Mihal Luarasi, korbi në rrethrrotullim? (Romeo Kodra)

Prej disa kohësh ndodhem në Bergamo, ku kam rifilluar të frekuentoj bibliotekën e universitetit, në ish-manastirin e Shën Agustinit. Si çdo mëngjes përpara se t’i futem kërkimit dhe leximit shfletoj faqet online të të përditshmeve shqiptare (seksionet e kulturës). Prej tyre mora dijeni për vdekjen e Mihal Luarasit.

Është e vështirë të përshkruaj ndjesinë që më la ky lajm. Nëse duhet ta përcaktoj, ajo ç’ka më shumë i përngjet ndjenjave që provoj, është kontradikta, një kontradiktë e papërcaktueshme, bishtnuese, që nuk bazohet në prepozicione kundërshtuese të qarta e të kundërvëna njëra-tjetrës, por të lëkundshme, që mezi mbahen, thuajse në prag harrese, por që pashmangshmërisht shenjojnë si një ogur i zi.

Ky bishtnim i pakapshëm ndoshta ka të bëjë me mos-njohjen tonë të thellë personale. Në fakt, personalisht u njohëm vonë, pak më shumë se tre vjet më parë, në 2014, në një moment kur kërkoja disa informacione mbi teatrin shqiptar dhe formimin e aktorëve.
E kisha kërkuar Mihalin sepse, prej shkrimeve të tij mbi teatrin, më dukej i vetmi person me të cilin mund të flitej mbi teatrin pa ndjerë erën egoistike të “kokave të mëdha” të teatrit shqiptar, që interpretojnë gjithsecili me një çelës personal koncepte teorike dhe teknika teatrore, tek të cilat nuk ndihet djersa e mundi i punës, por mjegullnaja e qofteve dhe rakisë skadente mes së cilava janë formuar.
Madje prej një libri të tij “Teatri Kombëtar në udhëkryq” kisha marrë shkas për të konceptuar një projekt-platformë me të cilën konkurova për vendin e drejtorit të Teatrit Kombëtar (https://aksrevista.wordpress.com/2013/12/12/teatri-kombetar-ne-udhe-ose-ne-kryq-ceshtje-evropianizimi-romeo-kodra/).

Që prej atij takimi jemi takuar katër a pesë herë. Herën e fundit në pranverë të këtij viti, kur i dhurova librin “Kanoa prej letre” të Eugenio Baraba-s, në një bar afër Drejtorisë së Policisë. “Mirë që u kujtove!” më tha. Ishte një ankesë. Ia kisha premtuar prej një viti e gjysëm, kur përkthimi ishte botuar nga “Pika pa sipërfaqe”. Për ta ngacmuar i thashë “Kisha ndërmend të ta dhuroja që para një viti, kur po organizoja atë konferencën mbi artin e periudhës socialiste (Heroes We Love), por nuk erdhe”. Përgjigjia e tij, me një sinqeritet qortues, ishte “Nuk më ke thirrur … Domethënë, paske bërë edhe një konferencë mbi periudhën e socializmit, eh!? … Dhe nuk ma ke thënë!? Nuk e kuptoj pse ti, rri e rri, dhe pastaj zhdukesh … dhe i bën gjërat vetëm për vete?” E mora me të qeshur sepse nuk më kujtohej nëse i kisha dërguar ndonjë ftesë për konferencën (tani që po kontrolloj e mail-in rezulton se e kisha lajmëruar) dhe, deri diku, qortimi i tij qëndronte … Unë gjërat i bëj gjithmonë, në rradhë të parë, për vete!

Me dashje apo pa dashje, siç shihet nga sa më sipër, shkrimi nuk duket shumë si për të kujtuar Mihal Luarasin, një shkrim In Memoriam, por gati-gati një shkrim mbi veten dhe eksperiencën time. Dhe në fakt i tillë është. Pra, ky shkrim nuk është nekrologji, apologji apo panegjirizëm për një “të ikur”, por koment kronikal, fragmentar, i pjesshëm i njohjes mes dy personave që për pak kohë u vërtitën sëbashku, me apo pa dëshirën e tyre, në një rrethrrotullim. Pra, më intereson thjeshtë të hedh online, të zezë në të bardhë këtë koment kronikal prej rrethrrotullimit të tranzicionit shqiptar.

