Një event mbi arkitekturën dhe filmin në Universitetin Metropolitan. Pjesa e tretë: The Belly of an Architect. (Romeo Kodra)

Me The Belly of an Architect të Peter Greenaway-t – njëkohësisht regjisor, skenarist dhe artist pamor – donim të mbanim një lidhje të qasjes sonë me ato kapërcime bordurash, kufijsh, nga njëra formë arti në tjetrën, të përmendura nga Jean-Luc Godard-i, prej citatit të të cilit mori shtysë aktiviteti mbi arkitekturën dhe filmin në Universitetin Metropolitan.

Filmi hapet me një skenë seksi brenda një treni në lëvizje, që shenjon gjenezën e idesë artistike të autorit Greenaway, por edhe atë të vetë kinematografisë, ku treni përçon në mendje vëllezërit Lumière.

Duhet të vihet re, që në fillim, që trupat e dy personazheve janë të shtrirë duke kryer marrëdhënie seksuale me kokën nga ana e kundërt e drejtimit që ka marrë treni. Ky është kontrasti i parë që na përshfaq regjizori. Imazhet ndërthurin gjithashtu pamje pezazhistike baritore dhe një varrezë të rrahur nga dielli i Mesdheut. Dritaret e trenit që rrëshqasin përpara syve tanë rimojnë me rrulin e kameras (xhirimin e shiritit filmik), si dhe me karrelatën e varreve të njëpasnjëshme.

Prej dialogut, që vijon pas seksit, kuptojmë se po kalohej pika kufitare midis Francës dhe Italisë, në Ventimiglia.

Gruaja – Ç’mënyrë për të hyrë në Itali!
Burri – Absolutisht! Mënyra ideale! Toka e pjellorisë […] gra të bukura […] histori […] ideale të larta …

Referencat janë shumë dimensionale/përmasore. Ato lidhin historinë e treguar dhe skenarin, botëkuptimin filozofik të personazhit kryesor, atë të regjisorit, historinë e filmit dhe arkitekturës si arte me specificitetet e tyre.

Plan-sekuenca pasardhëse tregon Kracklite-in duke darkuar në qendër të një tavoline nën këmbët e Pantheon-it (gjerësisht trajtuar prej Boullée-së) në Romë, ku për festën e ditëlindjes së tij të 45, i sjellin një tortë në formën e Kenotafit të Njutonit (vepër e Boullée-së).

Arkitekti Kracklite (lehtësisht i thyeshëm?), së bashku me të shoqen e sapomartuar, ka mbërritur në Romë për të organizuar, sipas tij, “ekspozitën e një prej arkitektëve më të shpërfillur dhe keqkuptuar të historisë”, francezit Étienne-Louis Boullée, vizionar i pamohueshëm por edhe burim frymëzimi për Adolf Hitler-in.

Kracklite-i, duke qenë se është arkitekt, e supozon veten si njeriun e duhur për të kuptuar thebësisht dhe bërë të njohur mbarëbotërisht një arkitekt të keqkuptuar historikisht si Boullée-ja. Drejt këtij misioni ai hidhet me mish e me shpirt, duke u vetëcilësuar gjithashtu edhe si “arkitekti më i mirë mishngrënës në botën perëndimore … natyrisht duke përjashtuar Romën”. Fjalia eliptike lejon të hapur nënuptimin e Romës si “arkitekte” por edhe si “mishngrënëse”.

Kjo hije dyshimi, që vjen fill pas hovit apo vrullit krijues (treni, seksi, pasioni, mishi, varret), pak para plan-sekuencës së festës, na u nënvizua edhe prej një muzike të përshpejtuar (të Wim Mertens-it), që paralajmëron rrjedhën katastrofike të gjithë historisë së arkitektit Kracklite.

Jemi pra, edhe një herë, në një rreth vicioz ku arkitektura – por pas saj edhe filmi e arti në përgjithësi – refuzon të përkufizohet, të futet në skema të përcaktuara, me qendra të përcaktuara apo privilegjuara kuptimore. Nuk ka asnjë lexim apo kuptim të duhur, njëtrajtësues e të përhershëm që t’i rezistojë kohës, kur bëhet fjalë për artin. Nuk është vetëm politikani, siç ishte rasti i Fidel Castro-s tek Escuela-t e artit në La Havana apo Hitler-it të frymëzuar prej Boullée-së, që nuk kuptojnë apo kanë të tjera prioritete përtej artit, por edhe vetë artisti (Kracklite) e ka të pamundur të kuptojë, me gjithë dëshirën apo pasionin e vet, një artist tjetër (Boullée-në). Kështu që, sido që të jetë, njëri apo tjetri, apo të dy bashkë e kanë fatin e paracaktuar: dështim/vdekje në skenën e qytetit.

