Një propozim modest … për të shmangur që fëmijët e pastrehë t’u bëhen barrë prindërve dhe Ministrisë së Mirëqenies Sociale dhe Rinisë, si dhe për t’i shndërruar në të dobishëm për buxhetin publik të shtetit. (Jonathan Swift – Romeo Kodra)

Është tejet e trishtueshme për ata që vizitojnë Shqipërinë të shohin nëpër rrugët e Kryeqytetit trotuare plot e për plot me gra që jetojnë rrugëve duke kërkuar lëmoshë, të cilat ndiqen nga tre, katër apo gjashtë çiliminj të veshur me rrecka që bezdisin kalimtarët. Këto nëna, në vend që të punojnë dhe të fitojnë ndershmërisht jetesën, janë të detyruara të kalojnë tërë kohën duke lypur për të siguruar mbijetesën e fëmijëve të tyre, të cilët, sapo rriten, shndërrohen në hajdutë, ose lënë vendlindjen për të luftuar nëpër Afganistan apo Irak, ose për të shitur drogë e trafikuar ku di unë se çfarë nëpër Europë.

Mendoj se të gjithë ne, Parti apo individë, jemi dakort mbi faktin që këta fëmijë, të shumtë në numër, që shohim në krah, në shpinë apo ngjeshur pas vitheve të nënave, dhe gjithmonë e më shpesh edhe të baballarëve, përbëjnë një problem parësor për vendin tonë të mbytur prej halleve. Prandaj, kushdo që do të gjente një mënyrë të ndershme, të thjeshtë dhe pa kosto, për t’i kthyer këta fëmijë në një pjesë të shëndetshme dhe të dobishme të komunitetit tonë, do t’i njiheshin meritat nga e gjithë shoqëria. Madje do të mund t’i ngrihej një monument si shpëtimtar i popullit.

Unë, gjithsesi, nuk kam ndërmend të merrem vetëm me fëmijët e lypsave profesionistë, por shkoj edhe më tej: dua të marr në konsideratë të gjithë fëmijët deri në një farë moshe, që kanë lindur prej prindërve po aq të paaftë për t’u kujdesur për ta sa edhe lypsat e rrugëve.

Përsa më takon, pasi kam reflektuar për vite me rradhë mbi këtë temë dhe pasi kam shqyrtuar me kujdes projekte të ndryshme që të tjerë politikanë përpara meje kanë prezantuar, kam parë që ato kishin gabime të pafalshme. Është e vërtetë, një fëmijë i porsalindur mund të ushqehet me qumështin e nënës dhe me pak ushqime shtesë për thuajse një vit, për një vlerë maksimale që nuk e kalon 50 mijëlekshin. Kjo shumë fare mirë mund të nxirret nga mbeturinat e ushqimeve që nëna mund të fitojë nga aktiviteti i lypses. Por, është pikërisht ky momenti, kur mbushin një vjeç, që unë propozoj të kujdesem për fëmijët në mënyrë që, në vend se të jenë peshë për prindërit apo për Ministrinë e Mirëqenies, apo të vuajnë për veshje dhe ushqim për kusurin e jetës, të kontribuonin për ushqimin dhe pjesërisht për veshmbathjen e mijërave njerëzve.

Një tjetër avantazh i projektit tim qëndron në faktin se ai do të mund të parandalojë abortin dhe zakonin e tmerrshëm që kanë gratë për të vrarë kopilat e tyre. Zakon ky që, për fat të keq, ndodh rëndom midis nesh. Dhe sakrifikohen këto krijesa të pafajshme, mendoj unë, më shumë për të shmangur shpenzimet dhe turpin. Dhe, më lejoni, kjo gjë, kur mendohet, të therr në zemër. Qoftë edhe zemra më mizore dhe vrastare në këtë sallë, jam i sigurtë, në këto raste ligështohet.

Zakonisht thuhet se popullsia e Kryeqytetit shkon diku te 1 milionë banorë. Unë llogaris që, te kjo shifër, të jenë 150 mijë çifte, ku gruaja të jetë në gjendje të lindë fëmijë. Prej këtyre heq 20 mijë që janë në gjendje të mbajnë fëmijë, megjithëse kam frikë se jam duke e ekzagjeruar, duke patur parasysh kushtet e krizës që po kalojmë. Sidoqoftë, edhe duke mbajtur këtë shifër, mbeten 130 mijë gra pjellore. I heq edhe 30 mijë të tjera, duke qenë se ka gra që dështojnë apo humbasin fëmijën për sëmundje brenda vitit të parë të jetës. Mbeten, të lindur çdo vit prej prindërve të varfër, plot 100 mijë fëmijë. Dha ia ku lind pyetja: si është e mundur të mbahet kjo turmë fëmijësh, duke u kujdesur për ta? Siç e pamë, në situatën aktuale kjo është absolutisht e pamundur, nëse do të përdornim metodat e derimësotme. Në fakt nuk mund t’i mbajmë as si muratorë dhe as si agrikultorë, sepse ne nuk ndërtojmë shtëpi (e kam fjalën për fshatin) dhe as punojmë tokën. Kështu pra, fëmijët, në këto kushte, shumë rrallë mund të nxjerrin bukën e gojës pa mbushur moshën gjashtë-vjeçare, përveç se kur kanë aftësi të jashtëzakonshme “profesionale” [bën me dorë gjestin e vjedhjes] … edhe pse duhet ta pranojmë që këta i mësojnë teknikat e “zanatit” shumë më përpara kësaj moshe. Por, në këtë fazë, ata mund të konsiderohen në një farë mënyre ende çirakë, siç më shpjegoi një miku im i Policisë sekrete, i cili më pohoi gjithashtu se nuk kishte parë, përveçse nja dy a tre rasteve, zanatçinj nën këtë moshë, pavarësisht se vendi ynë njihet për shkathtësi të parakohëshme në këtë lloj arti.

Nga takimet me përfaqësues të biznesit, ata më siguruan se djemtë dhe vajzat nën moshën 12 vjeçare nuk mund të futen as në xhiron e biznesit të vogël sepse, edhe kur futen, nuk xhirojnë më shumë se 30 mijë lekë të vjetra. Kështu që nuk i sjellin të ardhura as prindërve e as shtetit, sidomos kur vërejmë nga statistikat tona se shpenzimet e tyre për veshmbathje dhe  ushqim kalojnë përsëpaku katër herë këtë shifër.

Unë, sot, do t’ju prezantoj, në mënyrën më modeste të mundshme, propozimet e mia që, shpresoj, nuk do të ngrenë kurrëfarë kundërshtimi.

Një amerikan, mik i imi nga New Yorku, njeri shumë i ditur dhe ngaheras i angazhuar me Shoqëritë Civile, më siguroi që një fëmijë i shëndetshëm dhe i mirëushqyer me qumështin e nënës është ushqimi më i shijshëm, i shëndetshëm dhe ushqyes që mund të gjendet, qoftë i gatuar me lëng, rosto, në furrë apo i zierë; madje unë personalisht nuk kam as dyshimin më të vogël që mund të jetë edhe më i mirë në tavë dheu apo i grirë.

Kështu pra, parashtroj përpara publikut që, prej 100 mijë fëmijëve të llogaritur më sipër, 10 mijë t’i rezervojmë për mbarshtimin e species, prej të cilëve vetëm një të pestën meshkuj, që është më shumë sesa i lejohet një dashi, kau apo derri. Si rrjedhojë një mashkull mund të mjaftojë për katër femra. Kusuri prej 90 mijë krerësh, në moshën një vjeçare mund t’u shitet njerëzve me klas të këtij vendi, duke mos harruar që të këshillohen nënat që t’u japin bollshëm qumësht muajin e fundit, në mënyrë që t’i bëjnë sa më topolakë dhe buçko, gati për tavolinë. Kështu një topolak i vockël do të mund të garantonte dy vakte për festat me miqtë. Ndërsa kur familja drekon vetëm, një çerek i parmë apo prapmë besoj se do të mjaftonte për t’i nginjur të gjithë dhe, nëse kriposet dhe piperoset buçkoja siç duhet, mund të shtyhen deri në katër ditë me paçe dhe lëng mishi, sidomos gjatë dimrit.

Kam përllogaritur që, mesatarisht, një fëmijë i porsalindur peshon 3 kile dhe në një vit, nëse i ushqyer mjaftueshëm, arrin deri në 9.

E pranoj që ky ushqim do të ishte disi i kushtueshëm dhe do t’u përshtatej më shumë pronarëve, jo vetëm për çmimin por edhe sepse ata qartazi kanë përparësi mbi ushtrimin e të drejtave ligjore mbi fëmijëve, duke qenë se pjesës më të madhe u kanë shfarosur prindërit, dhe natyrisht nuk mund t’i lënë fëmijët rrugëve.

Mishi i fëmijëve do të jetë stinor gjatë gjithë vitit, por do të jetë më i bollshëm nga mesi deri në fund të dhjetorit. Në fakt, një autor i famshëm, mjek i dëgjuar francez, na thotë që, duke qenë ballokumja një dietë që favorizon mbarështimin, në vendet ku besohet ende tek festa e verës, si në Kryeqytetin tonë, do të ketë më shumë fëmijë nëntë muaj pas kësaj feste. Si rrjedhojë, tregu për festat e fundvitit do të jetë plot e përplot me fëmijët e pabuksave. Por mos u frikësoni, vetëm përkohësisht numri i tyre do të jenë në mazhorancë, tre kundër një, në qytet, sepse qëllimi i këtij projekti është i dyfishtë: zvoglimi i numrit të zhulsave në qytetin tonë dhe ngopja e barkut të pronarëve.

Kam llogaritur që kostoja e rritjes për një çilimi të zhulsave (në kategorinë e të cilëve fus të gjithë katunarët, malokët, hamejtë dhe mëditësit te “Dogana” dhe “Ushtari i panjohur”) është afërsisht 20 mijë lekë në vit, me gjithë rrecka. Unë mendoj se askush prej pronarëve tanë s’do të kundërshtoj për 100 mijë lekëshin që do t’i kushtojë një zhuls i vockël topolak që, siç thashë, mund të sigurojë deri katër vakte apo të sigurojë festën kur të ketë të ftuar ndonjë mik sqimtar. Në këtë mënyrë pronarët do të mësohen të jenë pronarë më të mirë dhe do të fitojnë popullaritet midis punëtorëve të tyre. Ndërsa nënat do të kenë 100 mijë lekë përfitim neto dhe do të jenë në gjendje të punojnë derisa të pjellin një fëmijë tjetër.

Më kursimtarët (dhe këtu të gjithë e dimë sa nevojë ka ky vend për kursime) mund t’u rrjepin trupin topolakëve, lëkura e të cilëve, e përpunuar artificialisht, jep rezultate të mrekullueshme si dorashka apo çizme kalorsiake për zonjat dhe zotërinjtë.

Përsa i përket vetë qytetit, në pjesët më me zhul, mund të ngrihen thertore. Dhe të jemi të sigurtë që nuk do të mungojnë kasapët. Madje, për ata, do të hapeshin më shumë vende pune dhe do të punësoheshin të tjerë. Megjithëse unë do t’ju këshilloja që t’i blini të gjallë buçkot dhe t’i përgatisni të freskët, sapo të keni fshirë thikën me gjak, siç bëhet me rostot e gicave.

Miku im amerikan, një person me integritet të lartë, që e do këtë qytet, virtytet e të cilit ia njohim të gjithë, pati mirësinë së fundmi, duke folur mbi këtë argument, të më sugjeronte disa përmirësime për projektin tim. Ai thoshte, “nga momenti që shumë zotërinj të Kryeqytetit tonë kanë asgjesuar kafshët e egra në pyje e male, kudo nëpër Shqipëri, do të qe e udhës, për t’i bërë ballë mungesës së gjahut, të gjendeshin të rinj e të reja – nga 12 deri 14 vjeç, meshkuj dhe femra – dhe të lëshoheshin në pyje dhe male, ku do të priteshin nga gjahtarët dhe qentë e tyre, për të vazhduar kultivimin e këtij sporti të traditës shqiptare”. Gjithsesi, me gjithë respektin që kam për këtë mik, unë nuk mund të jem plotësisht dakort. Sepse, përsa i përket meshkujve, mishi i tyre në atë moshë është përgjithësisht i thatë, për shkak të veprimtarisë fizike, dhe është e kotë ta dhjamosësh sepse shija mbetej e shpifur dhe nuk ia vlente më barra qeranë. Përsa i përket femrave unë, me modestinë time, jam i mendimit që, në këtë mënyrë, do i shkaktohej një dëm tërë komunitetit, sepse për fare pak kohë këto femra do të ishin në gjendje të pillnin, pra, mund të gjeneronin fitim për shoqërinë tonë civile. Nga ana tjetër, ka shumë mundësi që persona disi të ndjeshëm me të drejtë mund të revoltoheshin (edhe pse pa justifikim), dhe ta merrnin si diçka mizore. Dhe e pranoj që, edhe në rastin e projektit tim, kjo ka qenë kundërshtia më e fortë e hasur, pavarësisht se e paraqitur me qëllimet më të sinqerta.

Por, për të justifikuar paksa mikun tim, duhet të them që ai ka qenë këshilluar nga i ati, i cili pati zbuluar gjatë robërisë së tij se si në Bashkimin Sovietik – ku mbarëbotërisht dihet që komunistët hanin fëmijët – pas një ekzekutimi me vdekje të një vajze rebele, trupi i saj i qe dhënë i ndarë me feta Sekretarit të Parë të Partisë dhe anëtarëve të tjerë të Byrosë Politike, gjasme si specialitet i dorës së parë. Gjithsesi çdokush mund ta kuptojë që komunistët nuk i kemi njohur ndonjëherë qoftë për shije të rafinuara kuzhine, qoftë për ekonomi. Këtë e ka treguar historia dhe se si ata përfunduan. Gjithsesi, pavarësisht shijes disi relative të mishit, unë nuk mund ta mohoj plotësisht si mundësi që, nëse do të bëhej e njëjta gjë me shumë prej vajzave topolake të Kryeqytetit, të cilat bredhin me veshje dhe makina luksoze nga “Blloku”, pa punuar asnjë ditë në jetën e tyre (dhe nuk është e vështirë të kuptohet ku i kanë gjetur paratë), ky qyteti ynë nuk është se do të ishte më keq sesa ç’është sot.

