Shënime nga Simpoziumi i Off Biennale-s së Budapestit. (Romeo Kodra)

off biennale budapest

off biennale budapest

Nga data 16 deri 20 shtator të 2015 isha i ftuar, si kurator dhe menaxher i projekteve të Tirana Art Lab-it, në simpoziumin dhe takimet e Off Biennale-s së Budapestit. Interesi i kolegëve hungarez ishte të dinin më shumë mbi praktikën e punës në TAL dhe aktualitetin artistiko-kulturor shqiptar. Analogjitë e praktikave tona – ku ndërthuren arti, politika dhe angazhimi artistiko-kulturor në çështjet shoqërore – na bënin të ishim në një sintoni që bashkëtingëllon dhe rezonon, në të njëjtat frekuenca, përtej kufijve gjeopolitikë që na ndajnë. Dhe na bashkojnë jo vetëm me kolegët organizatorë hungarezë, por edhe me të ftuarit e tyre grekë, italianë, rumunë, boshnjakë, moldavë, ukrainas, etj, prej të cilëve organizatorët kërkonin të mblidhnin sa më shumë informacion që do t’iu mund t’u nevojitej për vazhdimësinë dhe të ardhmen e Off Biennale-s.

Nuk është as çudi e as rastësi që dëgjoja këtë sintoni, këtë polifoni zërash “me të njëjtin ton” dhe mbi të njëjtin ton: në fakt simpoziumi ishte mbi “iniciativat e qëndrueshme nga poshtë dhe ushtrimin e veprimtarisë artistiko-kulturore në situata politike të vështira (është e njohur tashmë politika anti-demokratike – shpesh fashistoide, korporativiste dhe oligarkike – e kryeministrit hungarez Orban), në të cilat arti bashkëkohor arrin të rimendojë dhe riformulojë kompetencat e veta”.

Off Biennale ishte një iniciativë e suksesshme që, besojeni ose jo, nuk pati mbështetjen e asnjë institucioni shtetëror hungarez (të zaptuara këto nga figura partiake apo parapolitike pro-Orban), por ishte vetëm fryt i një bashkëpunimi vullnetar të një grupi artistësh, kuratorësh, menaxherësh arti, galeristësh dhe koleksionistësh. Off Biennale e Budapestit – bëjnë me dije organizatorët – është gjithashtu një iniciativë qytetare me qëllim afrimin e publikut me kulturën dhe artin bashkëkohor, duke shpallur rëndësinë e mendimit dhe veprimit të pavarur, dhe për të favorizuar e vërtetuar në këtë mënyrë efektin katalizues të aktiviteteve të saj – në pak fjalë, që arti bashkëkohor është më shumë sesa një luks dhe një burim kënaqësie estetike.

Prej shumë dëshmive, ndërhyrjeve, diskutimeve, madje edhe debateve, në ditën e fundit u mblodhëm për të diskutuar mes nesh për të ndarë në mënyrë informale konkluzionet që gjithsecili pati nxjerrë dhe që kërkonte të bashkëndante me kolegët. Po hedh në bit atë që hodha në ajër … me fjalë.

revoluti - on/off

revoluti – on/off

“Po e përsëris edhe në këtë takim përmbyllës, që kontekstet tona janë aq të njëjta sa edhe të ndryshme. Ato na kushtëzojnë mbi të gjitha në përdorimin e terminologjisë dhe akteve tona të resistencës duke i bërë të duken kontradiktore edhe kur nuk janë, sepse mbartin në thelb të njëjtin akt rezistence ndaj përfitimit dhe abuzimit politik me artin.

Edhe dje e bëra dallimin dhe nënvizova paradoksin që në sytë e mi prej shqiptari më duket mos-pjesëmarrja juaj si Off Biennale në thirrjet për fonde publike. Unë si shqiptar e shoh si detyrim qytetar p.sh. kërkimin e fondeve prej Ministrisë sonë të Kulturës sepse e perceptoj si një institucion publik për të cilin kemi paguar dhe paguajmë të gjithë. Për mua do të ishte një mosangazhim dhe menefregizëm të lija që politika jonë aktuale të vazhdonte klientelizmin, mostransparencën apo abuzimin me fondet publike dhe si rrjedhojë me vetë institucion, të cilin di që dikush shumë më përpara se unë ka luftuar, punuar dhe mbrojtur. Po flas për të parët e mi, pra e shoh si një detyrim ndaj tyre, të cilët natyrisht nuk zgjodhën institucione mafioze, por institucione që të mbronin të mirën publike dhe si rrjedhojë artin e të gjithëve dhe për të gjithë. Por natyrisht kuptoj që edhe ju si Off Biennale keni dashur të distancoheni sa më shumë dhe të jepni shembullin që arti ka potenciale të pafundme edhe përtej rreshtimit orbanist. Për këtë keni mbështetjen dhe solidaritetin tim të plotë.