Kjo duket se është bindja e Peter Greenaway-t, për të cilin Barku i Arkitektit duket se i referohet jo më pjesës së trupit të arkitektit, por një pjese të një trupi më të madh brenda të cilit arkitekti gjendet (Roma? Chicago? Qyteti në përgjithësi? … Gruaja e Kracklite-it në skenën hyrës të trenit citon Upton Sinclair-in me qytetin e mishit dhe gjakut).

Prirja për t’u vënë në pozitat e një të privilegjuari të fushës, apo përafrie simpatizuese profesionale, nuk ishte vetëm e Kracklite-it. Vetë Boullée-ja, për të shpjeguar botëkuptimin e tij total dhe vizionet e tij arkitektoniko-monumentale, thotë:

Vitruvio-ja, siç shihet, nuk pati njohur tjetër veç artit mekanik të arkitekturës. Ose përsëpaku këtë demonstron përcaktimi i tij. Nëse do të kufizohesha së konsideruari arkitekturën vetëm nga pikëpamja e Vitruvio-s, do më dukej si përcaktim korrekt të thosha që është arti i prodhimit të imazheve nëpërmjet vendosjes së trupave. Por, kur konsiderohet në të gjithë kompleksitetin e saj, arkitektura dukshëm nuk është vetëm arti i vendosjes së trupave, por konsiston edhe në njohjen e bërjes bashkë të të gjitha bukurive të natyrës dhe vënies së tyre në veprim. Po, nuk do të lodhem kurrë së përsërituri, arkitektura duhet të jetë ajo që vë në veprim natyrën. Étienne-Louis Boullée, Monumento della pubblica riconoscenzaArchitettura. Saggio sull’arte. fq. 28, Einaudi, Torino, 2005.

Kjo prirje idealiste e të parit të arkitekturës dhe botës – apo natyrës, së cilës i referohet Boullée-ja – si të gjithëkuptimtë dhe gjithëkuptueshme mbart në vetvete katastrofën e pashmangshme të cilën dokumenton Peter Greenaway.

Tre autobiografi.

Sipas Aldo Rossi-t, arkitektit dhe dizajnerit të mirënjohur italian, i cili firmos hyrjen e Boullée-së në italisht, “[n]uk egziston art që të mos jetë autobiografi” (idem. fq. XXXVI). Nga kjo pikëpamje është tejet interesante të ndiqen paralelisht botëkuptimet e Boullée-së, Kracklite-it dhe Greenaway-it: tre jetë, tre mënyra të të bërit art, tre autobiografi ose tre fotograma … monumentale.

Autobiografia e parë: Boullée-ja jetoi në një periudhë tranzicioni, kalimi bordurash, kufijsh, para dhe pas Revolucionit Francez. Idetë e tij përfshinë arkitekturën pikësëpari si koncept, si histori dhe në fund si funksion civil, por pa i hierarkizuar njëra mbi tjetrën. Në çdo krijim synonte rishikimin, rikrijimin dhe rithemelimin e rregullave të dhëna e të mirëqena dhe për këtë është një nga paraprijësit e modernes në arkitekturë. Është i pari arkitekt që imagjinon shkrirjen dhe përzjerien e institucioneve (Ai momenti kur të vjen në mendje “origjinaliteti” 250-VJEÇAR i Center for Openness and Dialogue!!!). Në vizionin e tij muzetë, teatrot apo gjykata thuajse shkrihen në një.

Veprat e tij më të mira ishin dhe janë të parealizuara dhe të parealizueshme. Për çudi, duke parë referencat e përhershme klasike, nuk udhëtoi kurrë jashtë Parisit. Për këtë, këto vepra, mbeten ende në rendin e utopisë, e një utopie intelektuale, retorike dhe teorike. Por sugjestionet janë konkrete, materiale, të prekshme prej të gjithë arkitektëve që merren me lëndën e tyre themelore: projektin. Në projekt (shkencor, pra jo bocet apo skicë e hedhur diku pamendje) koha e Boullée-së është universale dhe, si rrjedhojë, vendi dhe format gjallojnë pa rreshtur. Nuk përcaktohen. Nuk kanë kufij.