Por le t’i kthehemi argumentit tonë. Disa persona, të zhgënjyer prej politikës së deritanishme, merakosen shumë për numrin e madh të pabuksave në moshë të thyer, të sëmurë dhe çalamanë, që zvarriten, edhe këta, rrugëve të Kryeqytetit. Dhe shpesh më kërkojnë të fokusoj reflektimet e mia mbi metoda që do të shpëtonin kombin prej kësaj barre të rëndë. Por unë s’do të merakosesha shumë për ta, sidomos nëse kemi parasysh ritmet e arsyeshme të vdekshmësrisë së tyre, që gjithnjë e më shumë ndihmohen nga braktisja e të afërmve. Ndërsa përsa i përket hamejve dhe mëditësve të “Doganës” dhe “Ushtarit të Panjohur”, duhet thënë se gjendja e tyre nuk u ofron shpresa më të mëdha sesa pabuksave të thyer në moshë. Këta gjithnjë e më pak arrijnë të gjejnë punë dhe, prej trishtimit, shkojnë e hidhen në liqen apo prej vinçave të grataçelave madhështore të Kryeqytetit. Dhe kështu çlirojnë veten dhe buxhetin e shtetit nga halli për të ardhmen.

Pra, për t’iu rikthyer sërish argumentit, pas këtj devijimi, më duhet të them që benefitet e propozimit tim janë mëse të dukshme dhe të një rëndësie të jashtëzakonshme.

Pikësëpari: siç e patë, do të ulet jashtëzakonisht numri i zhulsave prej të cilëve po mbytemi, duke qenë se janë pikërisht ata që pjellin më shumë në këtë vend, përpos se janë edhe armiqtë tanë më të rrezikshëm. Shihni për shembyll dëmin që shkaktojnë në turizëm, ku sado që qeveria bojatis pallate apo ndërton bunkerë atraktivë, turistit të thjeshtë i vjen ndot nga këto qelbësira. Dhe mos harroni: historia e këtij vendi na mëson se është pikërisht numri i tyre që na solli komunizmin. Prandaj le të mësojmë nga gabimet e të parëve tanë për t’i shndërruar këta zhulsa në potencial ekonomik të dobishëm për këtë vend, duke i integruar fizikisht midis nesh, në kuptimin më të vërtetë të fjalës.

Së dyti: prej propozimit tim, kjo pjesë e llumit të Shoqërisë sonë Civile, do të ketë mundësi të mbushi shtëpitë e marra me qera me orendi shtëpiake, të cilat mund të sekuestrohen lehtësisht prej pronarëve nëse ata nuk do të mund të paguajnë qeranë. Për kafshët e tyre, si p.sh. qentë e macet, nuk po flas, sepse edhe ato do t’ia kemi sekuestruar që në fillim, duke qenë, edhe këto, ushqim mëse i shijshëm, siç na thonë kohët e fundit vëllezërit tanë të rigjetur kinezë.

Së treti: duke qenë se kostoja e mbajtjes së një zhulsi nga 10 vjeç e sipër nuk kushton më pak se 100 mijë lekë në vit, llogaritet që arka e shtetit të kursejë 10 milionë euro në vit. Nuk po llogaris këtu xhiron vjetore që zonjat dhe zotërinjtë e nderuar prej Shoqërisë sonë Civile do të qarkullojnë duke konsumuar këtë ushqim klasi, aq më shumë kur mendojmë se kemi të bëjmë më 100% prodhim vendi.

Së katërti: prodhuesit direkt, veç marrjes së 100 mijëlekshit, do të çlirohen nga barra e rëndë dhe e detyrueshme e mbajtjes së zhulsave të vegjël pas moshës 1 vjeçare.

Së pesti: ky produkt i ri do mbushë me më shumë frekuentues “Pedonalen”, ku kjoskat e Bashkisë do të sigurojnë një klientelë shtesë përveç “lacave” dhe qoftexhinjëve të zakonshëm. Aty do të mund të vijnë zotërinj të një rangu edhe më të lartë, që, sigurisht, do të ndihmojnë në rafinimin e shijeve të bashkëqytetarëve.

Së gjashti: do të rritej konsiderata e humbur për martesën, për të cilën, siç mund ta dini, pjesës së llumit të shoqërisë nuk është se i intereson shumë. Por ne e dimë që martesa është bërthama gjeneruese ku duhet të mbështetet Shoqëria jonë Civile. Po ashtu, do të shtohej përkujdesi i nënave për fëmijët, të cilat nuk do shqetësoheshin më, si tani, duke menduar se si do u vejë halli fëmijëve, por do ta dinin fundin e tyre të sigurtë. Dhe të mos harrojmë efektin imitues të këtij propozimi, prej të cilit shumë gra të martuara do të merrnin shembull, duke nxjerrë në treg fëmijën e tyre më të shëndoshë. Burrat, prej frikës së abortit, gjatë shtatzanisë nuk do i rrihnin më gratë siç bëjnë rëndom sot, por do i përkëthelnin më të njëjtën dashuri që përkëdhelin pelat apo buçet e gjahut kur janë gati duke lindur.

Mund të rendis avantazhe të tjera, pa fund. Si p.sh. shtimi i eksporteve të viçave, derrave dhe shtimi i sasisë së proshutës që vështirë se gjendet sot për shkak të mungesës së mishit të kafshëve të njoma, të cilat i konsumojmë mizorisht kur ende nuk u është ndërprerë gjiri i nënës. Dhe të mos harrojmë që produktin më të mirë e mbajmë për vete. Proshuta nuk ka të krahasuar me mishin e zhulsave topolakë, që ju lë vetëm të imagjinoni se ç’përshtypje mbresëlënëse do të kishte në tavolinat e festave të Kryeministrit apo të ndonjë pritjeje publike. Por, po i lë këto detajet për t’i rënë më shkurt.

Duke supozuar që 1000 familje të Kryeqytetit të blinin mishin e fëmijëve të llumit rregullisht, shtojmë këtu edhe ata që do ta blinin me raste gëzimesh familjare, si martesa, fejesa, pagëzime, synetllëqe, etj., unë parashikoj që Tirana do të konsumonte – sidomos me ndarjen e re territoriale ku futen brenda Kodra e Diellit, Surreli, Farka, Petrela etj. – të gjithë kontingjentin e pabuksave të vegjël.

Sa për mua, i lodhur siç isha me utopitë e kota dhe pa lidhje me realitetin politik, deri para pak kohësh gjendesha thuajse në pikën më dëshpëruese të jetës sime, kur, pa pritur e pa pandehur, më erdhi në mendje ky propozim, krejtësisht origjinal, i qëndrueshëm, konkret, dhe, ç’është më e rëndësishmja, pa shpenzime. Ky propozim është tërësisht i mundshëm dhe, mbi të gjitha, nuk është në asnjë mënyre në kundërshtim me politikat integruese europiane. Në fakt, është vetë natyra e këtij produkti që nuk e përballon dot eksportin, sepse mishi është tepër i butë dhe prishet shumë shpejtë, pavarësisht se unë e di që janë dy a tre shtete fqinje të cilët mezi presin ta shijojnë këtë prodhim mishi autokton.

Unë, për propozimin tim, nuk shoh kundërshtime të mundshme, vetëm nëqoftëse ndonjëri do të evidentonte rënien e përgjithshme të popullatës. Unë këtë evidentim e pranoj me kënaqësi. Madje ky ka qenë edhe qëllimi i vetë propozimit tim. Gjithashtu i lutem publikut që të mos harrojë se ky propozim edhe pse është i vlefshëm vetëm për Tiranën dhe, maksimumi, për Shqipërinë, nuk dua të keqkuptohet; po ashtu të keqkuptohem edhe unë sikur të isha maksimalist i politikave kombëtare duke thënë që të konsumojmë vetëm prodhim vendi. Unë nuk jam absolutisht kundër tregut të lirë mbarëbotëror, si në kohën e Enver Hoxhës, ku ai qen bir qeni na detyronte të hanim barë pa i shtirë dorën armikut, sikur armikun ta kishim jashtë. Shqiptarët tashmë e kanë kuptuar që të keqen e kishin dhe e kanë nga brenda. Madje kanë kuptuar, falë demokracisë 25 vjeçare, që armiku nuk luftohet me armë, por atij i shtrihet dora e paqes, e bashkëpunimit dhe e integrimit. Një integrim total, fizik, si ai, që me anë të këtij propozimi, i bëhet zhulit, llumit, urinës dhe nevojës së Shoqërisë sonë Civile.

Prandaj, shpresoj që të mos më dalë përpara ndonjë që të më japë mend për çështje kombëtare apo globale pa patur ndonjë ide realisht praktike dhe të besueshme për një shtet social apo globalizim të qëndrueshëm.

Pas kësaj, nuk jam parimisht kundër çdo propozimi që mund të bëjnë njerëz me integritet të lartë si i këtupranishmi, mjafton që të bëhet në mirëbesim të plotë dhe pa qëllime përfituese, i lehtë për t’u praktikuar dhe me pak kosto. Por përpara se të bëhen këto propozime, që duan të konkurrojnë projektin tim, duke ofruar ndonjë më të mirë, dëshiroj që autori, apo autorët, të kenë mirësinë të bëjnë llogaritë mbi dy pika. E para: duke qenë situata kjo që është, si do të mund të gjejnë ushqim dhe veshje për 100 mijë frymë dhe krerë të kotë. E dyta: ekzistojnë në këtë vend 1 milionë gjallesa, me ngjashmëri njerëzore, të cilat edhe sikur të bëjnë bashkë gjithçka kanë për të mbijetuar, prapë se prapë do të kishin një borxh kompleksiv prej 20 milionë eurosh. Dhe të mos harrojmë janë po ata, të njëjtët, që po na fëlliqin çdo ditë e më shumë përpara Europës duke iu bashkuar refugjatëve sirianë. Prandaj unë ju them pretendentëve, bëjini bashkë të pastrehët, lypsat profesionistë, katunarët që shesin barishte apo qumësht të pakontrolluar nëpër cepa pallatesh; bashkojini me malokët që punojnë me tulla e llaç dhe ndërtojnë shtesat e shëmtuara të pallateve të kohës së Enverit; shtojini mëditësit e “Doganës” dhe “Ushtarit të panjohur”; mos harroni t’i bashkangjisni këtij llumi gratë dhe çerrat e tyre pafund dhe, kur t’i keni bërë bashkë, bëjuni një pyetje, sidomos atyre që janë prindër: po ta dinit paraprakisht fatin e jetës suaj, a do të kishit preferuar, ju, o zhulsa, të ishit shitur si ushqimi më cilësor në treg në moshën 1 vjeçare, duke shmangur në këtë mënyrë mallkimet e jetës suaj, duke shmangur poshtrimin e pronarëve, pamundësinë për të patur një banesë apo strehë, për të shmangur urinë, rreckat dhe zhulin që ju mbulon, për të shmangur erën e urinës dhe nevojës që ju karakterizon? Hë pra, a do të kishit dashur të ishit shitur si copa mishin që në moshën 1 vjeçare, sikur ta dinit që brez pas brezi, me Zogun, Enverin apo me demokracinë e Shoqërisë Civile, ju dhe pjellat tuaja do të kishin po të njëjtin fat?

Në mbyllje, deklaroj këtu përpara jush se nuk kam asnjë interes personal përtej këtij propozimi, që është për të mirën e vendit, për të mirën e ekonomisë sonë, për asistencën e të vegjëlve dhe shtresave në nevojë dhe për t’u mundësuar një kohë të lirë më cilësore të pasurve. Pra, edhe një herë, unë nuk kam asnjë konflikt interesi, sepse nuk kam dhe as mund të kem fëmijë për arsye shëndetësore dhe ime shoqe nuk mund të sakrifikojë rininë dhe bukurinë e saj për vogëlsira të tilla.

Nje propozim modest

FSHIRJE 2 dhe “Një propozim modest” i Jonathan Swift. (Romeo Kodra)

Nje propozim modest

Nje propozim modest

FSHIRJE 2, më 21 dhjetor 2015, në Teatrin Kombëtar Eksperimental “Kujtim Spahivogli, ishte një ngjarje që kërkonte t’i jepte vazhdimësi një angazhimi 2-vjeçar në të cilën gjenden të kryqëzuara rrugët e shtresave në nevojë, operatorëve socialë, atyre kulturorë dhe artistëve. Këtë herë, ndryshe nga viti i kaluar, ku ngjarja u sintetizua në një ekspozitë të arteve pamore, u mendua të artikulohej më shumë problemi.

Për këtë, teatri na u duk rruga më e natyrshme.

Nëpërmjet këtij teatri të angazhuar, të gjithë ne (Romeo Kodra – regjisor, Fondacioni për Shoqërinë e Hapur të Shqipërisë/Soros – organizator, Rozi Kostani dhe Alfred Trebicka – aktorë), duke u përballur me problemin e strehimit dhe banesës si një e drejtë themelore e njeriut, u vumë në lojë me profesionet dhe pasionet tona. Në këtë mënyrë, u mor e drejta e vënies në diskutim të ndjeshmërisë së shoqërisë sonë ndaj problemit, vënia në diskutim e angazhimit të politikës dhe efikasiteti i saj.

Siç dihet figura të njohura të politikës, majtas e djathtas, kanë shfrytëzuar artin, kulturën dhe çështjet sociale si trampolina perfekte për karrierën e një profesioni që në bazë ka kompromisin. Si operatorë socialë, kulturorë apo artistë, duke u vënë në lojë, vendosëm dhe u vendosëm në një gradë zero, duke lënë të hapur gjykimin e publikut mbi vërtetësinë e angazhimit tonë kundrejt artit dhe problemeve sociale, të cilat, kur shihen nga pozicionet tona aktuale, nuk (duhet të) njohin kompromis. Kjo gradë zero, kjo bindje absolute dhe radikale që vjen si rrjedhojë e urgjencës së pasionit artistik apo urgjencës së angazhimit në vetë të parë për zgjidhjen e problemeve sociale, që shpesh janë tragjike në shoqërinë tonë, nuk vlen vetëm për sot, por edhe në të ardhmen. Thënë sa më sipër distancohemi, jo për të shmangur përgjegjësitë e së shkuarës, por për t’u vënë në një pozicion ndryshe prej të cilit shpresojmë të krahasohet ky aktivitet me ç’ka është bërë më parë e ç’do të bëhet në të ardhmen, prej gjithsecilit prej nesh, nga pikëpamja e angazhimit social por edhe e cilësisë artistike.

