Ç’mё tregoi Storytelling (Fall Session 2014) e TICA-s? (Romeo Kodra)

TICA 30 tetor 2014

TICA 30 tetor 2014

Mё 30 tetor 2014, nё qendrёn TULLA, TICA prezantoi punёt e artistёve nё rezidencё Tatia Skhirtladze, Jonida Beqo / GYPSEE YO, Saša Tkačenko dhe Filip Jovanovski.

Puna e vetme qё pashё mbrёmjen e sё enjtes ishte ajo e Jonida Beqos (shih mё poshtё pёrsenё).

Potenciali deklamativ i Jonidёs, nё njё moment tё parё, mё hutoi. Nuk mё besohej qё nuk e kisha njohur mё parё. Por hutimi ishte vetёm pёr njё moment. Nё fletёn prezantuese tё eventit vura re, nёpёrmjet kurrikulumit, qё formimi teatror i artistes nuk i pёrkiste Universitetit tonё tё Arteve. Pёr pak kujtova se mos kishte ndodhur ndonjё mrekulli; pёr pak kujtova se nё degёn e Dramёs kishin filluar t’u mёsonin studentёve tё recitonin nё mёnyrё teatrore njё tekst!

Puna e Jonidёs ishte shumё interesante. Ajo kishte marrё njё fakt kronike tё zezё dhe e kish pёrpunuar nёpёrmjet videoregjistrimeve televizive dhe performancёs “live”. Por kishte edhe disa tё meta. Teksti ishte tepёr narrativ, dhe vetёm aftёsia deklamative – siç thashё e shkёlqyer – e shpёtonte nga monotonia. Dramatizimi tekstual teatror ёshtё njё nga ato gjёra qё artistja duhet, dhe shpresoj, ta kurojё mё shumё nё tё ardhmen. Nё rendin e narrativёs do tё kisha pёlqyer gjithashtu njё fokus mё tё madh nё mohimin e ritualit (tё “tё pestave” pas varrimit) qё babai i vajzёs sё masakruar, nё mёnyrё po aq makabёr sa vetё krimi, kryente pasi kishte zbuluar prej ekspertёve qё kishin ekzaminuar kufomёn se vajza e tij kishte qenё shtatzanё prej tre javёsh. Do mё kish pёlqyer qё artistja t’i kishte shkuar plagёs deri nё fund, deri nё palcё. Kёtё gjё nuk e nёnvizuan – dhe as do e bёjnё ndonjёherё – as mediat sepse, pavarёsisht institktit tё tyre prej çakejsh pёrkundrejt fakteve makabёr qё stimulojnё spektaklet e shpifur televiziv, ato janё tepёr mirёmenduese, tepёr delikat nё perversion. Do kisha preferuar qё Jonida Beqo tё kishte kryer autopsinё e fёlliqur tё ndershmёrisё kombёtare e cila vazhdon e mban robinjё femrёn nё njё moment historik – si ky i Shqipёrisё sё sotme – kur prostitucioni mbarёkombёtar fizik, intelektual, psikik ёshtё kthyer nё status quo.

U mundova tё shihja edhe veprat e artistёve tё tjerё, por nuk isha i pёrqёndruar mjaftueshёm pёr tё krijuar njё ide deri diku tё pranueshme pёr tё shkruar mbi to siç bёra me veprёn e Jonida Beqos. Kёshtu qё vendosa edhe unё pas performancёs sё Jonidёs tё merrja njё birrё tё ftohtё me miqtё e zakonshёm. Vendosa qё tё rikthehesha tё nesёrmen pёr tё parё mё me qetёsi dhe mё me kujdes vendosjen e punёve nё hapёsirёn (shumё sugjestive, meqё ra fjala) e TULLЁS.