Një gjë që do të më interesonte shumë të diskutoja në këtë takim të fundit do të ishte sqarimi i diçkaje që m’u duk se mbeti në dritëhije. E kam fjalën për “artistët e alienuar”. Nuk e di nëse duhet të mbetemi ende në nivelin e të parit të artistëve hungarezë – por mund të themi, mesa dëgjuam nga dëshmitë që u dhanë dje, rumunë ose shqiptarë apo moldavë, etj. – si apatikë, të paangazhuar, menfregistë, të alienuar. Unë madje përtej çdo metafore do të doja që artistët të ishin me të vërtetë, dhe në kuptimin më rrënjësor të të qenit, të alienuar. Kjo, natyrisht, ka një ndryshim të madh me të qenit startistë. Nuk do të doja t’i ngatërroja artistët tanë të alienuar me ata që marrin pozat e surfer-ave të sistemit dhe ideologjisë neo-liberiste. Dhe ndryshimi midis tyre është – për mendimin tim – lehtësisht i dallueshëm nëse shohim sjellen që kanë kundrejt instancave të pushtetit: startistët janë të parët që angazhohen me opinionin dhe si rrjedhojë pushtetin e masave, janë të parët që angazhohen në thirrjet e pushtetit politik apo institucional kur këta të fundit garantojnë dukshmëri, famë, benefite, bursa apo residenca turistiko-artistike. Të paktën në Shqipëri unë e shoh kështu.

Por duhet kujtuar gjithashtu që vijmë edhe nga një traditë e përbashkët si ish-lindorë me një angazhim social të detyrueshëm, si ai i realizmin socialist 50, 60 apo 70 vjeçar, ku “arti i shtetit” shihte si degjenerim çdo alternativë përtej vetevetes. Dhe është mëse normale kjo periudhë fobie nga angazhimi social, që ne si operatorë kulturorë me ngulm kërkojmë të evitojmë. Duhet kuptuar që s’mund t’i kërkojmë artistit atë që duhet të bëjë operatori kulturor: të ndajë të alienuarit nga startistët është detyrë e këtyre të fundit dhe meqë dje citova Derrida-në [kultura si kultivim dhe kolonizim] duhet patur kujdes që të mos bien pre e aspekteve kolonizuese të kulturës, pre e sistemit neoliberal të fasadave dhe startistëve, por të pranojmë diferencën e të tëhuajzuarve/alienuarve që vjen nga poshtë dhe nga brenda. Madje dua të kujtoj se arti, për sa e njohim, që prej formulimit të parë të Poetikës, është diçka që shmang me çdo kusht socialen, kërkon periferinë, diferencën, të ndryshmen, të ultën dhe të përbuzurën e sociales/shoqërisë. Konflikti i tragjedisë, forma e parë e artit të angazhuar dhe të institucionalizuar prej shoqërisë, nuk është gjë tjetër veçse konflikti i individit me moralin apo ligjet e shoqërisë.

Do të doja të thosha më shumë: tek këta artistë të alienuar personalisht shoh analogji formale të paeksploruara që nuk shihen në vende të tjera përveçse në vendet tona apo në shoqëritë perëndimore në krizë kronike, dhe kanë të bëjnë mbi të gjitha me tranzicionin. Madje arrijnë ta deshifrojnë dhe transformojnë këtë tranzicion të patranzitueshëm apo krizë kronike në potencial ripërtëritës ndryshe nga këneta me të cilën zakonisht e asociojmë. Tek veprat e tyre arrihet të lexohet realiteti i shoqërive tona në një mënyrë kirurgjikale. Dhe i gjithë sekreti i deshifrimit që bëjnë qëndron vetëm nëse kalohet fasada, sipërfaqja, aspektet përshfaqëse dhe përfaqësuese të veprave; nëse lexohet nënshtresa historike, sociale, konceptuale, por e pamediuar, e artit të tyre, nëse lexohet gjesti fillestar, i pakryer, hera herës i papërpunuar, krejtësisht brut, që nuk bën asgjë veçse kultivon pezullinë e ekzistencës së subjektit pa e spektakolarizuar, pa e zbukuruar, pa e shitur, pa e bërë politikisht të përtypshëm apo dëshirueshëm për turistin e rradhës.