Ç’ka u tha më sipër, me ndihmën e Jonathan Swift-it dhe “Një propozim modest …”, u vu edhe në skenë, ose më mirë të themi u hoq nga skena. Kjo heqje nga skena tregoi itinerarin e dy aktorëve që me pasion ç’aktrojnë, pra mohojnë artin e tyre, për një orë e 10 minuta, duke u angazhuar me çështjen sociale të strehimit dhe banesës si një e drejtë themelore e njeriut. Për një orë e 10 minuta, këta aktorë i prezantuan publikut, nëpërmjet kësaj gjetjeje teatrore, shndërrimin e tyre nga pasionantë të artit dhe çështjeve sociale, në politikanë të pacipë; nga njerëz të ndershëm, në personalitete të pushtetshme që sakrifikojnë gjithçka dhe gjithkënd për hir të pushtetit, për hir të politikës reale, për hir të kompromisit. Pra, në një orë e 10 minuta, u prezantua ç’ka “shihet në TEATRIN e së përditshmes sonë, pjesë-pjesë, si një telenovelë”, gjatë një tranzicioni të patranzitueshëm 25-vjeçar.

Përsa i përket pjesës më teknike të “Një propozim modest …” duhet thënë se teksti i Swift-it, i fillim shekullit të XVII, u përshtat me Shqipërinë e sotme. Teksti, letrar në origjinal, u shndërrua, duke u integruar me elementë bashkëkohor shqiptarë, në një tekst dramaturgjik tejet kompleks. Ky kompleksitet kërkon predispozita aktoriale të veçanta. Por jo vetëm. Ky kompleksitet kërkon vënie në diskutim të gjithçkaje një aktor, regjisor, skenograf, apo pjesëtar i grupit krijues disponon në bagazhin e vet profesional. Në këtë mënyrë krijohet një bërthamë polifonike përreth së cilës dekonstruktohen dhe rikonstruktohen, në skenë, profile individësh krijues që komunikojnë me publikun përreth. Ky i fundit, i stimuluar të ndërveprojë me aktorët, zbulon në vetë të parë transformimin e personave në skenë, kompromisit me të cilin është bashkëpunëtor. Në pak fjalë, publiku zbulon, duke qeshur, që është njëherësh tallës dhe përbuzës i vetvetes, zbulon sarkazmën dhe dramën brenda së cilës është pjesë pasivisht aktive.

Rezultati cilësor i këtij lloj teatri, natyrisht, nuk është i kolauduar dhe nuk pretendohet të jetë në pikën e tij më të lartë. Kjo nuk thuhet për të paraprirë kritikat. Përkundrazi, me këtë hapje totale, me këtë vënie në diskutim të gjitha kritikat janë të mirëpritura. Madje shpresojmë tek ato. Por, gjithsesi, duhet thënë se kjo heqje në skenë nuk është tjetër veçse një tullë e parë. Të tjera, shpresojmë, do të hiqen.

Transparencë me fondin publik, “Kanoa prej letre” dhe falënderime. (Romeo Kodra)

Më 24 maj 2014 në këtë blog u publikua një Manifest për transparencën në art dhe kulturë (https://aksrevista.wordpress.com/2014/05/24/manifest-transparenca-n%D1%91-dhe-si-kultur%D1%91-romeo-kodra/). Duke qenë se këtë vit Ministria e Kulturës më nderoi duke mbështetur pjesërisht një projek timin, më duket me vend të filloj të bëj transparencë mbi projektin që përfitoi prej parave të taksapaguesve shqiptarë.

Projekti quhet “TEATRALITURA” dhe përbëhet nga një sërë përkthimesh mbi lëmën e teatrit. Synimi i tij është krijimi i një bibliografie minimale teoriko-teknike për formimin e aktorit. Ideja që qëndron në bazë lindi si nevojë personale e imja si përkthyes, por edhe si një përpjekje për të qarkuar, pra për të evidentuar më shumë sesa mbushur, një vrimë të zezë bibliografike, e cila në kontekstin shqiptar – ku kemi institucione që diplomojnë aktorë, apo teatro kombëtarë e lokalë që interpretojnë Shakespear-in, pa patur libra për formimin e aktorit – ushqen në mënyrë absurde, inflacionale dhe të vazhdueshme moskompetencën, autoritarizmin institucional, dhe degradimin e vetë artit teatror nëpërmjet (de)formimit shkencor të aktorit.

Gjithsesi, duke mos dashur të hap diskutime që mesa duket nga letargjia e “teatrantëve” shqiptarë interesojnë vetëm shkruesin e këtyre rreshtave, po i bie shkurt duke thënë që produkti i parë i projektit TEATRALITURA është “Kanoa prej letre”, libri i parë i regjisorit dhe teoricienit teatror italian Eugenio Barba.

Ministria e Kulturës, në kuadër të “Thirrjes për projekt-propozime 2015”, pati mirësinë të mbështesë këtë projekt me 150.000 nga 700.000 lekë të kërkuara, duke mbështetur më specifikisht vetëm gjysmën e zërit buxhetor të shtypshkrimit dhe duke e arsyetuar si “të rëndësishëm edhe për vetë lexuesin”. Injoranca ime nuk më ka mundësuar ende, sot e kësaj dite, logjikën që rri pas këtij arsyetimi. Ndoshta Ministrja, përkthyese ajo vetë dhe njohëse e thellë e problematikave të përkthimit, mund të na “iluminojë” mbi këtë pikë. Sidoqoftë gjej rastin të rinovoj personalisht falënderimet për Ministrinë e Kulturës, edhe në emër të lexuesve dhe … shtypshkruesve.

Për librin ka kontribuar personalisht Eugenio Barba, që më nderoi me dhënien falas të të drejtave të autorit, si dhe Ministria e Punëve të Jashtme të Italisë, nëpërmjet Institutit Italian të Kulturës, që mundësoi 60% të pagesës për përkthimin. Kohëzgjatja e projektit ishte mars 2015 – tetor 2015 dhe produkti përfundimtar mund të shihet në libraritë kryesore të Tiranës apo Bibliotekën Kombëtare. “Kanoa prej letre” u botua nga “Pika pa sipërfaqe”, që mban të drejtën e botimit për 1000 kopje. Botuesi dhe përkthyesi vendosën në tirazhin e parë të nxirrnin në treg 500 kopje. Duke qenë se në thirrjen e Ministrisë aplikova si individ, nuk kam obligim të bëj të njohur ndonjë statut apo emrat e shoqatave në të cilat jam pjesë, të cilat sidoqoftë nuk kanë asnjë anëtar të përfshirë me institucionin e Ministrisë së Kulturës. Përsa i përket emrave të jurisë që vendosi mbështetjen e pjesshme të këtij projekti, i bëj me dije publikut të interesuar se ato/a nuk i njoh as unë … ndoshta janë thjeshtë programe virtuale … përsëpaku unë njoh vetëm znj./z. info_projekte@kultura.gov.al me të cilën/in kam komunikuar vetëm via e mail.

Për të pasionuarit pas artit të aktorit, mbi të gjitha, duhen sugjeruar të vetmet tekste në qarkullim me të cilët, deri diku, ky përkthim mund të lidhet: “Jeta ime në art” i Kostantin Stanislavskij-t, të përkthyer nga Petro Zheji me disa seri në revistën “Nëntori”, rreth viteve ’60, dhe “Hapësira boshe” i Peter Brook-ut, përkthyer prej Sesilia Plasarit në 2010. Libri i Stanislavskij-t nuk është “metoda” e tij apo “sistemi” siç njihet ndryshe, por është tentativa e parë e gjeniut rus drejt kodifikimit shkencor të formimit të aktorit. Libri i Brook-ut është më shumë një përmbledhje e përqasjes teoriko-kritike e regjisorit amerikan. Kështu pra, “Kanoa prej letre” e Eugenio Barba-s mund të thuhet se është libri i parë i botuar në Shqipëri që fokusohet mbi formimin teoriko-teknik të aktorit. Ky fakt natyrisht ushqen egon e përkthyesit, por u siguroj lexuesve të këtyre rreshtave që trishtimi i konstatimit të prapambetjes së kontesktit shqiptar është kontraceptiv mëse efikas për çfarëdolloj egoje.

Gjithsesi me këtë përkthim dhe të tjera që do të vijojnë me projektin “TEATRALITURA”, që u japin përmbajtje konkrete institucioneve teatrore, shpresohet se teatri do të fillojë, edhe në Shqipëri, të bëhet jo vetëm art, por edhe shkencë, siç perceptohet e studiohet në universitetet dhe institucionet përkatëse të të gjithë botës.

“Litura”, pjesë e titullit të projektit, si term, është një fshirje, heqje apo retushim, të cilën, si dukuri, e gjejmë tek repertet arkeologjike (p.sh. në mbishkrimet e ndërtimeve arkitektonike dhe skulpturave monumentale klasike të vandalizuara si pasojë e urrejtjes), por edhe në tekstet e shkruara që interesojnë filologjinë (p.sh. në tekstet e dorëshkruara prej murgjëve mesjetar, të modifikuara prej gabimeve apo censures). Si rrjedhojë e kësaj koinçidence të termit dhe kontekstit teatror shqiptar duhet ditur që është i qëllimshëm paradoksi që gjendet në thelb dhe në titull të këtij projekti botimesh, që nga njëra anë promovon teatrin, artin më të paqëndrueshëm, më efemer, artin jomaterial par exellance, dhe, nga tjera, kërkon të prodhojë një bazë materiale, një produkt (libror në këtë rast) objektiv të qëndrueshëm. Është fati dhe njëkohësisht bukuria paradoksale e teatrit, që u shfaq gjatë konceptimit dhe këtij hapi të parë të projektit të përkthimeve për teatrin. Thjeshtë, u mendua se nuk duhej humbur ndjesia e frikës dhe rrezikut të vazhdueshëm të harresës që është motori krijues i teatrit.

Natyrisht, konteksti dhe situata aktuale e sistemit teatror shqiptar kushtëzoi edhe vetë përkthimin në shqip të këtij teksti, ku ishte jashtëzakonisht e mundimshme të gjeje atë që Paul Ricoeur quante mikpritje gjuhësore, mikpritje të cilën ne shqiptarët vazhdojmë dhe e promovojmë si vlerë kombëtare. Pra, prej lexuesit duhet kuptuar mbi të gjitha vështirësia e gjetjes së hapësirës brenda së cilës duhej pritur një mik si Eugenio Barba, i cili besoi te ky projekt dhe pati mirësinë dhe bujarinë e dhënies falas të të drejtave të autorit për botimin në shqip. Eugenio Barba-s i shkon edhe falenderimi i parë për këtë përkthim: faleminderit Maestro!

Ky gjest i Barba-s bëri të mundur edhe hapin e parë konkret drejt gjetjes së hapësirës për një mikpritje gjuhësor të denjë, për të cilën ndihmuan financiarisht siç thashë Ministria e Punëve të Jashtme të Italisë dhe Ministria e Kulturës së Shqipërisë. Falenderimi i dytë së bashku me urimin e begatisë në kultivim e mëtejshëm të vlerave artistiko-kulturore u shkon këtyre dy institucioneve: faleminderit për besimin!

Duke qenë se nga njëra anë Jacques Derrida-ja na thotë se gjuha na mikpret, por edhe na zë rob; nga ana tjetër Jacques Lacan-i sqaron që, përveç se na zë rob, gjuha na flet më shumë sesa e flasim; dhe nga një tjetër akoma Umberto Eco-ja specifikon se përtej kurthit të gjuhës një pëkthyes duhet të dijë se përkthimi është gjithmonë një tradhëti apo si të kesh një protezë apo parruke; përkthyesit, të pasionuar pas vënies dhe heqjes së maskave, pra të dashuruar pas teatrit, iu duk si një lejekalimi apo “vizë Schengen” për shqipen e tij, me të cilën symbyllazi u hodh në detin e përkthyesisë. Natyrisht po të mos kishte qenë për Aida Baron shqipja do të kishte mikpritur Eugenio Barba-n me një pjatancë tek e cila ndiheshin ende të pa gatuar përbërësit e gjellës gjuhësore autoktone. Kështu që falenderimi i rradhës i shkon redaktores: faleminderit Aida!

Eugenio Barba në këtë vepër na vë në dijeni edhe për rëndësinë dhe domosdoshmërinë e njohjes së praktikës teatrore prej atyre që shkruajnë mbi teatrin. Gjithçka unë di për teatrin, sidomos përsa i përket etikës së punës, është e lidhur me eksperiencën time brenda “Teatro Tascabile të Bergamo-s”. Pa këta shokë dhe shoqe, che sanno ridere e piangere in albanese recitando “Giulietta e Romeo”, nuk do të dija plotësisht se çfarë do të thotë mikpritje dhe nuk do të mund të mikprisja si duhej Eugenio Barba-n. Faleminderit TTB!

Duhen falenderuar për këtë përkthim Ataoli, Arlindi dhe shtëpia e tyre botuese “Pika pa sipërfaqe”; Silvia Baudin, “tutorja” ime në Teatro Tascabile; Julia Varley e Odin Teatret; Ben Andoni për mbështetjen; kolegët e OJF-së “LITURA” – Jolka, Matilda, Gaetani, Stavri; dhe në fund, pafundësisht, Eriola.

P.S. Gëzuar 2016 dhe qoftë për të gjithë, artistikisht dhe kulturalisht, një vit sa më i begatë … dhe transparent.

“Katёr i Radёs” i Koreja-s nё Tirana Open. (Romeo Kodra)

Kater i Rades _ Koreja

Kater i Rades _ Koreja

Pёr Eugenio Barba-n njё kulturё mund tё quhet e tillё vetёm nёse “krijon kuptime” tё reja. Por nga ana tjerёr, nёse do tё duam t’i pёrmbahemi etimologjisё sё fjalёs, njё kulturё ka nevojё edhe pёr kultivimin e kёtyre kuptimeve. Nga kjo pikёpamje “Katёr i Radёs” i Cantieri Teatrali “Koreja” tё Lecce-s sё Italisё – njё vёnie nё skenё qё pata mundёsinё tё shihja sonte nё Universitetin e Arteve dhe qё bёnte pjesё nё programin e Tirana Open – ishte njё shembull ideal pёr tё konceptuarit e kulturёs nё pёrgjithёsi.

