Nga arkitektura urbane në parkimin e tullave, apo anasjelltas? Rasti shqiptar. Pjesa II

Në muajin Nëntor të vitit që sapo lamë pas, Instituti Italian i Kulturës në bashkëpunim me Fakultetin e Arkitekturës së Universitetit të Firences dhe Universitetit Politeknik të Tiranës, organizuan prezantimin e një libri themeltar për arkitekturën dhe urbanistikën shqiptare, të titulluar ‘‘ARCHITETTI E INGEGNERI ITALIANI IN ALBANIA’’[1] (ARKITEKTË DHE INXHENIERË ITALIANË NË SHQIPËRI).

Libri – që përbledh aktet e ‘‘Kuvendit mbi Arkitekturën italiane në Shqipëri në vitet 1920-40’’, të organizuar në Dhjetor të 2011 në Tiranë – për mua ka një rëndësi historike që, mesa duket, askush nuk e ka vënë re. E kam fjalën për tekstin me të cilin prezantohet në këtë libër Maria Concetta Migliaccio, ‘‘Identitet dhe arkitekturë në eksperiencën shqiptare të Florestano Di Fausto-s’’.

Pse e them këtë? Sepse – me sa di unë – është e para herë që planifikimi arkitektonik urban shqiptar analizohet (sipas kritereve akademiko-shkencore) në lidhje direkte me semantikën e pushtetit ekonomiko-politik. Besoj se e kemi sot mëse të qartë që pushteti ekonomik i ndërtuesve ndikon në mënyrë të pamohueshme mbi politikat dhe politikanët shqiptar, qoftë në mënyrë indirekte (duke financuar fushatat), apo direkte (politikanë ndërtues të deklaruar dhe politikanë të fshehur pas emrave fiktivë të firmave të ndërtimit). S’besoj se kemi nevojë t’i përgjigjemi pyetjes ‘ku u gjetën gjithë ato para për ndërtime në këtë periudhë tranzicioni?’ për të kuptuar për cilin pushtet po flitet.

Po t’i kthehemi tekstit të Migliaccio-s shohim se aty ndiqen hapat e diplomacisë zyrtare dhe jo-zyrtare italiane në atë pushtim të ngadaltë që rrjedhimisht do të konkretizohej në zbarkimin e 7 Prillit 1939. Shohim letërkëmbimet e vetë Mussolini-t me arkitekte, zyrtarë, diplomatë, italianë dhe shqiptarë, që demonstrojnë në mënyrë të pamohueshme projekt-idenë vizionare të Imperium-it të tij[2].

Por ç’lidhje ka parkuesi abuziv që vendos një tullë në një hapësirë publike me fashizmin, me Mussolini-n, me idenë imperialiste të këtij të fundit? Lidhja qëndron pikërisht në atë dëshirë të errët dhe të panjohur që gjenerohet në atë hapësirë të pavetëdijshme të psikës sonë, e cila shpesh herë bëhet ratio e autoritarizmit pa u vënë re nga ne profanët, që e tolerojmë që në gradën zero të saj, pa provuar as indinjimin më të vogël, sepse jemi të përfshirë në probleme më të mëdha të cilat i konsiderojmë se peshojnë më shumë në të përditshmen tonë.

Për ta mbyllur, më mbetet vetëm të shtoj që, nëse parkuesi abuziv është grada zero (ose pak më shumë) e autoritarizmit fashistoid, nëse ky parkues tullash është humanoidi primitiv i një bote autoritare, atëherë pushteti politik që shpalosi masterplanet e para të kryeqytetit është stërnipi i tij i përmbysur në stërgjysh. Nëse një tullë e vendosur në një vend parkimi shenjon semantikisht territorin që dikush përpara meje e ka performuar (jam përsëri tek teatri; s’i shqitem dot), dhe me të kërkon të racionalizojë hapësirën time (është ratio e tij që më flet: mos parko këtu! ‘burri im ka 5 vjet qe parko ktu’, ‘jom tironc dem baba dem’), atëherë vëreni si artikulohet analogjikisht ky përshenjim, kjo ratio totalitare në ligjërimin dhe diktatin e pushtetit mussolini-an dhe zogist:

‘‘La tavola di studio che fa da impianto planimetrico alla veduta, firmata da Di Fausto, ha come maglia la planimetria della vecchia città di Tirana, sulla quale si imposta la nuova sistemazione in cui gli edifici sono disposti come campiture lungo la via per Durazzo in un primo slargo definito dai fabbricati che, in senso orario, da sinistra verso destra, sono occupati dal comando della gendarmeria adiacente la torre veneziana, dal comando forze armate e dalla banca nazionale albanese, come a definire un piccolo nucleo dotato di funzioni di controllo determinanti il progresso del paese che si attua attraverso la disciplina e un’economia sostenuta dall’emissione di una propria moneta. La direttrice della via per Durazzo, che taglia questo slargo in maniera sghemba, culmina in un’aiuola circolare posta in asse al viale di spina, quasi a definire la costruzione geometrica del fulcro visivo da cui parte la direttrice. Il punto di osservazione che genera la visione prospettica, incontra l’edificio del Ministrero degli Esteri e Presidenza, come a fare da fondale opposto alla conclusione del viale che termina nel Palazzo reale. Quasi a voler significare il principio e il punto di approdo di un promettente piano politico che parte dalla capitale, nel centro del comando, e si irradia fuori dai confini nazionali, praticabile per effetto di un saldo sistema finanziario sostenuto da caute relazioni internazionali, e viceversa, con effetti semantici di rimando.’’ [fq. 44]

”Kartela studimore që shërben si impiant planimetrik i pamjes, e firmosur prej Di Fausto-s, ka si thurrimë planimetrinë e qytetit të vjetër të Tiranës, mbi të cilën mbivendoset sistemi i ri, ndërtesat e të cilit janë vendosur si sfonde përgjatë rrugës së Durrësit në një shesh të parë të saktësuar nga fabrikatet që, në një drejtim orar, nga e majta në të djathtë, janë të përbërë nga komanda e xhandarmerisë ngjitur kullës veneciane [sahatit], nga komanda e forcave të armatosura dhe banka kombëtare shqiptare, si për të saktësuar një bërthamë të vogël të pajisur me funksione kontrolli që determinojnë progresin e vendit që kryhet nëpërmjet një disipline dhe një ekonomie të mbështetur nga lëshimi i monedhës së vet. Drejtvizorja e rrugës së Durrësit, që pret këtë shesh në mënyrë të shtrembër, kulmon me një vllajë rrethore të vendosur në aks me rrugën e saj ndërthurëse, thuajse për të saktësuar ndërtimin gjeometrik të fokusit pamor prej të cilit fillon drejtvizorja. Pika e vështrimit që gjeneron perspektivën pamore, prek ndërtesën e Ministrisë së Jashtme dhe Presidencën, që duket si sfond i kundërt i përfundimit të rrugës e cila mbyllet me Pallatin mbretëror. Thuajse për të nënkuptuar fillimin dhe mbylljen e një plani politik premtues që fillon nga kryeqyteti, në qendrën e komandës, dhe rrezaton jashtë kufijve të vendit, falë një sistemi të shëndoshë financiar të mbështetur në marrdhënie të kujdesshme ndërkombëtare, dhe anasjelltas, me efekte semantike rimuese.”

Shpresoj ta shohim së shpejti të botuar në shqip.

IMG-20140121-00268


[1]    Architetti e ingegneri italiani in Albania, a cura di Milva Giacomelli e Armand Vokshi, Edifir, Firenze 2012.

[2]    “L’affermazione dell’influenza artistica italiana è un imperativo superiore che non può essere intralciato da contributi stranieri. Grandi ribadisce con fermezza che il governo fascista, promotore di opere in cui si dispiega il notevole apporto italiano in un momento politico assai significativo per i rapporto tra i due paesi, non può aspettarsi che a esso venga riservato un simile trattamento «per la mentalità delle sfere amministrative albanesi in contrasto con le vedute più larghe e compresive che ispirano il capo del governo [Duce-n]». Po aty, fq 45.