Por nuk janë pjellorë dhe stimulues këta artistë të alienuar vetëm për teorinë apo kritikën e artit, por edhe për menaxhimin. Nuk besoj p.sh. se mund të bëhen aktivitet tona si operatorë kulturorë, sado të aftë të jemi si kuratorë, menaxherë, galeristë, etj., pa u bazuar mbi të gjitha mbi artistët e alienuar apo artistët e diferencës, pa u bazuar mbi vlerën e shtuar, vlerën e ndryshme, vlerën origjinale, vlerën e re që sjell arti i tyre.

Menaxhimi fillon nga përcaktimi i vlerës së shtuar dhe maksimalizimi i saj. Ripërsëris: pa dashur që artistët dhe arti i tyre të bëhen social friendly, të vetëdeklarohen të angazhuar, të bëhen narrativ dhe si rrjedhojë të kuptueshëm prej publikut. T’i bëjnë të kuptueshëm është detyrë e operatorëve kulturorë si kuratorë, menaxherë, galeristë, koleksionistë. Por, edhe në këtë rast, nuk duhet harruar prej operatorëve kulturorë që nuk do të mund të ezaurohet me fjalë një artist apo vepër arti, nuk duhet rënë në idiotësinë e politikës, si ajo e Shqipërisë së ditëve të sotme, që ju përmenda dje në konferencë, ku dekodifikohet dhe dialogohet (COD – Center for Openness and Dialogue) nga lartësia e pushtetit institucional politik dhe nga tëhuajzimi i pushtetit institucional i starsistemit konsumerist të të ashtuquajturës botë e artit bashkëkohor.

Siç ka thënë dikush, nuk ka kulturë nëse nuk ka kuptime të reja, që, në sektorin tonë, vijnë nga arti dhe diferenca totale e artistëve të alienuar, e cila përbën, apo duhet të përbëjë, njëkohësisht vlerën e shtuar që u intereson operatorëve kulturorë (kuratorë, menaxherë, galeristë, etj.). Nuk ka kulturë nëse nuk ka teknikë, dhe, siç jua përmenda edhe dje, në Tirana Art Lab, duke qenë një qendër laboratorike natyrshëm jemi të fokusuar tek teknikat e procesit dhe kërkimit artistik. Nuk ka kulturë nëse nuk ka kultivim/lidhje me kontekstin, përndryshe do të ishte kolonizim, implantim apo modifikim biogjenetik. Pikërisht për këtë organizojmë rezidencat e artistëve të huaj që kultivojnë dhe kultivohen brenda kontesktit tonë, duke jetuar të njëjtën hapësirë, nga poshtë dhe nga brenda fasadave turistike, ku ndërthurin artin e tyre me një art tjetër, me atë të artistëve të alienuar shqiptarë”.

off

off

Kjo ishte pak a shumë vetëm një përmbledhje informale e ndërhyrjes sime ditën e fundit të simpoziumit të Off Biennale-s së Budapestit. Dua të falenderoj për pasioni, mikpritjen dhe mirësjelljen Nikolett-ën, Fanni-n, Hajnalka-n, Tijana-n, Kati-n, Anna-n, Bori-n dhe t’u rikujtoj që është pikërisht diferenca që na bashkon në një miqësi (edhe për “friendship” u diskutua gjatë, sidomos në marrdhënie me organizimin midis artistëve dhe operatorëve kulturor) të pamatshme në orë të kaluara sëbashku apo hapësira të bashkëndara, por të sintonizuar në një frekuencë ku rezonon pasioni i përbashkët për artin dhe kulturën q ë s’rresht së prodhuari me akte rezistence potencial krijues, që s’rresht së dhuruari tjetrit/shoqërisë vetveten si diferencë mes diferencash, duke u ndryshuar dhe duke e ndryshuar atë. Edhe një herë faleminderit.

Menaxhimi dhe politikat kulturore: nga t’ja fillojmё? (Romeo Kodra)

Nje matrapik i ngulur ne kalane e Ali Pashe Tepelenes, ne Porto Palermo - Art Kontakt

Nje matrapik i ngulur ne kalane e Ali Pashe Tepelenes, ne Porto Palermo – Art Kontakt

Dje mora dijeni pёr njё artikull tё njё djali 22 vjeçar – Henri Panduku, qё shkruan pёr “Platforma Tabló” – i cili kish marrё mundin tё hidhte tё zezё nё tё bardhё pёrshtypjet e tij pёr aktivitetin e Art Kontakt tё organizuar pak kohё mё parё nё kalanё e Ali Pashё Tepelenёs nё Porto Palermo. http://tablo-al.com/gozhde-betoni-dhe-matrapik-ne-porto-palermo/ Djaloshit i kish bёrё pёrshtypje ngulja e gozhdёve dhe matrapikёve nёpёr mure e gurё tё kalasё monument kulture i vendit tonё. I kish bёrё pёrshtypje kёtij djaloshi – qё ende arrin tё skandalizohet “shyqyr Zotit”! – mungesa e njerёzve tё Ministrisё sё Kulturёs qё tё kontrollonin cilёsinё e eventit, mangёsia menaxheriale e organizatorёve dhe papёrgjegjshmёria e disa artistёve trutharё qё pranojnё tё shesin veprat e tyre nё kёto kondita dhe disa tё pjerdhurve tё tjerё qё shkojnё pёrtej duke dёmtuar monumente tё kulturёs kombёtare.