Pjesa e vёnё nё skenё merrte shkas nga tragjedia e Kanalit tё Otrantos sё 1997, ku humbёn jetёn 81 shqiptarё qё tentonin tё kalonin ilegalisht nё shtetin fqinj, nё brigjet e tё cilit nuk mbёrritёn kurrё falё njё aksidenti tё qёllimshёm tё shkaktuar prej anijes sё Marinёs italiane “Sibilla”, qё fundosi peshkarexhёn shqiptare emrin e tё cilёs mban kjo pjesё e Koreja-s.

Pra, pjesa merrte shkas nga njё tragjedi. Arti vetё dhe teatri si paradigmё e tij, qё nga kohёrat e Poetikёs aristotelike, nuk ёshtё gjё tjetёr veçse kjo tragjedi qё duhet kultivuar. Arti nuk rresht sё kultivuari dhimbjen njerёzore pёr tё ekzorcizuar tё keqen. Qё kjo e fundit tё mos harrohet e tё mos ripёrsёritet.

Pёr fat tё keq publiku shqiptar me njё vepёr tё tillё ende nuk ёshtё mёsuar.

Sёpari pёr shtresёzimet e saj ndёrtekstuale. Njё mbi tё gjithё, emri i anijes sё Marinёs italiane: Sibilla, qё ёshtё emёr i virgjёreshёs sё orakullit romak, me prejardhje etruske dhe greke (orakulli i Delfit). Sibilla p.sh., sipas Virgjilit – “e bija e Glaukos”, e njё perёndie ujore tё thellёsive – ishte parashikuesja e fatit tё Eneas, tё arratisurit prej Trojёs, tё cilin e ndihmoi tё kalonte thellёsitё e ferrit. Pёrkundrazi, sot kjo Sibillё, aspak nё trans apo misterioze siç e do mitologjia, por e hekurt, racionale, e armatosur deri nё dhёmbё, qё parashikon duke paralajmёruar (Tornate indietro! Tornate Indietro! – kёrcёnojnё megafonёt nё duart e patrullёs marinare italiane), merr njё kuptim tjetёr qё Koreja nё kёtё pjesё nёnvizon me pёrpikmёri; sot ndodh qё Sibilla tё jetё kthyer nё Sirenё vdekjeprurёse e, nё vend qё tё ndihmojё, mundet tё asgjesojё, siç bёri me tё arratisurit e asaj Troje tё re nё tё cilёn ishte shndёrruar Shqipёria e ‘97.

Kompozimi zanor dhe muzikor po ashtu janё tё tjerё pёrbёrёs tё pjesёs qё vёshtirё se kapen nё tёrёsinё e kompleksitetit tё tyre prej publiku shqiptar. Njё shembull qё i pёrmbledh tё dy kёto pёrbёrёs njherёsh ёshtё ai i trombёs sё orkestrёs sё cilёs instrumentisti i bie duke e zhytur vetёm pak nёn sipёrfaqen e njё ene tё mbushur me ujё (gjeniale gjetja kompozitive muzikore dhe kuptimplote nё pёrdorimin e elementit natyror protagonist nё kёtё pjesё) duke krijuar kёshtu njё tingull grishёs, qё rrёshqet deri nё therje mbi sipёrfaqen e ujit, e qё kombinohet mrekullisht me akutet ngjethёs tё aktoreve femra nё skenё, tё cilat nga ana e tyre kanё funksionin e njё kontrokantoje tё Sibillёs, duke qenё se janё pikёrisht gratё dhe fёmijёt – dhe jo Sibilla, siç thotё mitologjia – qё me ulёrimat e tyre duken si nё trans tё lebetitur. Edhe kёtu kemi njё tjetёr kuptim tё ri qё Koreja u jep emrave, simboleve, personazheve.

[Sikur kjo pjesё e Koreja-s tё kishte tё njёjtёn perfektёsi kompozimi edhe nё lёvizjet trupore tё aktorёve nё skenё atёhere do tё kishim tё bёnim me njё Odin Teatret tё Salentos.]

Por “çuditёrisht” pavarёsisht kompleksitetit dhe risisё kjo vepёr arrin tё çajё gjithsesi nё mburojёn e pasivitetit tё zakonshёm tё publikut shqiptar. Si ёshtё e mundur tё ndodhё kjo gjё? Si ёshtё e mundur qё – pavarёsisht kompleksitetit regjizorial, kompozimit muzikor (i cili pёrfshin elemente nga muzika klasike e deri nё isopolifoni shqiptare tё Jugut), recitimit operistik – kjo vepёr arrin tё prekё ndjenjat e spektatorit?

Pёrgjigjia e menjёhershme ёshtё: tematika, ngjarja e njohur qё stimulon ndjesitё e sё shkuarёs tek spektatori shqiptar. Por, a ёshtё vetёm kjo? Mendoj se do tё ishte tepёr pёrthjeshtuese si pёrgjigje. Ёshtё e vertёtё, ndjeshmёria e publikut shqiptar pёr ngjarjen ёshtё e ditur, por e zbehur tashmё. Çdo vit e mё shumё koha po fshin nga kujtesa atё dhimbje, atё ngjarje qё prodhoi atё dhimbje, atё kontekst qё prodhoi atё ngjarje, atё epokё qё prodhoi atё kontekst e qё ёshtё njёkohёsisht edhe konteksti i sotёm, pavarёsisht ndёrlikimit dhe shtresёzimeve tё mёtejshme tё kompleksitetit tё tij. Atёherё teatri – Koreja nё kёtё rast – rihap edhe njё herё plagёn e vjetёr dhe na zbulon kuptime mbi tё renё. Koreja me “Katёr i Radёs” heq paralelizma dhe analogji qё thёrrasin nё mendje tё shkuarёn e afёrt, varrin masiv nё tё cilin Mesdheu ёshtё shndёrruar kёto vitet e fundit, marsin tragjik tё ’97, por edhe mё tej, nё kohёra ançestrale qё na pёrcillen nga ekoja e isopolifonisё shqiptare.

Pёrveç analogjive dhe paralelizmave regjizori (Salvatore Tramacere) dhe kompozitori (Admir Shkurtaj) ndёrthurin nё detajet mё tё imta partiturat e tyre duke krijuar njё bёrthamё kuptimore solide, tё panjohur pёr publikun, por qё vё nё diskutim aty pёr aty kuptimin, tё ri e tё vjetёr bashkё, tё rigjeneruar, gati pёr t’u pёrballur me ndjesitё e publikut.

Por, nga ana tjetёr, asgjё nё kёtё pjesё ёshtё e thёnё plotёsisht. Publiku ёshtё i stimuluar tё kёrkojё kuptimin nё mёnyrё sa indirekte aq dhe delikate, nёpёrmjet historisё, fjalёve, referencave social-kulturore, tingujve tё njohur qё pёrzihen me tё rinj, tё panjohur mё parё, me tё cilёt familjarizohet dalёngadalё me kalimin e minutave falё kompozimit nёpёrjet rezonancave, ripёrsёritjes, sintonive.
Koreja nё kёtё pjesё kuptimet e reja tё vёna dhe tё materializuara nё skenё nuk i mbyll. Nuk i ezauron. Edhe pse kanё dalё nga thellёsitё e dhimbshme tё kujtesёs, nga kuptimet e zbehura tё saj, ato i ngre deri tek ne duke na hapur e ajrosur dritaret e mendjes, duke rigjallёruar – edhe pse me dhimbje – njё kujtesё, me kulturёn e kultivimit, deri sa i ngre akoma mё lart e i shndёrron nё sublime e pikёlluese. Pikё … pikё … pikё, si ato pika qё spektatori dёgjon tё pikojnё prej rrobave tё lagura tё tё mbyturve tё cilat mbeten varur edhe pas fikjes sё dritave tё skenёs sё zbrazur. Duartrokitja e publikut, e vonuar pёr pak sekonda, ishte pikёrisht pёr tё shijuar nё heshtje tingujt e tyre tё dhimbshёm.

P.S. Kur do tё kuptohet nё Shqipёri qё teatri duhet tё jetё real dhe jo realist? Kur do tё kuptohet qё na thotё mё shumё njё pikё uji REALE qё dёgjojmё tё bjerё nё palkun skenik sesa njё aktori i zgёrlaqur qё imition nё mёnyrё REALISTE njё tё mbytur?

Marat/Sade/Kumbaro. (Romeo Kodra)

Tё djelёn e 15 marsit, i ulur nё sallёn e Teatrit Kombёtar, prisja me kureshtje vёnien nё skenё mё tё folur (marketuar) dhe pёrfolur tё kohёrave tё fundit tё trupёs sё TK.

“Marat/Sade” i Arben Kumbaros u pёrfol sepse regjizori ёshtё vёllai i Ministres sё Kulturёs Mirela Kumbaro tё cilit i ishte alokuar fondi mё i madh prej buxhetit vjetor tё TK pёr njё shfaqje. U pёrfol sepse nё rolin e Maratit regjizori kishte zgjedhur pikёrisht Hervin Çulin, drejtorin e Teatrit Kombёtar, i cili kishte aprovuar shpenzimin buxhetor. U pёrfol sepse roli i Sharlotёs, personzhit kryesor femёror, iu dha Luli Bitrit pa audicion siç ishte shpallur se do tё ishte.

Gjithsesi mund tё mirёkuptohet regjizori sepse edhe herё tё tjera ka patur shfaqje me buxhete tё larta, pra nuk ishte kjo hera e parё. Mund tё mirёkuptohet sepse edhe drejtori aktual i TK (kur nuk ka qenё drejtor) ka vёnё nё skenё edhe herё tё tjera role kryesore si ky i Maratit, pra, edhe pёr Hervin Çulin nuk ishte hera e parё, aq mё shumё kur mendohet se potenciali i tij intelektual i lejon tё jetё njёkohёsisht, pёrveçse aktor dhe drejtor, edhe regjizor i teatrit mё tё rёndёsishёm nё vend. Mund tё mirёkuptohet Arben Kumbaro edhe pёr emёrimin pa audicion tё Luli Bitrit sepse njё regjizori i duhet lёnё e drejta, kur ekziston si mundёsi, tё zgjedhё kё tё dojё pёr rolet e vёnies sё tij nё skenё, edhe pse njё specifikim paraprak pёr rolet e audicionit do tё ishte mё korrekt dhe etik pёr pjesёmarrёsit apo konkurrentёt, por nё kohёrat qё jetojmё korrektёsia dhe etika janё opsione luksi.

Kёsaj zhurme profane kisha vendosur mos t’ia vija veshin, kёshtu qё u pёrqёndrova tek ajo qё reklamohej si njё vёnie nё skenё tejet filozofike, u pёrqёndrova tek leximi filozofik nёpёrmjet teatrit. Dhe pa asnjё keqardhje pёr kёtё, sepse pasionin pёr teatrin dhe filozofinё e kam si tё thuash tё sintetizuar nё njё tjetёr pasion timin, Gilles Deleuze-in, filozofin francez pёr tё cilin mbetet si epitaf shkrimi i Michel Foucault-sё “Theatrum Philosoficum”.

Po i kthehem “Marat/Sade” tё Kumbaros.

Pёrshfaqja fillon me njё tambur qё skanon hapat e njё xhelati/polici nё gjysёmerrёsirё. Pas tij skena gradualisht merr jetё me hyrjen e personazheve tё cilёt formojnё njё tablo humane me perspektivё tё fokusuar. Si fillim, me gjithё kёtё vetёpёrmbajtje, me ritёm tё kontrolluar deri nё detaj, nuk ishte aspak keq. Deri nё pёrfundimin e ndёrhyrjes sё parё kanore shfaqja, duke patur parasysh nivelin kombёtar, po mё pёlqente jashtёzakonisht. Pra deri nё minutёn e dhjetё nuk kam se ç’them pёrveçse lavdeve.

Pёr fat tё keq kjo shfaqje zgjat thuajse njё orё e njёzet minuta. Gjatё kёsaj kohe dalin tё gjitha problemet, qё jo vetёm kjo shfaqje por i gjithё teatri shqiptar ka.

Nё rradhё tё parё monotonia, ripёrsёritja ezauruese. Dhe nuk po flas vetёm pёr kanton, por pёr artikulimin diksional. Thonё, pёr sa herё e kam dёgjuar ta thёrrasin nё kёtё mёnyrё, qё Arben Kumbaro ёshtё “profesor”. Profesor teatri? Nёse ёshtё kёshtu, dhe nuk i ka bёrё pёrshtypje monotonia aktoriale e Viktor Zhustit, Hervin Çulit, Arben Derhemit, Luli Bitrit, 4 palaçove qё mё kujtonin Teletubbies, atёherё gjithkush mund tё bёhet Papё.

Falё kёsaj monotonie kjo pjesё teatrore (disa media kishin pёrmendur emёrtimi “musical”, tё cilat me sa duket tё pёrqёndruara vetёm nё broadway-izmat spektakolarizuese injorojnё totalisht eksperiencat teatrore gjermane tё dyshes Brecht/Weill tё mirёnjohura prej Peter Weiss-it) devijon tёrёsisht prej revolucionit, i cili pёrbёn thelbin e saj.

Falё kёsaj monotonie idealizmi racional i Maratit – tё cilin unё do e shihja pa hove shpёrthyese tё apasionuara dhe me njё logjikё therёse, kirurgjikale, vdekjeprurёse, tё cilin mund ta vё nё skenё vetёm njё aktor me bagazh kulturor dhe intelektual jo tё çfardoshёm – kthehet nё njё indinjatё pionieristike dhe sipёrfaqёsore, qё rastёsisht ka masёn e njё çmendine me vete, e cila herё pas here i vё veshin shkrimeve tё tij.