Tё nesёrmen pёr fat tё keq nuk pashё asgjё. Punёt ishin mbledhur dhe marrё prej organizuesve sepse – siç mё bёri me dije tё premten mbrёma njё kamarier i vetmuar nё hyrje tё TULLЁS – “kaq ishte i gjithё eventi”.

Pёrpara disa kohёsh nё njё shkrim pёr njё tjetёr event tё TICA-s kisha evidentuar punёn e shkёlqyer kuratoriale. Kёtё gjё, pёr fat tё keq, nuk e pashё dhe nuk mund ta them pёr kёtё event tё radhёs. Pavarёsisht pёrqёndrimit tim relativ mbrёmjen e sё enjtes, me gjithё zhurmёn e publikut qё argёtohej me birra e koktejle tё cilёve ju bashkangjita edhe unё, gjithkujt do t’i ishte dukur e pamundur tё shihte si duhet videon (me audio) tё njёrit prej artistёve; po aq e pamundur, me gjithё atё publik “nёpёr kёmbё”, do t’i ishte dukur edhe instalimi me projeksion i fotografive (ndoshta video me xhirim tё ngadaltё, kёtё nuk jam nё gjendje ta them) tё njё artisti tjetёr i cili – intuita ma thoshte – dukej se e kishte lidhur me hapёsirёn disi mё tё zbrazёt.

Kam pёrshtypjen se duhen thёnё disa gjёra. Dhe duhen thёnё publikisht. Duhet thёnё qё argёtimi, festat, birrat, koktejlet, party-t etj., etj., janё njё gjё, dhe arti apo kultura janё njё gjё tjetёr. Kam pёrshtypjen se kur sakrifikohet njё punё artistike, siç u sakrifikuan videoja dhe instalacioni i sipёrcituar, nuk kemi tё bёjmё me njё event artistik. Eventi artistik ka nevojё pёr njё punё kuratoriale, ka nevojё pёr njё kurim dhe kujdes tё veçantё siç mund tё kuptohet nga vetё fjala. Nuk bёhet fjalё pёr kurimin e njё tё sёmuri qё njё mendёsi banale mund ta identifikojё me artin, por bёhet fjalё pёr kurimin e njё publiku nёpёrmjet artit. Nuk ёshtё arti qё ka nevojё pёr kurim, ёshtё publiku. Duke qenё se arti ёshtё si njё lloj vaksine, me baktere tё njё sёmundjeje infektuese (Nietzsche docet!), atёherё publikut i jepet mundёsia edhe tё argёtohet, tё “ledhatohet me ngadalё, me nge” sipas gjuhёs sё Çabejit (personalisht, meqё ra fjala, preferoj alkoholin sepse ёshtё edhe dizinfektues).

Pra nuk jam kundёr argёtimit. Jam kundёr sakrifikimit tё punёve artistike pёr hir tё festave. Jam kundёr perversionit (duke qenё se kam me merak ritualet, dhe mbi tё gjitha ritualin teatror, qё nga athinasit e lashtё e kёtej, ku arti ishte nё qendёr dhe festa pёrreth, po jap etimologjinё e termit “per versionem” – “kthimi nё tё kundёrt” sipas latinishtes), jam kundёr prioritetit tё shitjes sё alkoholit qё shpesh herё kohёt e fundit ka zёnё qendrёn duke shtyrё nё periferi, apo asgjesuar tёrёsisht, si nё rastin nё fjalё, artin dhe kulturёn.

Çёshtja mё duket serioze sepse, kur kёtё gjё nuk e kanё vёnё re miqtё e TICA-s, nuk di kujt duhet t’i drejtohem mё! Kuptoj dhe mirёkuptoj se pёr artin dhe kulturёn, pёr qёndrueshmёrinё dhe vazhdimёsinё e tyre, janё jetike festat dhe argёtimi. Kam studiuar dhe lexuar mjaftueshёm pёr menaxhimin e eventeve artistiko-kulturore. Por kam frikёn se po humbasim fokusin, prioritetet, dhe me to profesionalitetin tё cilin tek miqtё e TICA-s e shoh si nё pak institucione tё tjera.