Nё orёt e vona tё mbrёmjes me disa miq – falё shkrimit tё kёtij djaloshi qё merr guximin e shkruan me tёrё gjenuinitetin e tij tё pakontaminuar – debatuam gjatё pёr ndarjen e pёrgjegjshmёrive nё kёtё rast. Pa dashur tё sintetizoj gjithё ç’ka u tha midis nesh, po pёrpiqem tё them atё qё sipas meje duhet bёrё nё kёsi rastesh.

Pikёsёpari duhet vёnё gishti mbi plagё, dhe saktёsisht mbi paaftёsinё menaxheriale tё ministres Mirela Kumbaro-Furxhi, me tё cilёn Edi(p) Rama duke e zgjedhur prej rradhёve tё shoqёrisё civile kёrkon tё inflacionojё kёtё tё fundit pёr t’i lёnё hapёsirё vetes si i vetmi person qё pёr kulturёn ka bёrё diçka nё kёtё vend. D.m.th. lum arti, lum kultura dhe lum ne pёr politikanёt! Lum, mbi tё gjitha, pёr Ramёn!

Pёr mua, e them qё nё fillim, nuk ekziston pretendimi mirёmendues se Ministria e Kulturёs u gjet nё gjendje tё shkretё dhe se pёrgjegjёsitё duhen ndarё nё kohё. Zonja ministre dhe kryeministri e dinё shumё mirё si duhet vepruar, por nuk duan!

Vetёm nёse do tё kishin ndonjё defiçit mendor nuk do tё kuptonin qё nёse jepen fonde dhe financime publike, do tё duhej tё kontrolloheshin edhe shpenzimet e tyre; apo nёse jepen nё pёrdorim ambjente nё pronёsi tё shtetit, do tё duhej tё kontrollohej pёrdorimi i tyre. [Dhe ankohen pse nuk “pirdhet prej karrigeje” Fullani!]

Ministrja nuk do sepse nuk di tё bёj tjetёr veçse “qoka fshati” me tё cilat ironizonte muaj mё parё. Nuk do sepse po u kontrollua çdo qindarkё dhe pronёsi publike e dhёnё nё pёrdorim, do tё ishte tepёr e vёshtirё tё bёheshin dallaveret dhe qokat, tё mbusheshin xhepat, tё organizoheshin festat e partisё sё Peshkut ish- tё Kuq, ish-Blu, tashmё Biçimblu-Vishnje e Mavijosur [shih “Refleksionet” e Edi(p) Ramёs dhe Ardian Klosit qё tashmё e kam si “Dhjatёn e Vjetёr”].

Ministrja e (agri)Kulturёs sё munguar nuk e do njё gjё tё tillё sepse po u kёrkuan llogaritё financiare dhe cilёsia e eventeve, atёherё do tё krijohej njё konkurrencё reale e tregut tё artit dhe kulturёs. Rrjedhimisht arti dhe kultura do tё ishin tё pavarur nga ministrja dhe rrjedhimisht askush nuk do i lёpihej dhe jargavitej Edi(p) Ramёs, erotomanit “artistit nga shpirti dhe kryeministёr nga misioni”. Duke i kёrkuar ndjesё inteligjencёs sё djaloshit 22 vjeçar pёr abetarizmin e pakёrkuar, po shpjegohem mё mirё.