Falё kёsaj monotonie (recitimi pedagogjik i Zhustit) de Sade kthehet ne njё aristokrat tё rёnё vaktit, i cili nuk ёshtё tjetёr veçse njё reaksionar anti-revolucionar qё natyrisht mund t’i ngjajё regjizorit Kumbaro dhe tё ketё tё njёjtat ide mpiksёse apo karamelizuese, por qё nuk ka tё bёjё me revolucioni sadian, i cili nuk ёshtё vetёm “imagjinar” (duhet riparё pёrkthimi i Klosit ose studiuar Weiss-i mё mirё, sepse ky ёshtё njё gabim trashanik!!!), por mishtor, i gjakshёm (lexo Artaud).

Funksioni urdhёror dhe pёrshkrues i teatrit sadian (tё lexohen peripecitё e “Justine” pёr kёtё) ёshtё njё hap mё tej “urdhёrave” apo atyre “dёnimeve me vdekje”, siç quheshin ndryshe, qё dilnin nga pena e Maratit, ёshtё madje pёrshkrues faktik pёrtej racionalizmit idealist tё penёs sё ndritur tё revolucioniarit francez. Tё mos harrojmё qё regjizori de Sade vret Maratin me dorёn e Sharlotёs siç kishte ndodhur nё realitet. Çdo tё thotё kjo, qё teatri vё nё skenё realitetin? Vetёm kaq? Pa asnjё diferencё? Mos ndoshta de Sade ka dashur tё justifikojё dhunёn kundёr grave? Mos ndoshta de Sade ka dashur tё na shfaqё idiotёsinё e njё idealizmi qё personifikojmё si nё kёtё rast nga femra/gruaja shpirtbutё, por qё nё thelb ёshtё edhe ajo, as mё pak e as mё shumё, kriminale sa dhe xhelati? Mos ndoshta de Sade ka dashur tё na thotё qё me revolucionin duhet pranuar edhe krimi, edhe çmenduria nё tёrёsinё e saj? [Kujdes: duhet pranuar nё mёnyrё racionale dhe logjikisht, qё ёshtё diçka tjetёr nga kryerja e krimit! De Sade nuk ёshtё kriminel, ёshtё poet.] Mos ndoshta ky regjizor atipik pyet, nёse ka revolucionarё qё tё nisin revolucionin me tё çmendur? Nёse ka revolucionarё qё racionalisht (sepse de Sade, ndryshe nga Marat, ёshtё pro racionales dhe kundёr ideales) vendosin tё ndjekin rrugёn e çmendinёs pёr tё revolucionuar rendin social?

Personalisht mё duket se kjo ёshtё rruga e Weiss-it, tё cilёn Arben Kumbaro pёr mendimin tim nuk e ka prekur as nё njё mёnyrё tangente. Madje shija mё e keqe ёshtё ajo e trajtimit tё tё çmendurve (“populli”, sipas Kumbaros?) si qenie inferiore, banale, injorante me tё cilat ёshtё e lehtё tё tallesh apo maksimumi tё provosh mёshirё. Kёshtu duken kёto figura nё njё optikё klasore borgjeze, elitare pa qenё elitё, si ajo e kёsaj vёnieje nё skenё. O tempora o mores.

“Liri nё Bremen” … dhe hallakatje nё Tiranё. (Romeo Kodra)

“Liri nё Bremen”, pjesa teatrore e Rainer Werner Fassbinder-it me regji tё Sesilia Plasarit, hapet me projeksionet e imazheve filmike tё njё thertoreje. Seksi dhe vrasja, erotizmi dhe vdekja, qё prej veprёs skandaloze tё shkrimtarit francez George Battaille janё tё dystuara njёra mbi tjetrёn, janё anёt e ndryshme tё sё njёjtёs medalje, janё gjithashtu magnet paralizues pёr vrojtuesin/spektatorin. Tё pёrkthyer nё imazh apo gjest, edhe nё teatёr, erotizmi dhe vdekja ruajnё kёtё veti paralizuese. Kur njё pjesё teatrore fillon me njё prolog tё tillё, ёshtё nё njё farё mёnyre duke dhёnё akordin deshifrues tё saj pёr publikun dhe tempin pёr aktorёt pjesёmarrёs.

Si pjesё e publikut pjesёmarrёs, mё 27 nёntor, pas paralizёs sё projeksioneve nuk ndjeva mё asgjё. Absurditeti qёndron tek ndjenja e paralizёs. Nё pak fjalё si spektator ndjeva mё shumё paralizёn se sa pjesёn teatrore. Kjo ndodhi, sepse pas bombёs paralizuese, e gjithё pёrshfaqja shfryhet si njё tullumbace e plasur e cila tёrhiqet zvarrё pёr mё shumё se njё orё e gjysёm. Dhe ёshtё e qartё qё regjizores i interesonte vetёm plasja e “tullumbaces”, e shashkёs. Dhe pёr çudi shoh qё Plasari duket se e ka tё qartё qё tek Fassbinder-i nuk duhen pёrdorur: “Fassbinder-i nuk interesohet pёr krimin, nuk kёrkon tё na impresionojё me tё […] I anashkalon vdekjet, i jep madje nё didaskalitё shpjeguese.” [Mapo, 25 nёntor]. Nё pak fjalё ose regjizorja ka ndёrmend tё korrigjojё autorin ose intervistёn e thёnё ka qenё duke lexuar – pa kuptuar – wikipedia-n.

Po i kujt ishte faji pёr kёtё paçavure? I askujt. I taksapaguesve tё paemёr. Askushёt qё rruhen e qethen, rripen dhe milen si viçat e delet e projektuara nё fillim tё pjesёs. Madje janё aq tё familjarizuar me kёtё rrjepje dhe mjelje saqё lёkura dhe cipa cerebrale u ёshtё trashur e u ёshtё bёrё shollё prej “Portokallive & Co.”. Qeshin me Fassbinder-in!!! Me “Liri nё Bremen” tё Fassbinder-it!!!

Ndoshta jam unё qё kёrkoj shumё. Ndoshta kam kuptuar pak. Ndoshta publiku qesh me atё qeshje tё shfrenuar qё vjen nё momentet e fundit tё jetёs, sepse e sheh veten si njё i dёnuar me kokёn nё gijotinё dhe i duhet tё merakoset pёr fondet publike qё shpёrblejnё pompozitetin e Sesilia Plasarit (“pikё cipe nё shpёrdorimin e Fassbinder-it, jo eh!?”); fondet publike qё kontribuojnё nё fryrjen e barkut tё Ndriçim Xhepёs; qё kontribuojnё nё pёllitjet e Bujar Asqeriut apo Vasjan Lamit. Ndoshta ёshtё vёrtet pёr tё qeshur.

Po skenografia? Ndonjё libёr apo filmim tё pёrdorimit tё projeksioneve e kanё kёta njerёz nё bagazhin eksperiencial apo studimor? Si mund tё projektohen imazhe mbi sipёrfaqe tredimensionale, qё kanё – midis tё tjerash – edhe ngjyra jo-uniforme? Po kontrasti i ngjyrёs sё ftohtё tё dritёs sё projektorit kur bie mbi arka dёrrase, tё drunjta – tё cilat kanё njё kromatizёm tё ngrohtё – nuk ishte mjaftueshёm si grusht syve? [Ky ёshtё njё mesazh privat: Florian Çanga, mos shpёrdoro mjetin! Kuptoj dёshirёn pёr tё eksperimentuar, por kur kushtet mjedisore, pёrgatitja profesionale e personave qё bashkёpunojnё, nё pak fjalё mjedisi teatror nё tёrёsi, nuk janё nё gjendje minimalisht optimale, apo nuk ta lejojnё arritjen e njё gjendjeje tё tillё, atёherё ёshtё mё mirё tё mos bёhet asgjё sesa tё tё inflacionohet ideja e artit dhe medium-it shprehёs. Aq mё shumё kur pistonohen si spektale “tё papara”.]

Po aktorёt? Si ka mundёsi qё, pёr asnjё moment – paçka dekadave eksperiencё -, nuk janё tё besueshёm nё interpretimin e tyre. Lehja e qenve natёn nёpёr kazanё, siguroj gjithkёnd, ёshtё mё pak kakofonike. Kam pёrshtypjen se kёta aktorё kazanёsh kanё rrezikuar tё hanё edhe regjizoren, sepse sadopak, qoftё edhe pёr keq, shihet dora e njё regjizori/eje, kurse nё kёtё hallakatje nuk i dukej as gjurma. Por, edhe kёtu, faji ёshtё i pompozitetit tё Sesilia Plasarit qё – vetёm e vetёm pёr tё vёnё nё skenё pjesё “kontemporane” – bashkёpunon me emra tё mёdhenj (tё cilёt madhёshtore kanё vetёm tulet e tyre) pёr tё siguruar njё lloj suksesi, por qё, duke i munguar totalisht pulsi prej regjizoreje, pёrpihet dhe fundoset bashkё me ta nё tё njёjtin kazan plehrash.

Gjendja ёshtё e rёndё sepse kёta tё pёrçudnuar shesin – duke u shitur dhe vetё – njё art tё inflacionuar qё inflacionon vazhdimisht njё kontekst tё tёrё teatror. Dhe kur merret guximi tё bёhet njё gjё e tillё me njё Fassbinder, nuk shoh se si dhe pёrpara kujt mund tё ndalet ky pёrçudnim vetgjenerues.

Nёse shpresa janё mediat dhe kritika teatrore, po jap njё shembull: Taulanda Jupi – Aktore, lektore nё Universitetin e Arteve.
“Shfaqja ‘Liri nё Bremen’ ёshtё njё shembull absolut se si njё dramaturgji jo fort ‘bindёse’ nё leximin dhe kontaktin e parё mund tё shndёrrohet nё njё vepёr arti kur vishet me njё imazh tё qartё regjizorial, i cili zbёrthen dhe pёrçon te publiku nё mёnyrё shumёdimensionale mesazhin e veprёs nё fjalё.”

Teksti fassbinder-ian kёsaj aktoreje dhe lektoreje i duket “jo fort ‘bindes’”, sepse kujton se teatri, teksti dramaturgjik ёshtё letёrsi, ёshtё narrativё pёr kokёboshёt e Universitetit tё Arteve. Nuk e kupton kjo formuese e brezave tё rinj qё teksti ёshtё njё pjesё e teatrit dhe qё kusuri mbushet nga bagazhi i njohurisё sё arteve pamore, kinematografike, letrare; nё pak fjalё me kulturёn e regjizorit/es. Por ç’mund tё pritet nga lёpirёs rektrorial qё shohin si njё nga kulmet e shfaqjes rolin e Aneta Malajt, nё mos gabohem bashkёshortja e punёdhёnёsit tё artikullshkrueses:

“Njё dyshe qё do tё shёnojё njё kthesё tё fortё nё personazhin e Geshes, ёshtё marrdhёnia me nёnёn e saj. Kёtё do ta veçoja si njё nga dialogjet dhe marrёdhёniet mё tё arrira nё tё gjithё diagramёn e veprёs. Aktorja Aneta Malaj, sjell nё skenёn e Teatrit Kombёtar njё karakter tronditёs …” e tёrci e vёrci, do tё vazhdonte poetja.

“Hamletmakina” dhe makina dёshirore. (Romeo Kodra)

Hamletmakina

Hamletmakina

Kudo janё makinat, aspak metaforikisht:
makina makinash, me çiftimet e tyre, me
bashkёlidhjet e tyre. Njё makinё-organ
ёshtё e ndёrfutur nё njё makinё-burim:
njёra çliron njё fluks, tjetra e ndёrpret.
Gjiri ёshtё njё makinё qё prodhon qumёsht,
dhe goja njё makinё e çiftuar me tё. Goja e
anoreksikut lёkundet midis njё makine pёr tё
ngrёnё, njё makine anale, njё makine pёr tё folur,
njё makine pёr tё marrё frymё (krizat e azmёs).
“Antiedipi” – Guattari/Deleuze

Heiner Müller, autor i “Hamletmakinёs”, erdhi kёto ditё nёpёrmjet kёsaj vepre nё Tiranё – 19 vjet pas vdekjes – falё regjizorit Stefan Çapaliku, tё cilit i shkojnё falenderimet e sinqerta pёr guximin e prurjes sё njё prej figurave mё tё shquara tё teatrit bashkёkohor (Broadway-izmat – shpresoj ta kuptojnё drejtorёt e teatrave kryeqytetase – na e kanё sjellё nё majё tё hundёs!). Pa kontributin e Çapalikut nuk do tё ekzistonte as ky shkrim mbi Hamletmakinёn, tё cilёn pata rastin ta shihja tё shtunёn e 4 tetorit nё Teatrin Eksperimental “Kujtim Spahivogli”.

Nёse vёnia nё skenё e njё teatri klasik ёshtё njё artikulim regjizorial, “Hamletmakina” ёshtё njё ç’artikulim. Ky ç’artikulim nuk do tё thotё kaos, por kaos i organizuar. Madje ёshtё njё kaos i organizuar qё nё mёnyrё brecht-iane (shih “teatrin didaktik” tek autori gjerman) i vihet pёrpara spektatorit nga Heiner Müller. Pathosi borgjez nёpёrmjet teatrit didaktik tё Brecht-it – Ati teatror i Müller-it dhe gjeneratёs sё tij – shkёrrmoqet posaçёrisht pёr tё mos i lёnё asnjё rrugёdalje manipulimeve teatrore, argёtimit tё spektatorit tё fundjavёs qё vjen nё teatёr sa pёr t’u mallёngjyer paksa.

Nё fakt Stefan Çapaliku duket se ndjek vetёm leximin linear dhe sipёrfaqёsor tё “Hamletmakinёs”. Tё paktёn kёshtu e shoh unё personalisht. Edhe me “Faustin” e vitit tё kaluar kishte tё njёjtin problem. “Hamletmakina” vetёm nё sipёrfaqe problematizon rolin e intelektualit tё vuajtur. Hamleti ёshtё njё makinё, njё makinё tinёzare as mё pak e as mё shumё se sa vrasёsi qё kёrkon tё demaskojё. Nё kёtё botё nuk ka tё pafajshёm: tё paktёn sipas Brechtit dhe Müller-it. Pra, nuk janё tё pafajshёm as intelektualёt apo artistёt e “manipuluar” prej pushtetit. Hamletmakina denoncon qё nё fillim vetveten dhe mё pas tё tjetrёt. Si fakt le tё shihet Ofelia qё, tek vepra e Müller-it, tingёllon sёtepёrmi me autobiografinё e dramaturgut gjerman (vetvrasjen e gruas sё autorit pak vite mё parё se tё dilte “Hamletmakina”).