Gjithmonë sipas Aldo Rossi-t, kur u referohet veprave monumentale të Boullée-së, “monumenti, kur tejkalon marrëdhënien me historinë, shndërrohet në gjeografi” (idem. XXXVIII). Gjeografike janë edhe veprat monumentale të Boullée-së, duke qenë se kohën e kanë të shkrirë, universale. Por pjesë e një gjeorgafie mendore, intelektuale, ku vendosen si pika referimi për krijimtarinë dhe kërkimin e parreshtur të arkitektëve pasardhës. Një gjeografi me vende dhe forma gjithnjë në evoluim, që i përshtaten njeriut apo me të cilat njeriu përshtatet (pra, marrëdhënia është binare/reciproke dhe brenda një rendi që synon gjithmonë ekuilibrin).

Autobiografia e dytë: Pikërisht këtë kërkon të bëjë të njohur mbarëbotërisht arkitekti Kracklite, me anë të një ekspozite të Boullée-së. Duke dashur, si kurator, të kurojë dhe shërojë Boullée-në – nga të keqkuptuar prej publikut ta shndërrojë në të mirëkuptuar -, Kracklite-i sëmuret. Nga dhimbjet simptomatike të barkut dyshon për ndonjë kancer, kancer që më pas i diagnostikohet. Dyshon edhe për një helmim që i ka shkaktuar e shoqja, sepse dyshon që e tradhëton, tradhëti që më pas i konfirmohet.

Synimi drejt ekuilibrit me natyrën, me të cilën ushqen krijimtarinë Boullée-ja, kur kristalizohet, kur bëhet i ekspozueshëm, i dukshëm, i qartë, del jashtë kontrollit të kristalizuesit (kuratorit Kracklite), kalon kufijtë dhe bordurat parandaluese, duke shpalosur metastazën e vet kudo. Kriza psiko-fizike e Kracklite-it kulminon me vetëvrasje ditën e hapjes së ekspozitës së Boullée-së, kuruar prej të dashurit të gruas së tij, i cili e kishte zëvendësuar pak më parë për shkak të mospërmbushjes së obligimeve dhe daljes prej buxhetit të caktuar. Fundi i Kracklite-it ndodh në epiqendër të një skene tipike boullée-jane, brenda galerisë, kur hapet ekpozita.

Autobiografia e tretë: Pra, për Peter Greenaway-in arti monumental i vërtetë është një dokumentim i katastrofës brenda së cilës gjithkush ka fatin e paracaktuar. Edhe në këtë rast nuk jemi jashtë artit si autobiografi, siç e quante Rossi. Nga kjo pikëpamje, thuhet se Greenaway idenë e një filmi mbi arkitekturën e Romës e pati gjatë një vizite në qytetin e përjetshëm, kur, në rini të tij, 17-vjeçar, mendonte se si artist pamor (piktor) do të gjente frymëzim prej pikturave të ekspozuara në muzetë e artit, por që kishte qenë arkitektura ajo që i pati lënë përshtypje të pashlyeshme.

Ideja për të bërë filmin iu përforcuar kur, në Romë, në 1982, gjatë turit promovues të filmit The Droughtsman’s Contract, iu propozua të xhironte një film në këtë qytet. Gjatë këtij turi promovues pati një episod të tmerrshëm dhimbjesh stomaku. Frika e një kanceri iu materializua menjëherë. I ati prej kancerit kishte gjetur vdekjen në 1977. Pak muaj më vonë, prej të njëjtës sëmundje, e kishte lënë edhe e ëma (për më shumë, shih Peter Greenaway të Giovanni Bogani-t, Il Castoro, Roma, 1996).

Duket sikur katastrofat personale të autorit dhe rrënojat e qytetit të përjetshëm nuk kanë lidhje njëra me tjetrën. Por një gjë është e sigurtë: janë koherente dhe rimojnë apo bashkëtingëllojnë njëra me tjetrën. Për këtë arsye, nuk mund të anashkalohen analogjitë pamore dhe kuptimore që i bashkojnë. Ndoshta është këtu, te ky konstatim, që mund të fillojë një proces i ri krijues arkitektonik, filmik, artistik. Te kjo bazë sa subliminal-monumentale aq edhe tragjiko-dokumentare mund të fillojë marrëdhënia e arkitektit, kineastit, artistit me hapësirën apo skenën e qytetit, qoftë ky i fundit i quajtur Romë apo Tiranë, fundja janë e njëjta gjë të konsideruara në këtë qasje.