Nёse Ministria do tё kontrollonte dhe publikonte kontrollin e fondeve qё jep, nёpёrmjet kёrkimit tё llogarisё mbi çdo faturё tё shpenzuar nga organizatorёt, ne dhe injorantja e lёmёs menaxheriale qё udhёheq fatet e kulturёs shqiptare do tё kuptonim sa kushton puna e njё artisti, sa kushton puna e njё kuratori, sa kushton organizimi i eventeve; nё pak fjalё do tё shihnim – si papritur e papandehur – krijimin e njё tregu qё mungon prej lashtёsisё pellazgjike nё kёto anё. Nёse pas kёsaj sitje njё artist, njё kurator apo njё organizator do tё mendonte se do tё bёnte mё mirё sesa artisti, kuratori apo organizatori i eventit tё kontrolluar nga Ministria, ai do tё fillonte konkurencёn duke pretenduar mё shumё pёr punёn e vet – nёse do e shihte se meritonte mё shumё -, apo mё pak duke ulur tregun dhe rrjedhimisht – pёr ne si taksapagues – shpenzimet e fondeve publike. OOOHHHH shqiptarёt do tё kursenin! Arti do tё kishte njё treg! Do e kishin kuratorёt, do e kishin menaxherёt! Shqipёria nuk do tё ishte njё hale siç ёshtё sot me shumё ekskremente artistiko-kulturore tё prodhuara dhe konsumuara gjithnjё e mё shumё!

Ka njerёz qё mendojnё se fajin e kanё artistёt qё bёjnё idiotizmat e tyre, fajin e kanё organizatorёt qё dinё tё organizojnё ekskluzivisht xhepat e tyre, siç mund ta ketё politika e qeverisё nё pushtet. Praktikisht, ka njerёz qё mendojnё se faji duhet ndarё proporcionalisht. Pёr mendimin tim ky rend ёshtё i mbapshtё. Ёshtё i mbrapshtё dhe ёshtё i kotё nёse nuk bёhen emra dhe mbiemra. In primis, pёr aktivitetin nё fjalё, duhet thёnё se pёrgjegjёsi ka – sipas rendit – Mirela Kumbaro-Furxhi pёr mungesё kontrolli tё shpenzimeve tё taksave publike nёpёrmjet financimit tё eventit; organizatorёt e eventit – Art Kontakt – pёr mungesёn e cilёsisё dhe kontrollit tё strukturёs nё pёrdorim; artistёt pjesёmarrёs qё ulin veten dhe pranojnё mungesёn organizative pёr paraqitjen e punёve tё tyre dhe ata kafshё qё e quajnё veten artistё qё dёmtojnё pronёn publike apo monumentet e kulturёs. Nёse nuk mbahet ky rend i pёrgjegjёsive, pra duke filluar nga koka, do tё ishte njёsoj sikur tё akuzonim prostitutat pёr plagёn shoqёrore tё prostitucionit. Ata qё akuzojnё artistёt janё njёsoj si ata qё thonё se njё pjesё tё fajit e kanё prostitutat qё janё “ içik kurva nё gjak”. Unё nuk e mendoj kёshtu. Mendoj qё pёrgjegjёsitё mё tё mёdha duhet t’i mbajё kush ka pushtetin mё tё madh nё dorё. Nё gjyqe demokratike funksionon kёshtu, i mbahet ana palёs sё dobёt, asaj mё tё shantazhueshmes.

Por nёse nuk kemi “bythё” si dhe sa ç’ka njё 22 vjeçar qё arrin tё shohё mbretin lakuriq, nёse nuk themi emrat dhe mbiemrat, do tё thotё qё humbasim mundёsinё tё ankohemi kur shohim qё ndёrron qeveria dhe fituesit e fondeve janё po ata. Nёse nuk kemi “bythё” tё themi emrat dhe mbiemrat e pёrgjegjёsve tё vertetё – Edi(p) Rama, Mirela Kumbaro-Furxhi – do tё thotё qё pranojmё tufёzimin ose jemi “brekё e bythё” me ta. Dhe nёse jemi “brekё e bythё” me ta duhet kuptuar qё nuk kemi autoritet dhe as do ta kemi ndonjёherё, sepse autoriteti vlen kur reagohet menjёherё brenda aktualitetit tё gjёrave, pёrndryshe, kur jetohet me kredinё dhe jehonёn e bёmave tё mёparshme, jemi autoritarё njёsoj si ata qё kemi mbi krye, as mё pak e as mё shumё. Pёrndryshe jemi krijesa qё jetojnё me vegjetimin e pёrditshёm, njёsoj si kurvat e artit dhe kulturёs pёr tё cilёt ankohemi. Kot nuk i thonё qё “mjafton njё herё qё virgjёria tё mos kthehet”.