Qё nuk ka demontuar makinёn perverse hamletiane Çapaliku duket edhe nёpёrmjet monotonisё sё personazheve tё Bualotit dhe Alikajt. Dhe monotoninё e nёnkuptoj nё sensin primar tё fjalёs, sepse nё pёrgjithёsi pjesa nuk ishte aspak monotone. Me monotoni nёnkuptoj pjesёn kur aktori i drejtohet publikut, kur komenton nёpёrmjet elementit zanor njё pozicion emocional apo ideologjik tё personazhit qё interpreton, i cili nё kёtё rast duhet tё ketё njё ton tjetёr, jashtё rolit, sepse nuk ёshtё mё Hamlet, dhe pikёrisht duke mos qenё mё Hamlet ёshtё akoma mё shumё (“to be or not to be … an actor?”). Aktori nё kёtё pjesё duhet tё demonstrojё efektin e “shtjetёrsimit” (Verfremdungseffekt) pёr tё thyer çdo pёrçim emotiv tё ngjarjes teatrore tek spektatori, pёr ta nxjerrё kёtё tё fundit nga kёneta e pathosit, nga mendime, ndjenja dhe pasione qё nuk i pёrkasin nё momentin e vёnies nё skenё, pёr ta projektuar spektatorin pas dhe pёrtej vёnies nё skenё, atje ku dhe kur gjen e sheh veten nё njё vizion makroskopik brenda kontekstin shoqёror nё tё cilin jeton.

Nuk e ndihmojnё daljen nga monotonia edhe amplifikimet me mikrofon alla Carmelo Bene qё Bualoti kryen. Kёtu do tё thosha qё tejkalohet kufiri i blasfemisё, dhe nuk po zgjatem mё pёr delikatesё.

Skenografia dhe koreografia nuk janё keq tek kjo “Hamletmakinё”, edhe pse nganjёherё u mungonte pastёrtia e kompozimit [Bidonat dhe shishet bosh dalin nga kazanёt e plehrave si aktorёt: nuk mund tё bёhej ndonjё lidhje shenjuese mё tepёr midis tyre? Elementi i korit tek Müller, sipas traditёs sёrisht brecht-iane, ёshtё mbizotёrues: nuk mund tё ishte koreografuar dhe koralizuar mё shumё lёvizja e aktorёve tё rinj?]. Nё teatёr thuhet qё “nёse ka njё çengel nё mur, aty duhet varur diçka apo dikush”, dhe nga pikёpamja skenografike dhe koreografike kishte disa çengela qё mbetёn bosh.

Kostumet njёngjyrёshe, esenciale dhe simbolike, ishin nё linjё (besoj mё shumё prej intuitёs se sa prej studimit) me “shtjetёrsimin” ndaj pathosit, me anti-spektakolaritetin qё duhet mbajtur nё kёtё pjesё teatrore, ndёrsa grimi mbante koherencё me pjesёn nё personazhet e Bualotit dhe Alikajt, por jo nё personazhet e aktorёve tё rinj.

P.S. Tё gjithё jemi makina dёshirore tё lidhura njёra me tjetrёn pёr ndёrprerjen e dhe ri-transmetimin e flukseve. Nё Shqipёri – pёr injorimin total tё argumentit – akoma mё shumё se tjetёrkund. Kёshtu pra, jemi makina motori i sё cilave ёshtё dёshira, dhe qё karburohet nёpёrmjet marrdhёnieve me flukset. Por, nga kёto makinat dёshirore kemi nga njё anё prej atyre qё orjentohen nё flukset e posteve akademike, prej fondeve finanziare, prej posteve institucionale, bordeve etj., etj., tё cilave nuk u pёlqen aspak tё bёjnё njё “coming out” nё pranimin e tё qenurit pjesё e leviatanit, dhe kemi nga ana tjetёr prej atyre qё kёrkojnё “akte rezistence” (si nё “exergo” dhe “post scriptum” mё pёlqen t’i pёrbahem Gilles Deleuze-it dhe Felix Guattari-sё) skizoide pёr tё prishur vetё mekanizmin e makinёs dёshirore, pёr tё dalё jashtё organizmit dhe organizimit. Nё rastin tim personal, mundohem tё kryej akte rezistence “metateatrore” (teatёr brenda teatrit) – pёr tё demonstruar dhe pёr tё qartёsuar me kёtё rast ata qё nuk e kanё kuptuar ende Hamletmakinёn – me tё cilat kam pёr tё plasur deri sa tё kem frymё pёrpara gjithkujt disa tё vёrteta si p.sh. qё jemi pjesё e njё flluske inflacioni tё pёrgjithshёm nё tё cilёn bёjmё sikur bёjmё teatёr nё universitete apo institucione teatrore kombёtare pa patur tё pёrkthyer dhe pa lexuar libra pёr teatrin; flasim pёr autorё pa i lexuar dhe aq mё pak kuptuar ata; hapim diskutime qё gudulisin sipёrfaqёsisht mbi plagё qё nuk duam t’i hapim sepse djegin, sepse dhembin, sepse po u hapёn rrezikojmё kompromisin intelektual, rrogёn, fondet, postet … e tёrci e vёrci! U qartёsua ndopak Hamletmakina?

Ivi Topp @ MIZA: ç’ёshtё aktori dhe teatri? (Romeo Kodra)

ivi topp @ miza

ivi topp @ miza

Galeria “MIZA” si event tё rradhёs çeli dje ekspozitёn e artistit Ivi Topp. Ekspozita, e titulluar “Shaking Hands and Fake Smiles to High Heels and Thick Ties”, nё fakt ishte njё performancё e mangёt, por edhe e munguar.

Nё njё fletё prezantimi tё performancёs shpjegohej se vepra ishte pёrreth “çёshtjes e rolit tё artistit brenda sistemit tё artit dhe se si imazhi i tij publik perceptohet nga publiku”. Pra, bёhej fjalё pёr statusin e artistit, imazhin/maskёn/fasadёn e tij nё teatrin e madh tё realitetit bashkёkohor. Thuhej gjithashtu se “[n]ё çdo ‘vernissage’ ky projekt shoqёrohet me njё performancё e cila konsiston nё veshjen e njё bluze tё bardhё nga tё gjithё artistёt prezent tё printuar ‘Actor’ me tё zezё”. […] Kartela (qё vendoset poshtё punёs [‘Jo pёr artistё!’]) qё shoqёron pjesёn, ёshtё njё interpretim sarkastik i njё ekspozite tipike ‘formale’”. Por, pak mё sipёr – nё fletёn shpjeguese – thuhej se “[d]uke pёrdorur shumёsin ‘NE’, çdo artist ёshtё i vendosur nё tё njёjtin nivel pёrfshirё edhe krijuesin e kёsaj vepre, i cili merr guximin pёr tё zbuluar atё qё fshihet pas perdes.”

Fatkeqёsisht artisti nuk ishte i pranishёm, dhe kjo mosprani bёn tё bjerё i gjithё koncepti qё shpjegohej nё fletёn e prezantimit. Madje duke munguar ‘NE’, dhe duke u shndёrruar nё ‘JU’, sarkazma duket se u bie mbi supe atyre qё nё mёnyrё tё pafa(j/l)shme dhe tё pamenduar u futёn nё lojё duke veshur atё bluzё qё nё konceptin origjinar duhet tё kishte njё ironi pezhorative(?) dhe degraduese(?) pёrsa i pёrket idesё qё artisti Ivi Topp ka pёr aktorin.

Kjo ishte çfarё unё kuptova nga performanca.

Ёshtё ky mesazhi dhe dёshira e Ivi Topp? Jo! U informova personalisht tek artisti dhe stafi i MIZA-s, tё cilёt mё konfirmuan se pёr impenjime tё tjera madhore artisti nuk kishte patur mundёsi tё vinte nё Tiranё. Kёshtu qё, pёr kёtё arsye, e quajta tё mangёt, jo tё plotё. Pra performanca nuk duhet marrё si njё lojё dashakeqёse e artistit bёrё kolegёve tё tij.

artist or actor

artist or actor?

Por, po mendoja, po sikur t’i kishte mёshuar mё shumё provokimit sarkastik [“sarkazёm: ironi therёse dhe e hidhur” sipas fjalorit tё shqipes]? Po sikur artistёt tё cilёt morёn pjesё me mirёbesim nё performancё tё ishin vёnё nё lojё? Tё them tё drejtёn kёtё do e kisha preferuar. Do e kisha preferuar sepse e shoh si ende tё pakuptuar plotёsisht lojёn brenda tё cilёs janё vёnё artistёt, sidomos nё kontekstin shqiptar; atё lojё qё kryhet nga organizues eventesh, nga shpёrndarёs fondesh, nga dirigjentё tё rafinuar orkestrash pushtetare (masmediatike, politike apo ekonomike qofshin); kёshtu qё sikur tё shpoheshin – jo vetёm artistёt, por edhe publiku – herё pas here me ndonjё trill tё tillё nuk do tё ishte keq … njё katarsis e herёpasherёshme humoristike na duhet nё fakt, pёr tё dalё nga plogёshtia.

Por, Ivi Topp mesa duket zgjedh sarkazmёn therёse tё tragjedisё sё aktorit. Kёtё tragjedi aktori e ka si dёnim gjenetik, e ka de+ontologjikisht pjesё tё jetёs, dhe sarkazma, qё etimologjikisht ka tё bёjё me therjen, pra me mishin, me trupin, tek aktori ёshtё pёrtej çdo metafore, ёshtё nё realen e mishit tё tij. Pra, qё tё pranosh tё jesh aktor, do tё thotё tё pranosh therjen qё tё pret (nё tё dy kuptimet e kёsaj fjale) kur ngjitesh nё skenё, nё atё skenё brenda sё cilёs ke zgjedhur tё jesh aktor. Nuk ёshtё e lehtё. Jo mё kot aktori ishte i shenjtё njё herё e njё kohё.

Thёnё sa mё sipёr, duhet kujtuar qё teatri perёndimor lindi nё ritet sakrale dhe sakrifikale (vini re etimologjinё ‘sacer’/’gjak’ tё fjalёs nё latinisht) tё festave tё “Dionisieve tё Mёdha” nё Athinёn e Lashtё. Nё qendёr tё skenёs athinase ishte altari i Dionisit, i quajtur “thymele”, njё strukturё (tip sofre) ku servirej oferta pёr Perёndinё e begatisё, e rifillimit tё jetёs (prandaj zhvilloheshin nё pranverё Dionisiet), aty ku servirej trupi i tё sakrifikuarit (kafshёs, por edhe aktorit). Kjo “thymele” ka tё bёj me themelet tё cilat nё shqip kanё ruajtur origjinёn si nё asnjё gjuhё tjetёr, pёrfshi kёtu edhe greqishten (interesante tё kujtohen edhe muret e Kalasё sё Rozafёs, me kёtё rast, gjaku i sё cilёs ushqen dhe mban bashkё themelet e njё qyteti). Nё kёtё therje athinasi ashtu si iliri i lashtё shkodran rithemelonte dhe ripёrtёrinte jetёn e tij, falё sakrificёs sё shenjtё tё bagёtisё dhe aktorit/njeriut tё therur.

Nuk e di nёse nё Shqipёrinё e 2014 tё veshёsh njё bluzё me tё shkruarёn “ACTOR”, pra tё pranosh dhe pohosh tё jesh i tillё, ka tё njёjtёn domethёnie si nё Athinёn apo Shkodrёn e Lashtё. Do ishte mirё tё pyeteshin Ivi Topp dhe artistёt qё performojnё nё kёto performanca se sa dhe deri nё ç’pikё e perceptojnё kёtё therje. Do tё ishte interesante tё hapej njё diskutim e tё shihej deri ku shkon radikaliteti i tyre mbi vetёndёrgjegjёsimin si pjesё themeluese dhe e patjetёrsueshme e jetёs bashkёkohore shqiptare (nё AKSREVISTA – shih nё faqen “About” – po e pres prej mё shumё se njё viti kёtё hapje diskutimi). Nuk do tё doja tё ishte marrё fjala “ACTOR” si njё ironi (“eiron”/”shtirje” nga greqishtja), njё shtirje e lehtё dhe pёrgjithёsuese, siç merret shpesh teatri nga anёt tona, pёr tё shprehur njё pathos qё nuk ёshtё asgjё mё tepёr se patetizёm borgjez i ç’ngjyrosur. Teatri – qё pas “Lindjes sё Tragjedisё” me firmё nietzsche-iane – ёshtё mё tepёr se njё shtirje ironike e sipёrfaqёsore pёr tё provokuar njё humor tё zbehtё.

Ivi Topp – tё cilit i sugjeroj, ashtu si dhe miqve tё MIZA-s, qё nё tё ardhmen tё mos e bёjё mё kёtё performancё pa qenё i pranishёm edhe vetё, pёr arsyet e keqkuptimit qё shpjegova mё sipёr – ka kapur dhe hapur njё argument themeltar, sidomos pёr artin bashkёkohor shqiptar. Dhe ёshtё njё argument i vjetёr sa vetё arsyetmi mbi artin dhe tё bukurёn nё art. Nё fakt, traktati i parё i mirёfilltё pёr artin qё njohim na vjen prej Aristotelit (Poetika), dhe flet pikёrisht pёr artin e teatrit dhe aktorin si paradigma tё artit dhe artistit nё pёrgjithёsi. Ivi Topp kёrkon dhe mundohet tё zbulojё “atё qё fshihet pas perdes”. Kjo ёshtё themeltare nё art. “L’arte sta nel levare” / “Arti konsiston tek heqja” – thoshte Michelangelo. Arti ёshtё gjithmonё njё kёrkim pёrtej fasadёs, pёrtej perdes, pёrtej siparit. Jo mё kot nё teatёr kemi tё bёjmё me sh-faqje, me shkatёrrimin e njё faqeje, me shkatёrrimin e njё fasade pёr tё parё pёrtej.