Ideja dhe bindja e rrethrrotullimit tek i cili vërtitemi më erdhi duke u forcuar pikërisht falë Luarasit, ose më mirë të them, prej vizionit të tij, paçka se shumë kritik, gjithsesi “naiv” mbi kontekstin artistik institucional shqiptar, që në një moment të parë më pat influencuar jo pak. Në fakt libri i tij “Teatri Kombëtar në udhëkryq”, që deri në 2013 m’u duk se paraqiste një shteg të praktikueshëm, kishte akoma një vizion – duke qenë përmbledhje eseshë, jo tërësisht të formalizuar – pozitivist ideal, që shpejt u demonstrua i gabuar. Madje shpesh prej këtij vizioni pozitivist ideal vazhdojmë e biem pre jo vetëm unë, por edhe shumë të tjerë sot e kësaj dite. Dhe ky naivitet qëndron tek udhëkryqi, tek parja e teatrit, por edhe e institucioneve të tjera të artit shqiptar, si në një lloj udhëkryqi. Madje mendoj se është gabim të konceptohet gjendja e tyre edhe në atë mënyrë që, deri diku mendoja se nuhasja në shkrimin tim të 12 dhjetorit 2013; pra, sikur prej asaj date do të ndaheshin hesapet e teatrit kombëtar, si institucion dhe si art, “në udhë” ose “në kryq”. Praktikisht edhe metaforat e mija, që rihuazonin dhe shtynin më tej atë të Luarasit, të rimarrjes së udhës së një teatri kombëtar, a thua se kushedi se ku do të na shpinte, a thua se kushedi se në ç’udhë paskeshim qenë më parë e që sot na qenkësh humbur; apo të kryqit e kryqëzimit, a thua se kushedi se kush do ta kryqëzoka teatrin si Krisht, pra edhe këto ishin fryt i një vizioni pozitivist ideal.

Por diçka, pavarësisht se tashmë e kam më të lehtë për të thënë që nuk kemi qenë e as do të jemi ndonjëherë në udhëkryq, edhe nga ky bashkë-udhëtim rrethrrotullues me Luarasin më ka mbetur. Kanë mbetur fragmentet shenjuese të eksperiencave dhe bashkëbisedimeve tona të përbashkëta, ogurbardha, të suksesshme (vizioni i përbashkët kritik ndaj asaj që ofronte panorama artistiko-institucionale shqiptare) apo ogurzeza, të falimentuara (mundësia për të bashkëpunuar dhe renditur një platformë të përbashkët të një grupi intelektualësh të fushës së artit dhe kulturës) qofshin.

Kanë mbetur gjithashtu edhe fragmentet e jetëve tona të përveçme, të mijat dhe të tijat.

Them fragmentet sepse sado që mundohem të kem ide kompleksive, të njëtrajtshme mbi veten apo mbi Luarasin, të bazuara te koherenca që mundohemi të mbajmë gjatë gjithë jetës, ato duket sikur më shkërmoqen në duar. Pra njëtrajtshmëria, uniformiteti, nuk është i mundshëm; në pak fjalë nuk ka vend për Unin (nënkuptuar si Njësh, i pari prej numrave, por edhe si Ego psikanalitike): as timin, as atë të Luarasit, e as atë të cilitdo artisti apo intelektuali tjetër. Dhe kjo nuk është një humbje. Sado e padëshiruar prej egove tona, nuk është humbje.