Shpresoj tё mos mendojё lexuesi i kёtyre rreshtave qё jam moralist. Jo aspak. As nuk mё shkon nёpёr mend tё jem politically correct. Madje kam bindjen qё ka pёrsona qё kurvёrojnё sepse nuk mund tё rrinё pa ushtruar profesionin. Politika ёshtё e mbushur me kёta. Por kam pёrshtypjen se, nёse do tё kishte njё treg tё pastёr, transparent dhe tё hapur pёr kontroll, atёherё do tё ishte e mundur tё seleksiononim kurvat artistiko-kulturore nga ata qё “nuk shiten pёr dy pare spec”, do tё shihnim qё publiku dhe kritika – duke i frekuentuar aktivitetet sipas rёndёsisё dhe cilёsisё sё punёve tё artistёve pjesёmarrёs – do tё seleksiononte vlerёn reale tё artit dhe kulturёs sonё qё aktualisht duket se na e njohin vetёm ata qё kemi lart (pushteti) apo ata qё kemi jashtё (sindroma e “ekspertёve tё huaj” tek ne ёshtё e famshme mjaftueshёm dhe s’ka nevojё pёr shpjegim). Nё pak fjalё do tё ishte e mundur tё nxirrnim njё vlerё reale tё artit dhe kulturёs pёrtej prostituimit artistiko-intelektual-kulturor dhe nuk do tё ishim peng tё artistit tё vetёm, kuratorit tё vetёm dhe organizatorit tё vetёm Edi(p) Ramёs, karabushit kryeministror, dhe egomasturbuesve qё ky erotoman mban rreth e pёrqark.

Kёshtu qё duhet tё mos tallim veten dhe “bythёn” me tё tjerёt duke pyetur “nga t’ja fillojmё?” … jo pёr gjё por do tё ofendojmё inteligjencёn e atij djaloshit 22 vjeçar.

Pa flamur dhe pa brekё. Politika artistiko-kulturore shqiptare. (Romeo Kodra)

Drejto Oborrit Kryeministror

Drejt Oborrit Kryeministror

Politika bazohet detyrimisht tek morali (lat. mores=zakon/sjellje). E zakonshmja dhe e moralshmja janё prirje tё njё status quo-je qё riafirmon vetveten nё rang shoqёror. Shpesh ndodh qё e zakonshmja dhe morali – sidomos prej aksioneve politike joefikase, jokreative, prej atyre qё abuzojnё me to – tё gangrenizojnё njё kontekst tё tёrё duke e shndёrruar nё njё kёnetё tё pajetё. Pёr kёtё shohim herё pas here aksione politike, tё ndёrmarra prej individёve apo grupeve partiake, qё kanё pёr qёllim tё vetёm pёrgjigjen ndaj degradimit kёnetor tё shoqёrisё dhe qё nё momentin e aplikimit tё tyre janё nё dukje antipolitike, jo tё zakonshme, tё pamoralshme.

E tillё ka qenё hyrja e Edi Ramёs nё politikёn shqiptare: antipolitike, e pazakontё dhe e pamoralshme. Shqiptarёt kuptuan, e pohon fakti qё e zgjodhёn kryeministёr tё vendit, qё politika, e zakonshmja dhe morali i tyre i njёherё e njё kohe ishin njё kёnetё e gangrenizuar. Edi Rama, i ardhur – pa flamurё ideologjik – prej fushёs sё artit dhe kulturёs, solli njё tёrmet destabilizues pёr status quo-nё e epokёs qё pranoi, dashje-pa-dashje, njё gjuhё politike tё re, njё zakon tё ri, njё moral tё ri.

Politika, zakoni dhe morali i Edi Ramёs sot janё gangrenizuar. Janё gangrenizuar sepse kanё abuzuar (etimol. tejpёrdorur) me politikishten, me gjuhёn e politikёs.

[Thёrrime “filozofike”:] Gjuha dhe politika kanё tё bёjnё me realitetin, me pёrpunimin aktual tё reales. Pёr pёrpunimin aktual tё reales me gjuhёn duhet patur parasysh Lacan-i, psikanalisti francez. Ndёrsa pёr pёrpunimin aktual tё reales me politikёn duhet patur parasysh Macchivelli. Si Lacan-i, ashtu dhe Macchiavelli janё denoncues dhe pranues tё njё zbrazёtie qё kanё nё thelb fushat e tyre tё kompetencёs. Dhe kjo zbrazёti ёshtё thelbi i vetё realitetit, realja si aktualitet i pashmangshёm. Pёr Lacan-in ka njё ndarje mes gjёsё dhe fjalёs qё e emёrton kёtё gjё. Po kёshtu pёr Macchiavelli-n ёshtё e ndarё politika e Princit dhe dyfytyrёsia/fasada e tij pёrkundrejt popullit.
“Gjuha na flet” – thotё Lacan-i, prej saj nuk shpёtojmё dot. Prej gjuhёs jemi tё shenjuar nё ekzistencёn tonё. Prej politikёs shpёtojmё(?) falё ideologjisё (makiavelike), pra logjikёs sё ideve. Kur tё kuptojmё qё Platoni i vendoste idetё nё HIPERURAN, nё dimensionin metafizik tё arritshёm dhe tё prekshёm vetёm prej Zotit, ndoshta atёherё do tё kuptojmё vёrtetё tragjedinё reale tё realitetit tonё fiktiv dhe dimensionin real tё skandalit makiavelik [Thёrrimet mbaruan].