Siç thashё nё Shqipёri argumenti ёshtё mё aktual se sa tjetёrkund. Nё Shipёri kemi artistё qё bёjnё edhe vepra tё tilla – si mёposhtё Edi Rama – dhe artistё/kuratorё tё tjerё – Anri Sala nё ekspozitёn kosovare e pak muajve mё parё apo botimin e monografisё mbi “artistin e madh” – qё na i shesin pёr art.

art?

art?

Dhe ky art ёshtё i kundёrt me “heqjen” mikelanxholeske, i pёrafёrt me “fshehjen pas perdes” pёrtej pushtetit tё sё cilёs Ivi Topp kёrkon tё shohё, ёshtё njё “vёnie nё skenё” butaforike me “Shaking Hands and Fake Smiles to High Heels and Thick Ties”. Ky lloj arti ёshtё njё art pseudo-teatror, ёshtё njё karnaval (itl. “carne levare” / “heqje mishi”), njё cipё, njё lёkurё pa mish (kujtoni themelet e teatrit dhe kundёrshtinё e dallueshme), njё teatёr kukullash (Pinoku?), njё lёvozhgё, thjeshtё njё maskё me tё cilёn masturbohet dhe erotizohet nё mёnyrё perverse pushteti autoritar, “planifikuesi” i vetёm “i realitetit” (kёshtu na e pёrcakton kuratori Sala) tonё tё mbushur plot me art … butaforik. Dhe duhen menduar ende themelet e Kalasё sё Rozafёs, duhet menduar dhe pyetur i kujt ёshtё ai gjak i derdhur nёpёr ndёrtime arkitektonike dhe urbanistike, ai mish i sakrifikuar. Falё kujt po bёhen? Dhe kush po predikon nga altari?

Ivi e hodhi topin! Do e hapim lojёn?

“Hajdeni gra se u hap thesi!”: Kiço Londo prezanton Teatrin Eksperimental dhe bordin. (Romeo Kodra)

Tё hёnёn qё shkoi lexova nё gazetёn “Panorama” njё intervistё tё drejtorit tё Teatrit Kombёtar Eksperimental “Kujtim Spahivogli”. http://www.panorama.com.al/2014/09/08/londo-godina-e-eksperimentalit-kthim-si-ne-1938/

Dy gjёra mё bёnё pёrshtypje: ndёrhyrja e menjёhershme ndёrtimore nё strukturёn arkitektonike tё Teatrit dhe njё “nonchalance” menaxheriale qё arriti kulmin me ironizimin e asaj qё ky drejtor e quan “bordomani” dhe, ç’ёshtё mё e bukura, nё tё njёtёn intervistё ku promovonte prezantimin e “7 femrave qё duhen patur zili” tё bordit tё TKEKS.

Pёrveç konsideratёs relative qё drejtori duket se ka karshi tё gjithё llojeve tё bordeve (ç’qejf do ishte sulltanati, por jemi qё jemi, marrim njё harem tё paktёn!) interesi im kryesor ishte se drejtori Londo nё intervistёn e sipёrcituar specifikonte qё ndёrhyrjet nё strukturёn e Teatrit nuk ishin paguar as nga Ministria e Kulturёs e as nga TKEKS. Prej kujt atёherё? Pёr kuriozitet u informova nё sekretarinё e TKEKS prej sё cilёs mё thanё qё “pas dy ditёsh drejtori do tё prezantoj bordin dhe programin e TKEKS nё njё takim me mediat”. Vendosa tё shkoj.

Dje, duke qenё se takimi ishte nё orёn 11, vendosa ta marrё shtruar dhe tё bёja rrugёn nё kёmbё. Nga vendi ku banoj, praktikisht rrёzё Dajtit, rruga ime pёr nё qendёr, ku ndodhet edhe TKEKS, ёshtё ajo e Dibrёs. Pёrgjatё saj, çdo ditё, mund tё shihen edhe shitёs tё firmёs “GABI” qё prej thasёve tё mbushur plot, shpesh herё, mё kanё nxjerrё nga situata me ndonjё palё kёpucё pёr kalçeto apo veshje sportive. Tё pёrdorura, natyrisht. Por, “firmato” ama!

Dje rastisa nё njё skenё tё zakonshme. Duke ecur me mendjen tek takimi i TKEKS, njё britmё shurdhuese pas veshi pёr pak sa nuk mё shpoi daullen: “Hajdeni gra se u hap thesi!” U ktheva pёr t’i bёrtitur mё shumё se ajo vetё, por, tek e pashё mirё, vura re se ishte njё grua rreth 65-70 vjeçe; kёshtu qё u pёrmbajta. Ajo, kur vuri re qё ktheva kokёn me sytё drejt saj, ndёrsa kujtoi se isha i interesuar pёr mallin, filloi recitimin: “Hajt çuno, se i ke t’mira. Hajt para se t’sulen gratё, se ato janё si t’babzitme, s’t’lejn me mor frym’! Hajt se ke xhingsa moderne, Armani krejt!” – “Ku i gjete Armani ti mi, ke sytё qё t’pёllcasin eh?!” ndёrhyri buzagaz njё tjetёr qё po shiste aty pёrkrah. “Armani, thotё. S’e shef qё s’t’kupto ky mi? O’ i jashtёm mi budollaqe!” pёrfundoi duke bёrё kёshtu tё ditur qё nuk kishte ndёrhyrё pёr t’i prishur pazarin, por ngaqё – ndryshe nga kolegia – kishte kuptuar qё unё nuk isha shqiptar. Siç duket kish vёnё re çantёn qё mbaja nё krah me aparatin fotografik, dhe pёr kёtё i kisha dhёnё njё lloj sigurie pёr tё supozuar prejardhjen time jo shqiptare. “Jo, jo” i thashё “shqiptar jam”. “Ja, do llapёsh ti” iu kthye e para. “Hik ёre, sikur i ke megjithmen Armani ti!” u prek i dyti nё sedёr. “Jan, ça jan, jemi t’gjithё pёr i’ çap buk ktu. Mos i fut hunёt kot, ven e pa ven.” U kthye nga ana tjetёr: “Hajdeni gra se u hap thesi!” “Paqe dhe Amen!” mendova me vete dhe u ktheva nё rrugёn time. E gjithё skena nuk zgjati mё shumё se 30 sekonda.

Nё 11.00 isha buzё pishinёs qё gjendet nё oborrin e ish-kompleksit “Teatro Savoia” (pishina midis Teatrit Kombёtar dhe atij Eksperimental) tё cilёn drejtori i ri i TKEKS e konsideron si “zyrё verore”. Prej kёsaj zyre drejtori i ri i TKEKS “hapi thesin” dhe filloi tё mbushte plot kutitё kafkore tё adeptёve tё masmedias tё pranishёm nё event. “Rreckat” me tё cilat u prezantua drejtori ishin edhe mё tё konsumuara se ato tё firmёs “GABI”. Ato shkonin nga “hapja e njё shkolle” nё “teatrin pёr fёmijё”; nga “teatri pёr adoleshentё” nё” teatrin jo pёr fёmijё dhe jo pёr adoleshentё” (fantastik si konstrukt frazor); nga krijimi i “teatrit tё aventurёs” i cili do tё ndaj “Shqipёrinё nё 6 rajone”, njё teatёr pёr çdo rajon, dhe “nё çdo rajon do tё jepen 15 shfaqje, pёr njё total prej 90 shfaqjesh vjetore” e deri tek “krijimi i njё teatri laborator”. Tё gjitha kёto iniciativa drejtori do t’i bёjё me njё staf prej 10 vetёsh. Aleluja!

Nga thesi i hapur ditёn e djeshme drejtori nxorri edhe njё herё punimet ndёrtimore duke specifikuar qё nё Teatёr do tё rikthehej struktura e 1938. Kёtё po e realizonte me miq nga Universiteti i Barit dhe nga Universiteti “Polis” i Tiranёs. Tani, unё nuk e di nёse drejtori do t’i japё vetes edhe njё pozё eksperti filologjie tё lёmёs arkitekturore, por kam pёrshtypjen se punimet nuk ishin tё njёjta si ato tё planimetrisё origjinale. Kёshtu qё do tё ishte mirё ta thoshte troç qёllimin e vёrtetё tё punimeve.

Duke qenё se isha nisur specifikisht pёr tё pyetur drejtorin se kush i kish dhuruar Teatrit Eksperimental fondet pёr punimet, i bёra edhe pyetje pёrreth kёsaj çёshtjeje. Pёr pёrgjigje mora klishenё “pёr mua nuk ka s’mundem, por ka s’dua”. Nё pak fjalё kush nuk ka bёrё punime derimёsot nё Teatёr, nuk ka dashur. Me kёtё po thoshte se disa dashamirёs tё botёs sё qelibartё ndёrtimore i kishin dhuruar Teatrit – spontanisht apo me ndёrhyrjen profetike tё drejtorit – tulla, llaç, muratorё, elektriçistё, etj., etj., dhe pa ndonjё interes. Drejtori, pas insistimit tim pёr emrat e tyre, mё tha qё po tё doja, “mund edhe t’i bёnte publik emrat e tyre”. Meqё unё dua (vetёm unё?), dhe meqё pёr trasparencё menaxheriale dhe ligjore drejtori e ka me detyrim tё justifikojё hyrjet dhe daljet financiare apo materiale nga institucioni qё drejton (qofshin edhe dhurime), jam nё pritje tё emrave tё teatёrdashёsve tё sipёrpёrmendur, jam nё pritje tё shifrave monetare apo sasisё sё materialeve qё kanё dhuruar, nё pak fjalё jam nё pritje tё çdo detaji qё ka tё bёjё me punimet nё TKEKS.

Jo pёr gjё, por kur ka transparencё ёshtё e pamundur pёr njё mafioz qё tё pastrojё paratё apo tё riciklojё materialet e vjedhura duke i shndёrruar nё tё ligjshme. Nё vendet e pazhvilluara ku kryeministra dhe ministra dallaverexhinj dhe batakçinj emёrojnё drejtorё sipas imazhit dhe ngjashmёrisё sё tyre bёn vaki qё mafia t’u dhurojё para pёr institucionet qё drejtojnё duke i justifikuar si bamirёsi (fillimi i infiltrimit mafioz nё Shtet). Drejtorёt i riciklojnё kёto para duke bёrё e zёmё punime strukturore me anё tё njё firme ndёrtuesish pёr njё shifёr shumё mё tё lartё se çmimi i tregut pёr kёto punime. Shpesh herё kjo firmё ndёrtuesish rezulton qё tё ketё qenё e “bamirёsve”, por me emra tё rremё. Do tё doja qё drejtori Londo tё deklaronte çdo qindarkё apo mall qё hyn nё TKEKS pёr tё mё treguar jo vetёm mua, por edhe publikut qё nuk jemi njё vend i pazhvilluar si ato tё shembullit mё sipёr. (Ah, sido qё tё jetё, çёshtjen do e ndjek nёpёrmjet Kontrollit tё Lartё tё Shtetit, nёse nuk do tё dalin informacionet e mёsipёrme.)

Duke qenё se nga kutitё e zbrazёta kafkore tё adeptёve tё masmedias pyetjet pёr drejtorin ishin mbi çёshtjet jashtёzakonisht tё rёndёsishme siç janё ato tё “datёs sё fillimit tё sezonit teatror”, apo “sa eksperimentale do tё jenё vёniet nё skenё tё Shakespeare-it dhe Chehov-it?”, vendosa ta pyes mbi shkollёn. Si do tё funksionojё ajo? Do tё jetё me pagesё? Me gjithё gjenuinitetin e tij drejtori m’u pёrgjigj qё shkolla do tё jenё tё punёsuarit e Teatrit. Po, po! E morёt vesh mirё. Shkollarёt do tё jenё stafi i TKEKS. I njёjti staf qё do tё organizojё teatrin pёr fёmijё, atё pёr adoleshentё, atё pёr jo fёmijё e jo adoleshentё; i njёjti staf qё do tё organizojё teatrin e aventurёs me 90 shfaqjet vjetore; i njёjti staf qё do tё na shpalosё spektaklet shakespeare-iane dhe chehov-iane; i njёjti staf qё do tё na kёnaqё me rreckat qё do tё dalin nga thesi i palaços sё cirkut mbi skenёn e tё ashtuquajturit Teatёr Kombёtar Eksperimental.

P.S. Kam njё pikё tё dobёt. Quhet Jerzi Grotovski. Babai i teatrit-laborator. Babai dhe predikuesi i njё “teatri tё varfёr”, tё varfёr nё mjete, por tё pasur nё tru dhe trup. Thjeshtё: teori dhe teknikё teatrore, filozofi jete. Kiço Londo, babai i “teatrit si argёtim dhe luks” (fjalёt e tija), i pangopur me pordhёt menaxheriale dhe pseudo-artistiko-teatrore me tё cilat kёrkonte tё mbushte kutitё e zbrazёta kafkore tё adeptёve tё masmedias, po inflacionon edhe Grotovskin. Pyetjes sime se si e imagjinonte ta zhvillonte laboratorin, kur Grotovski rrinte me muaj dhe vite pёr tё nxjerrё njё spektakёl tё vetёm, Kiçoja i Thesit tё Hapur mё tregon pёrsёri STAFIN. “Hajdeni gra se u hap thesi!”

Divide et Impera! Kronika perandorake shqiptare: deformimi antropologjik i teatrantit. (Romeo Kodra)

Empire - Andy Warhol - 1964

Empire – Andy Warhol – 1964

Në fillim ata [nazistёt] iu sulën Socialistëve
dhe unë heshta – nuk isha socialist
Pastaj ata iu sulën Sindikalistëve
dhe unë heshta – nuk isha sindikalist
Pastaj ata iu sulën hebrejve
dhe unë prapë heshta – nuk isha hebre
Pastaj më erdhi rradha mua
por s’kishte mbetur askush që për mua të fliste.

MARTIN NIEMÖLLER

1. Arti, Politika: Pushteti i njё Statusi.

Nё 1963 Andy Warhol doli me njё film tё “pamundur”, Sleep: 321 minuta xhirim (long take) i njё njeriu (John Giorno, mik i ngushtё i Andy-t) qё fle. Njё vit mё vonё, akoma mё i pamundur ishte Empire: 485 minuta filmim i ngadalёsuar i qiellgёrvishtёses mё tё lartё tё epokёs, Empire State Building. Artisti mё i dyshimtё i artit postmodern, ndoshta edhe i artit nё pёrgjithёsi, kёtё filmim e bёri nga Time-Life Building, qendra e Rockefeller Foundation (kolos ekonomiko-financiar mbarёbotёror sot e kёsaj dite).