Natyrisht këto fragmente janë produkte traumatike. Aq më shumë te Luarasit, ku shihet ky njeri i fragmentuar prej traumave sizmike të jetës, fryt përplasjesh të skajshme, sa lart-poshtë, aq majtas-djathtas. Njihet kronika (kulturore, rozë apo e zezë) e jetës së tij: suksesi artistik gjatë kohës së diktaturës së proletariatit, ardhja nga periferia (Korça) në qendër (Tiranë), ngjitja vertikale drejt suksesit edhe në qendër (“Njollat e murrme” / Festivali i XI në Radio Televizion), lidhja bashkëshortore me Edi Luarasin, dënimi dhe persekutimi pas spastrimeve të “revolucionit kulturor” të fillimviteve ’70, polemikat pas ndryshimit të sistemit politik të viteve ’90 me T. Lubonjën apo ish persekutuar të tjerë mbi sjelljen gjatë persekutimit, suksesi relativ i periudhës së demokracisë dhe shuarja graduale e fuqisë artistike dhe intelektuale e kohëve të fundit.

Por, atëherë çfarë mbetet pas kësaj eksperience artistike dhe jete? Prej politikanëve, masmedias, opinionit të përgjithshëm mirëmendues – jam i sigurt – do të ngrihen për të, edhe një herë, përmendoret e rëndomta dhe të patinuara, prej letre apo televizive. Do të shohim edhe një herë përpjekjen për të restauruar egon e një njeriu të fragmentuar, e një subjekti të nënshtruar, të bërë kurban prej institucioneve artistiko-kulturore dhe politike shqiptare (Kurban vjen prej hebraishtes dhe shkronjave “H+R+B” të cilat formojnë fushën semantike të “rrënojave” dhe të “mbetjeve”). Por, pavarësisht se institucionet e sistemit nuk do të rezistojnë dot pa riformuluar edhe një herë egon e Mihal Luarasit, për ta ritrajtuar dhe për t’u ushqyer edhe një herë të fundit me të, mendoj se pasuria, vlera me anë të së cilës mund të mbijetohet në kasaphanën e përditshme shqiptare – qoftë për Mihal Luarasin “e ikur” tashmë, qoftë për ne të tjerët “e mbetur” – është pikërisht për t’u marrë nga procesi shenjues ogurzi i fragmentimit, coptimit dhe të treguarit e “mbetjeve”, “rrënojave” të tij në mënyrë jo narrative, të logjikshme, si për të nxjerrë një kuptim epifanik universal, por kronikal, copë-copë, fragment pas fragmenti, përditë, për të qarkuar thuajse topografikisht atë vrimë të zezë që quhet pushtet e që ushqehet duke përpirë çdo art e artist që vërtitet rreth tij.

Mihal Luarasi e tregoi historinë e tij, si një korb (“Korbi i bardhë” është një pjesë e tij teatrore e fillimit të shekullit si dhe “Korbi korbit nuk ia nxjerr sytë”, libri polemik ndaj librit “Nën peshën e dhunës” së Todi Lubonjës) që shpresonte tek specia dhe sistemi i korbave, që edhe atë vetë e kishte shndërruar dhunshëm në korb. E tregoi jo si kronikë, copë-copë, por si një narrativë prej së cilës u mundua të lërë një kuptim që mbyllet duke shprehur edhe një herë të njëjtën fjalë të fundit, një hic et nunc, fjalën e korbit: “cras, cras” / “nesër, nesër” thotë Shën Agustini, si korbi që mëkot shpreson tek e nesërmja.
“Nevermore” / “Kurrë më” thotë Korbi i Edgar Allan Poe-së.
Plot me korba ogurzi është tablloja e fundit e van Gogh-ut.
Kështu edhe Mihal Luarasi, një artist i talentuar shndërruar në korb që shpresonte prej korbave të tjerë të mos bëhej copash, la një fjalë të fundit që mbytet prej dhunës së copëtimit.
Fizik.
Artistik.
Intelektual.
Pra, copa jete, artistike, intelektuale të tij, jam i sigurt, do i ndesh/im përsëri në rrethrrotullimin e quajtur Shqipëri. Sepse Mihal Luarasi nuk ka marrë asnjë udhë të asnjë udhëkryqi, por është ende aty, “i mbetur”, ashtu si të gjithë ne, “rrënuar” në rrethrrotullim, në pritje të një rikonstruktimi që shkon përtej “kurrë më-së” së përhershme të korbave ogurzi.