Edi Rama abuzon me politikishten sepse nuk ka njё formim teoriko-politik adekuat. Ai brenda partisё sё vet nuk ka hyrё si ideolog, por si outsider, falё vrullit pasional, mishtor dhe destabilizimit qё karakterizojnё fushёn e prejardhjes sё tij: artin. Kjo mungesё, prej tij, pёrderisa i ёshtё futur politikёs dhe i beson Hiperuranit, duhej tё ishte pranuar shumё mё parё, pёr tё mos thёnё qё nё fillim. Duke qenё kёshtu kam pёrshtypjen se nuk do e pranojё ndonjёherё, dhe kjo, nё mёnyrё tё paevitueshme do e sjellё shumё shpejt drejt fundit. Do tё gjenden brenda Partisё Socialiste persona qё do tё arrijnё tё artikulojnё nё mёnyrё koherente njё vizion ideologjik (iluzioni mё i madh, pas rёnies sё Murit tё Berlinit, ishte fundi i ideologjive), dhe rrjedhimisht do tё tregojnё qё pasioni mishtor i Edi Ramёs nё politikishten e vjetёr, pra nё gjuhёn qё flet politikanёt qё prej polis-it athinas, do tё thotё qё “mbreti ёshtё lakuriq”. Dhe qё mbreti ёshtё pa brekё nga pikёpamja ideologjike mjafton ta pyesin apo tё shohin nёse ka bёrё ndonjё ligj apo reformё qё tё paktёn pёr sё largu tё mbajё pak erё tё Majte, tё jetё Socialiste.

E vetmja shpresё politike e Edi Ramёs ёshtё rikthimi tek themelet e politikёs sё tij, tek gjuha e re e artit dhe kulturёs nё tё bёrit politikё, ashtu siç bёjnё rёndom politikanёt profesionistё duke iu kthyer themeleve tё ideologjisё pёr tё riartikuluar tё ripёrtёrirё njё politikishte qё dukej e vdekur. Por rikthimi i Ramёs tek pasioni i tij, nuk duhet bёrё duke veshur brekёt, sepse ato i ka tё grisura qё nё momentin e zgjedhjes sё politikёs pёr artin, por duke e pranuar si mungesё, si mungesё tё domosdoshme, antipolitike, tё pazakontё dhe tё pamoralshme, pёr ta rikthyer nё njё motor tё efektshёm, pёr tё bonifikuar kёnetёn aktuale.

Kёneta gangrenizuese aktuale nuk mund tё bonifikohej me Mirela Kumbaron. Kёtё e ka kuptuar edhe vetё Rama qё, pasi ka pikasur tek ministrja e (agri)kulturёs sё munguar zellin e tё bёrit qoka dhe tё shtrimit tё tapeteve tё kuq, pardje e ka vёnё nё krye tё komisionit pёr pritjen e Papa Bergoglio-s (Presidenca dhe Protokolli i Shtetit siç duket kanё punё tё tjera!).

Kёneta aktuale kthehet nё tokё pjellore vetёm me pёrkushtim profesional, duke shndёrruar pasionin nё ratio politike, qё nё Ministrinё e Kulturё, ndryshe nga Ministritё e tjera, duhet tё jetё si nё shtёpinё e vet. Nuk ka art dhe kulturё pa pasion!

Ky pasion profesional tek agrikultorja e munguar znj. Mirela Kumbaro-Furxhi ёshtё nё njё zbrazёti totale. Zbrazёti qё fillon qё nga eksperienca e vet personale: cilat kanё qёnё politikat e Mirela Kumbaros pёr pёrkthimet (specilizimi i saj), mbi tё gjitha pёr pёrkthimet shkencore nё fushёn e artit dhe kulturёs (profesioni i saj si pedagoge universitare)? Pёrgjigjia negative e kёsaj pyetje ёshtё demonstrimi faktik jo vetёm i zbrazёtisё dhe mungesёs sё pasionit profesional, por edhe i lakuriqёsiё sё thelbit karkaterial dhe intelektual qё infektuan nё kёto muaj qeverisjeje njё zinxhir tё tёrё institucional kombёtar.

Duke qenё njё ministre pa flamur, e zgjedhur prej shoqёrisё civile, pritej prej Kumbaros qё pasioni i profesionit tё saj tё kontaminonte fushat e artit dhe kulturёs. Por siç thashё, ёshtё me provё, tek ajo nuk ka pasion.