Dinamizmi “kubist” i realitetit kryeqytetas në veprën e artistëve të ftuar në rezidencën e TICA-s. (Romeo Kodra)

   Që jemi gjithsecili “qeveri më vete” këtë çdo ditë na e pohojnë pejsazhet urbane të qyteteve tona. Tirana si kryeqytet jo vetëm që nuk i shmanget këtij pohimi, por nuk rresht në asnjë segment të mikrokozmosit të saj pa na e përplasur syve. Ky pohim është paralelisht i anasjelltë me buliminë tonë konsumeriste urbanistike, arkitetonike, madje edhe artistike.

   Evidenca e fakteve demonstron se në kontekstin tonë pak artistë, edhe më pak arkitektë dhe thuajse asnjë urbanist, që kanë patur rastin të ushtrojnë profesionin e tyre “në terren” – pra duke u përfshirë në “gjënë publike” – kanë patur edhe ndjeshmërinë dhe/apo përqëndrimin e duhur për tu sintonizuar me gumëzhitjet rënkuese të qyteteve në të cilat jetojnë.

   Teoria e “qeverisë më vete”, produktet e haluçinuara të së cilës bëjnë të duken si gjetje diletantësh perspektivat kubiste të një Picasso-je apo Braque-u, ka hedhur rrënjë të thella tashmë, dhe ato pak filiza jashtë teoremave të saj duken si uji i freskët në këtë shkretëtirë mbizotëruese të reales.

   Një ndër këto filiza të freskëta ishte edhe ekspozita e mbylljes së artistëve të ftuar në rezidencën e TICA-s (Tirana Institute of Contemporary Art): shqiptarja Anila Rubiku, zvicerjanët Su&pe (Susanne Schär dhe Peter Spillmann) dhe austriaku Wendelin Pressl.

   Pak mund të them për punën e Anila Rubikut, duke qenë se mesa duket është në vazhdim dhe e papërfunduar. Por zgjedhja e saj për të punuar dhe ndërvepruar brenda institucioneve penitenciare me banorët e kësaj bote jashtë bote është një nga idetë më sygjestionuese të artit në epokën bashkëkohore. Mjafton të shihet thjeshtësia dhe impakti direkt i disa prej vizatimeve të ekspozuara – të realizuara prej subjekteve të dënuara me heqje lirie – për të kuptuar që arti nuk njeh kufij apo pengesa prej kushteve shoqërore, formimit arsimor apo të çdo lloji tjetër.

   E njëjta thjeshtësi elementare dhe delikate karakterizonte punën e çiftit zvicerjan Su&pe. Filtri ndjesor i përshtypjeve të tyre tiranase transmetonte të gjitha emocionet, kureshtjen dhe habinë ndaj kontekstin tonë ekstrem. Ekstrem siç ndodh të jenë ndonjëherë ekstremisht të kthjellta disa ditë të vjeshtës në kryeqytet; ekstrem si boom-i ndërtimeve të epokës së tranzicionit tonë të pafundë; ekstrem si larmia e lojërave të fatit: BINGO!

   I sintonizuar në të njëjtat frekuenca ishte edhe Wendelin Pressl që me aparatin e tij vëzhgues ndërhapësinor “Observatory” na projektonte murin përpara hundës si të ishte sipërfaqja e Hënës. BINGO! Edhe një herë. Nga tendencat bajate të emërtimeve që projektojnë ëndërrat tona (me sy hapur) drejt Universit, Botës, Amerikës, Evropës, një artist pa fjalë, në mënyrë krejtësisht anti-spektakolare, me një varfëri dhe thjeshtësi mjetesh na tregon udhën drejt një mikrokozmosi autokton tejet sygjestionues, por që s’rresht së denoncuari përdhosjen dhe degradimin e përditshëm.