdoshme. Për sa më takon, çelësi është mospërfaqësimi i qëllimshëm: çdo përfaqësues politik, akademik duhet të ulë menderen në shesh me studentët dhe të hapë laboratorin e tij (nëse ka ndonjë diplomë, ç’vlerë përmbajtësore ka me pozicionin që ka zënë si përfaqësues dhe për të parë nëse shtë apo jo plagjaturë) në mënyrë që të shihet realisht se çfarë, si dhe me sa dinjitet përfaqëson.

P.P.S. Për më shumë mbi argumentin e krizës së përfaqësimit/përshfaqjes në art prej të cilit “u frymëzova”: https://www.amazon.co.uk/Vanished-Paths-Crisis-Representation-Destruction/dp/8881582783

“Flaka Haliti në bashkëbisedim me Adela Demetjan”, ose ç’ka ofron sofra e varfër e Erzen Shkolollit. (Romeo Kodra)

Më 26 nëntor të 2018, në Galerinë Kombëtare të Arteve, u zhvillua një bashkëbisedim, i hapur për publikun, midis artistes Flaka Haliti dhe kuratores Adela Demetja. “Bashkëbisedimi”, siç na informonte faqja e eventit në Facebook organizuar prej Galerisë Kombëtare të Arteve, “zhvillohet krahas ekspozitës Këtu – Apo Atje Është Më Atje dhe ka si qëllim njohjen e praktikës artistike të Flaka Halitit dhe veprave të saj të shfaqura në këtë ekspozitë.”

Duke qenë se Erzen Shkololli, siç na u bë e ditur prej Ministrisë së Kulturës, u zgjodh si drejtor i GKA për të sjellë “risi” dhe për të “rinovuar institucionin nga pikëpamja menaxheriale”, kjo e fundit, në rastin në fjalë, nuk duket askund. Sepse një menaxher i mirë, sidomos kur drejton një institucion kombëtar, nuk bën një event për 20 a 30 vetë.

Fotografia e Galeria Kombetare e Arteve

Do të kishte qenë, pra, më e udhës, që drejtori i GKA të kishte përsëpaku filmuar eventin dhe ta kishte hedhur në faqen facebook të eventit. Dhe kjo nuk do t’i kushtonte asnjë qindarkë, nga pikëpamja financiare. Vetë Demetja apo drejtori Shkololli, apo Haliti, apo të tre së bashku mund të shkruanin një tekst. Në këtë mënyrë edhe impakti i veprës së Flaka Halitit do të kishte qenë më i madh në publik, sepse, në këtë mënyrë, një publik edhe më i gjerë do i “njihte praktikën”, siç pretendonte të kishte synim eventi. (Që të shkruajnë gazetaret/ët analfabete dhe kokëkrehura të kulturës nuk e pretendojmë!)

Por, nga ana tjetër, publiku do të kishte njohur edhe dijet e Adela Demetjas mbi veprën e Flaka Haliti. Publiku, nëpërmjet ekspertizës së Demetjas, që është drejtuese ekzekutive e Tirana Art Lab – pra e një laboratori artistik, ku, siç e thotë vetë emri, fokusohet tek laboratori/praktika e artistëve dhe jo vetëm tek ekspozimi i veprave të tyre -, do të kishte kuptuar praktikën e Halitit, mbi të cilën supozohet – sepse nuk kemi asnjë dokument që e vërteton këtë, përveç fotove të bukura – Demetja gjatë bashkëbisedimit është fokusuar tek kushtet, mjetet dhe konceptet e prodhimi, si dhe kontekstualizimin e punëve të Flakës në Shqipëri/GKA/Tiranë. Pra njësoj siç, teorikisht, bën apo duhet të bëjë në Tirana Art Lab. Të paktën që nga 2014 e këtej, siç më është dukur nga punët e përbashkëta në TAL.

Por për fat të keq ne nuk dimë asgjë mbi “bashkëbisedimin” e Halitit me Demetjan. As njohim punët artistike të Flakës përtej sipërfaqes së tyre e as dimë kompetencat kritiko-kuratoriale të Demetjas. Kemi vetëm fotot që institucioni GKA ka publikuar, duke institucionalizuar, qoftë artisten, qoftë eksperten e artistes.

Ndokush, si Erzen Shkololli, që mund t’i duket vetja si shumë dinak apo i zgjuar, por edhe ndonjë i tredhur prej skenës artistike shqiptare, mund ta marrë këtë “bashkëbisedim” si një përafrim të Tirana Art Lab me Galerinë Kombëtare të Arteve. Por, kjo nuk është aspak ashtu, sepse në Tirana Art Lab, të paktën qëkurse jam unë aty dhe kam parë gjërat nga afër, nuk prostituohet as me art e as me fjalët mbi art, as me artistë e as mbi fjalët mbi artistë, siç më ngjan se është ky “bashkëbisedim” (shpresoj të përgënjeshtrohem … me fakte apo dokumente … të çfarëdolloji).