Nuk do lodhem kurrё sё pёrsёrituri: infektimi i institucioneve artistiko-kulturore kombёtare prej mungёses sё pasionit pёr profesionin e vet, prej lakuriqёsisё karakteriale dhe intelektuale tё znj. Kumbaro-Furxhi godet mbi tё gjitha njё fetё tё madhe tё shoqёrisё, pjesёn mё tё mirё tё saj, atё mё pak tё komprometuar me dallaveret dhe batakçinjtё e politikёs profesioniste. Kjo gjё ёshtё faktike sepse, nёse e mendojmё mirё, njё individ i pёrzgjedhur prej rradhёve tё politikёs, qё i futet politikёs me flamurin e partisё nё dorё, mund tё dёshtojё dhe tё dёrgojё pёr rishplarje nё bazё flamurin (rinovimi i politikishtes si gjuhё tek themelet e ideologjisё). Ndёrsa njё individ i ardhur prej shoqёrisё civile kur i futet politikёs ka si mburojё vetёm pasionin e vet tё lakuriqtё, i futet politikёs me brekё nё dorё, sepse nuk i interesojnё moralizmat e politikёs, kёrkon aksionin, dhe nё momentin qё shet lakuriqёsinё e vet ka shitur in primis pasionin pёr profesionin, ekzistencёn e vet, e mё pas tёrё shoqёrinё civile tё cilёn pёrfaqёson. Praktikisht ky ёshtё shndёrrimi i individit nё njё copё mishi qё ushqen ingranazhin biopolitik.

Shpresoj ende (por jo dhe aq shumё) qё kryeministri Rama tё mos e ketё zgjedhur agrikultoren e munguar pёr tё pёrgatitur terrenin e kasaphanёs sё institucioneve artistiko-kulturore kombёtare, dhe ky promovim nё oborrin kryeministror tё mos ketё qenё veçse njё shpёrblim pёr punёn e kryer. Shpresoj qё kryeministri Rama tё kuptojё atё qё shkruaja nё kёtё blog mё 18 janar tё kёtij viti:
“Unё di qё e vetmja mёnyrё pёr mbijetesё e institucioneve artistiko-kulturore publike do tё ishte ndёrlidhja nё njё makro-strukturё menaxheriale tё pёrbashkёt me institucionet formative dhe kёrkimore tё artit dhe kulturёs (universitetet). Unё di qё nёse kёsaj makro-strukture do i shtoheshin si mbёshtetёs institucionet mediatike publike (RTSH), atёherё strukturave parashtetrore do tu mbeteshin thёrrimet e sipёrmarrёsit mё tё madh dhe kualitativ artistiko-kulturor: Shtetit Shqiptar. Pra shqiptarёve qё, me shumёn e taksave qё paguajnё pёr kёto institucione, meritojnё t’i shohin pararojё tё artit dhe kulturёs dhe jo totalisht tё zbrazёt nё pёrmbajtjen e tyre artistiko-kulturore, duke i hapur rrugёn identifikimit shoqёror tё artit dhe kulturёs nё atё qё propagandon konsumerizmi televiziv jo publik.” [Sherri i famshёm Rama-Krasta nga kjo pikёpamje nuk mё le tё shpresoj edhe aq shumё.]

Edi Rama politikisht nё Shqipёri, pёr llojin e politikanit qё ёshtё, siç pёrmenda mё sipёr, nuk ka nga kush tё mёsojё. Kёshtuqё ёshtё i detyruar tё mёsojё nga vetja. Deri tani ka mёsuar aspak ose shumё pak. Madje drejtimi qё orjenton politikёn e tij ёshtё kthyer nga “lideri karizmatik” qё ka vdekur me kohё. Po vazhdoi nё kёtё trend nuk do e marrё vesh se si do tё bjerё brenda natёs. Besoj ёshtё e kuptueshme edhe pёr tё qё nuk mund tё kontrollohen tё gjithё fёmijёt qё mund tё bartasin “Mbreti ёshtё lakuriq!”. Kёshtuqё them se hapi i tij i parё, mё urgjenti, ёshtё sprova nё rizgjedhjen e njё Ministre/i Kulture qё tё kryej hovin e rradhёs pёr tё dalё nga kёneta gangrenizuese. Pastaj nёse i vjen fundi politik prej saj/tij, praktikisht, nёse ripёrsёritet historia e tij politiko-edipike me ish-kryeministrin Nano, atёherё: Paqe dhe Amen! Tё gjithёve u vjen fundi, por tё paktёn nuk u vjen si njё copё mishi!