Kjo ndodh sepse Tirana Art Lab është një institucion ku nëpërmjet një koncepti rizomatik, duke filluar nga iso-polifonia, problematizohet institucionalizimi, filtrimi, kodifikimi i objekteve dhe subjekteve, i artit dhe artistëve. Kjo, p.sh., përsa i takon praktikës sime, do të thotë që kuratori, kuron, apo më mirë të themi vetëkurohet, sëbashku me artistët nëpërmjet organizimit të punëve të artistëve në hapësirën ekspozitive. Kështu pra, puna e artistit është me të vërtetë në qendër dhe jo siç mund ta ketë një Driant Zeneli i çfarëdoshëm. Pra, për ta përthjeshtuar, sepse është më komplekse se kaq, nuk ka NJË KURATOR që imponon organizimin e hapësirës nëpërmjet statusit të tij institucional. Për rrjedhojë kuptimi/et e hapësirës institucionale të Tirana Art Lab, për atë muaj që ekspozita rri hapur, nuk është e institucionit Tirana Art Lab apo DREJTUESES EKZEKUTIVE, apo e KURATORIT të rastit. Kuptimi/et e organizimit të hapësirës së TAL, për atë muaj që rri hapur ekspozita, janë të subjekteve/individëve të përfshirë në organizimin e hapësirës, që në këtë mënyrë problematizojnë subjektifikimin dhe individualizmin e tyre dhe, si rrjedhojë, të shoqërisë ku ushtrojnë veprimtarinë. [Puna e Flakës dhe bashkëbisedimi me Demetjan e problematizojnë organizimin e hapësirës sipas hierarkisë së pushtetit institucional dhe statusin e GKA p.sh., apo e konfirmojnë?]

Së dyti, pjesë e konceptit të TAL është edhe marrëdhënia nga brenda-jashtë. Kjo do të thotë, p.sh., që punët e prodhuara dhe ekspozuara, nuk duhet të vijnë a priori prej një pushteti që vendos nga brenda dyerve të mbyllura të një institucioni auto-referencial. Pra duhet të kenë lidhje jo vetëm midis artistëve njëri me tjetrin apo me interesat e momentit të institucionit TAL dhe anëtarëve që në TAL punojnë, por edhe me vetë kontekstin lokal artistiko-kulturor, social, gjeo-politik, ku TAL ushtron veprimtarinë e vet (Shqipëria/Tirana/lagjja ku gjendet institucioni TAL). [Ka lidhje të tilla kontekstuale puna e Flakës dhe bashkëbisedimi me Demetjan?].

Së treti, pjesë e konceptit të Tirana Art Lab është edhe marrëdhënie nga poshtë-lart, ku artistët vijnë e hapin në mënyrë transparente laboratorin e tyre dhe nuk vijnë si superstars të një sistemi e as i nënshtrohen institucioneve të sistemit (GKA apo TAL qoftë), sidomos kur këto të fundit i përfshijnë në aktivitetet e tyre. [Haliti dhe Demetja mbajnë apo marrin ndonjë distancë nga sistemi? Thjeshtë për informim të publikut dhe atyre që mendojnë se ka ndonjë lidhje midis TAL dhe GKA: në TAL kemi transparente edhe kostot financiare të një eventi apo pune të krijuar e jo më kushtet, mjetet dhe konceptet e të prodhuarit art]. Përndryshe, nëse nuk problematizohet kjo marrëdhënie poshtë-lart, apo edhe të tjerat përmendur më sipër, siç thotë edhe një instalacion i 2016, i Jora Vasos, nuk kemi të bëjmë me art, por me …

“Qoka”, për të cituar artisten, “njësoj siç është COKE për amerikanët, është feja e kontekstit artistiko-kulturor shqiptar”. Në Tirana Art Lab jemi përpjekur, nga shtatori i 2014 deri tani të paktën, të mos kemi fe të tilla, por të besojmë në art.

P.S. Në këtë shkrim nuk po merrem me papërshtatshmëerinë – le ta quajmë kështu për të mos e quajtur troç prostitucion të artit meqë na ofendohet virgjëria auditive – e të bashkëpunuarit me Erzen Shkolollin sipas metodës së Erzen Shkolollit, në një periudhë kur prej shumë zërash të tjerë, edhe të ndryshëm midis njëri tjetrit, metoda Shkololli po kritikohet për të njëjtat arsye: autoritarizëm pro-qeveritar, shpërdorim të taksave publike, uzurpim të posteve publike, degradim i qëllimshëm i institucioneve e të tjera si këto. Përveç shkrimeve në AKSREVISTA, kemi shkrime kritike nga ish-drejtori i GKA Rubens Shima, nga përfaqësues të Skenës së Pavarur Kulturore si Andi Tepelena, nga artistë të brezave të ndryshme që shkojnë nga Gazmend Leka që kritikon për mbylljen e “Onufrit” e deri tek Armando Lulaj që dërgon plumba në zarf. Thjeshtë për të patur një ide se ç’do të thotë bashkëpunim me Shkolollin sipas metodave të Shkolollit.