Nuk kemi çfarё tё themi pёr Warhol-in! Ai i provoi tё gjitha marrdhёniet art-pushtet dhe i testoi kufijtё e kёsaj marrdhёnieje si askush tjetёr. Paranteza e tij “Art is Business”, pёrveç fokusit primar mbi tregun dhe paranё qё zaptojnё natyrisht dhe pёrfundimisht politikёn (fundi i humanizmit filantropik si traditё Rilindase … asaj italiane, jo kёsaj tonёs), ç’orjenton me njё shah (ndoshta mat) sot e kёsaj dite jo vetёm filantropistёt, por, mbi tё gjithё, edhe vetё artistёt.

Nga ana tjetёr, e gjithё kjo parantezё e imja, bёhet pёr tё piketuar dhe ndarё artin dhe gjetjet artistike tё vёrteta nga majmunёritё e bashkёkohёsisё, sidomos asaj shqiptare.

Nuk besoj mё, pas Andy Warhol-it, tek politikani-artist apo artisti-politikan. Artisti impenjohet intelektualisht nё veprёn e tij dhe nuk merr pёr bazё status quo-nё, opinionin e pёrgjithshёm, shumicёn, madje mund tё themi qё merr ekzaktёsisht tё kundёrtёn prej saj. Artisti nuk reflekton shoqёrinё, por shkon pёrtej reflektimit tё pasqyrёs sё saj, pёrtej fasadёs. Pasqyrimi spektakolar (nga lat. speculum) i shoqёrisё ёshtё njё masturbim kolektiv ku asnjё artist – me sa kam dijeni unё – nuk ka shkuar pёrtej Andy Warhol-it. Ky artist ishte i aftё, i ndёrgjegjshёm dhe i guximshёm mjaftueshёm sa pёr tё justifikuar dhe pranuar nё tёrёsinё e tij masturbimin kolektiv (dhe tё tijin personal) si thelb tё ekzistencёs. Pikёrisht kjo koherencё jetike dhe ekzistenciale e bёn tё mundur pranimin e artit tё tij tё dyshimtё si ART i paarritshёm deri mё tani, i cili ka pasqyruar skajshёm shoqёrinё dhe artistin qё e prodhoi pa u shndёrruar nё spektakёl.

Njё politikan kёtё nuk mund ta bёjё kurrё: ёshtё tepёr i moralshёm pёr ta pranuar kёtё masturbim kolektiv (“morali” ka tё bёjё me “mores” lat. = “ligjet”). Kjo sepse turma e votdhёnёsve nёse ofendohet, nuk voton mё! Politikani nё kёtё pikё ёshtё shumё i kujdesshёm ndaj pushtetit tё turmёs. Flirt-imi orgjiastik me tё i ёshtё i domosdoshёm. Nё pak fjalё ёshtё gjithnjё masturbim, por i nёnkuptuar. Nuk duhet kurrёsesi tё cёnojё virgjёrinё e fasadёs sё pushtetit fiktiv tё masёs demokratike, tё shumicёs. Nё pak fjalё politikani pranon tredhjen, i nёnshtrohet vulnetit tё fasadёs sё shumicёs, egos sё saj. Dhe dihet, egoja, edhe ajo sociale, ёshtё njё kompromis, njё tredhje e dёshirave pulsionale tё psikes. Politikani i nёnshtrohet njё tё tredhuri (egos sё shumicёs). Kёtu fillon zinxhiri. Nёnshtrimi ndaj tё gjitha tipologjive tё pushtetit ёshtё njё nёnshtrim ndaj tredhjes, intelektuale, artistike dhe kulturore.

Politikani si çdo njeri dhe çdo njeri si politikani (homo politicus i Aristotelit) impenjohen tё ndjekin ligjet/mores moralizuese tё shoqёrisё nё tё cilёn jetojnё. Por impenjimi nuk funksionon gjithmonё, dhe kёtё mosfunksionim pёrgjithёsisht e denoncon – institucionalisht qё nga kohё aristotelike nё Evropё – njё tjetёr element funksional i shoqёrisё: artisti.

Artisti ёshtё njё element funksional i shoqёrisё qё jeton falё promovimit tё statusit mosfunksional qё shoqёria atij i ka lejuar. Njё shembull konkret ёshtё “teatri”. Tё gjithё e dimё qё kur shkojmё nё teatёr, shkojmё pёr tё parё njё lojё. “Luajmё si fёmijё”, “bёjmё sikur” i besojmё kёsaj loje, por ndёrkohё – njёsoj si fёmijёt – edhe mёsojmё. Mёsojmё funksione tё jetёs nga njё lojё paraprakisht jofunksionale. Kёtu besoj ёshtё qartёsisht i dallueshёm edhe ndryshimi midis artit dhe spektaklit. Nё tё parin investohet koha, mёsohet si tё optimizohet pas daljes nga loja/teatri; nё tё dytin kalohet koha, anullohet brenda lojёs/teatrit.

Teatrantёt (shpresoj qё njё ditё tё hyjё nё fjalorin e shqipes kjo fjalё) duke pranuar ekzistencёn e tyre si mosfunksionale, si tё kotё, si parazitarё denoncojnё me çmendurinё e tyre (lolot/kllounёt e Mesjetёs apo Hamleti), sikur tё ishin tё barabartё, pushtetin dhe pushtetarёt qё parazitojnё nё korpusin e shoqёrisё. Thuajse gjithmonё me kёtё paralelizёm apo analogji politikanёt kanё nxjerrё nё mёnyrё tё pavullnetshme fytyrёn e tyre tё vёrtetё: parasitizmin.

Por ç’ndodh kur “artisti” humb funksionin? Ç’ndodh kur i uzurpohet funksioni?

Nё njё shkrim tjetёr “Teatri, arti, kultura dhe prostitucioni” tё publikuar nё AKSREVISTA, kam shtjelluar disi profilin simptomatik tё mardhёnies sё kryeministrit Edi Rama me artin, tredhjen artistike frojdiane qё ende nuk ka ripёrpunuar psikologjikisht, si dhe deformimin antropologjik si ish-artist tё transformuar nё politikan. Kam shkruar pёr banalitetin dhe zbrazёtinё e kёsaj marrdhёnieje, jo vetёm artistike, por edhe intelektuale. Por kjo simptomё e z. Rama nё marrdhёnie me artin dhe kulturёn mund tё artikulohet edhe mё gjerё. Dhe sa mё shumё zgjerohet ky artikulim i marrdhёnies sё kryeministrit me artin nё aktorё, operatorё, bashkёpunёtorё social tё tij, aq mё shumё impakt ka nё lёmёn e artit dhe kulturёs kjo simptomё, qё rrjedhimisht infekton njё sistem tё tёrё.

Po e filloj me teatrin sepse kёtu mё dhemb mё shumё.

2. Deformimi antropologjik i teatrantёve.

Javёn qё shkoi mora vesh qё aktorёt e Teatrit Kombёtar, ndryshe nga ata tё Teatrit tё Operas dhe Baletit, kishin firmosur kontratat “bashkёkohore” tё ministrisё sё Kulturёs. Ndriçim Xhepa, Yllka Mujo, Rajmonda Bulku, Bujar Asqeriu, Fadil Kujofsa, Vangjel Toçe, Mehdi Malkaj, Marjeta Ljarja, Sokol Angjeli, Eva Alikaj, Vasjan Lami, Artan Imami, Dritan Boriçi, Helidon Fino, Anila Bisha, Indrit Çobani, Erjona Kakeli, Olta Daku, Neritan Liçaj, Arben Derhemi, Marjana Kondi, Alfred Bualioti, Anil Frashёri, Ermela Teli, Lulzim Zeqja, Genti Deçka, Gerti Ferraj janё anёtarёt aktualё tё trupёs sё Teatrit Kombёtar tё cilёt kanё firmosur kontratat e reja, me kohё tё caktuar, tё propozuara nga Ministria e Kulturёs. Mё pёlqen tu publikojё emrat sepse dua qё nё njё farё mёnyre kёta aktorucё, pёr dobёsinё, dashakeqёsinё, injorancёn e tyre, tё hynё nё historinё bashkёkohore shqiptare si firmatarё tё shembjes sё institucionit tё parё artistiko-kulturor publik nё Shqipёri.

Polemikat e disa viteve mё parё, midis Edi Ramёs dhe aktorёve tё TK, pёr shembjen e ndёrtesёs sё TK u mbyllёn me njё “asgjё” konkrete. TK mbeti po aty. Tani, kjo situatё, nёse do tё pёrsёritej, pa dyshim do tё shihte fitues kryeministrin e vendit. Nuk kam sferёn magjike, por kam pёrshtypjen se shumё shpejt do tё shohim qё çekani kryeministror do tё rrahё nё tё njёjtin vend. Edi Rama, sot, do ja dilte lehtёsisht mbanё, sepse aktorёt e vёrtetё nё Teatrin Kombёtar kanё vdekur. Njё mbi tё gjithё: Agim Qirjaqi! I vdekur fizikisht, dhe mesa duket shpirtёrisht, pa nam a nishan.

Tё tredhurit, matrapazёt dhe qoftexhinjtё e trupёs sё pёrmendur mё sipёr duke shpёtuar pёrkohёsisht vendin e punёs nuk kuptojnё qё i kanё lёnё dorё tё lirё drejtorit Hervin Çuli, i tredhur nga ministrja e Kulturёs Mirela Kumbaro-Furxhi, e tredhur edhe kjo nga kryeministri i tredhur Edi Rama, tё cilёt sot e tutje mund shkurtojnё si dhe sa tё duan kёtё trupё. Kjo do tё ndodhё gradualisht dhe TK nuk do tё ekzistojё mё si trupё, dhe si rrjedhojё nuk do tё ketё mё se kush tё mbrojё fizikisht institucionin e parё artistiko-kulturor shqiptar … pёrveç shpirtit tё vdekur tё Agim Qirjaqit … ndoshta.

Z. Hervin Çuli, ky drejtor analfabet nga pikёpamja artistiko-menaxheriale e institucioneve publike, i zgjedhur nga njё ministre dhe kryeministёr po aq analfabetё nё kёtё pikёpamje (ndёrsa pёr analfabetizmin e Mirela Kumbaros nuk po ndalem pёr paaftёsi mёse tё manifestuara, pёr atё tё Edi Ramёs them se ёshtё mjaftueshёm e dukshme nga zbrazёtia qё ka lёnё pasi ka ikur nga pushteti, gjё qё konfirmon autoritarizmin nё bёrjen e gjёrave, por jo aftёsinё menaxheriale), do hyjё nё historinё e institucionit qё drejton si varrmihёsi i ndёrgjegjshёm i tij.

Fundosja e ndёrgjegjshme e institucionit prej Hervin Çulit, qё pёrputhet me dёshirat pёr spekulime arkitektoniko-urbanistike-ndёrtimore tё kryeministrit Rama, shihet qartё tek lёvizjet e tij “reformuese”. Pёrveç fakteve qё kam publikuar nё AKSREVISTA me “Teatri Kombёtar drejt Rilindjes … me platformёn e Hervin Çulit?” (pёrkatёsisht mbi konkurset fiktive pёr postet nё TK nё bashkёpunim me Ministrinё e znj. Mirela Kumbaro) javёn qё shkoi zbulova qё pёr pozicionin “Specialiste e Burimeve Njerёzore” nё TK ёshtё zgjedhur znj. Luljeta Doko.

Para disa ditёsh, meqёnёse me dukej skandaloz fakti i firmosjes sё kontratave prej aktorёve, kёrkova me njё telefonatё nё TK emrat e kёtyre firmatarё. Zonja pёrtej fillit telefonik, pёrpara se tё mё jepte emrat, mё kёrkoi tё identifikohesha, dhe pasi dёgjoi emrin tim (ndoshta tё dyshimtё) mё pёrshёndeti duke mё sugjeruar tё kaloja personalisht nё TK sepse “kёto informacione nuk jepen kёshtu”. Zonja tha se quhej Luli.

Shkova, edhe pse kohёn e kam me kursim mё shumё se paratё. Zonjёs Luljeta Doko, e sapoemёruar Specialiste e Burimeve Njerёzor tё TK, nё mbёrritje i bёra me dije se informacioni qё kёrkoja duhet tё ishte publik dhe mё vinte çudi qё pёr “reformёn transparente” tё Ministres Kumbaro dhe drejtorit “transparent” Çuli nuk e kishin vёnё nё dijeni. Pasi belbёzoi diçka tё tipit “informacioni ёshtё publik, por s’mund t’i jepet kujtdo” pa e besuar as vetё kёtё idiotizёm deri nё fund, mё dha listёn me 27 emrat e aktorucёve.

“Rastёsisht” kjo zonjё, zbuloj nga artikuj on line, ka qenё magaziniere nё kohёn e skandaleve nё TK tё denoncuara nga Hervin Çuli vite mё parё. Znj. Doko ёshtё personi qё gjeti “biletёn me Nr. serie 009373 tё vulosur me vulёn e institucionit dhe çmim tё modifikuar” duke i siguruar Hervin Çulit provёn karshi organeve gjyqёsore pёr pafajёsinё ndaj akuzave tё Kristaq Skramit, gjyq qё ende nuk kishte mbaruar nё momentin kur z. Hervin Çuli u zgjodh drejtor i Teatrit Kombёtar, gjё qё, pёr mendimin tim, e bёn tё pavlefshme zgjedhjen e tij si drejtor i institucionit pёr konflikt tё dukshёm interesi nё njё çёshtje gjyqёsore (http://www.balkanweb.com/gazetav5/artikull.php?id=83653).

[Kёto ditё, pёr kёtё arsye dhe pёr tё tjera fakte tё dokumentuara deri mё tani nё AKSREVISTA, do dёrgoj nё Kontrollin e Lartё tё Shtetit, nё Prokurori dhe Ministrinё e Kulturёs njё letёr denoncimi pёr shkelje dhe abuzime me gjёnё publike prej znj. Mirela Kumbaro-Furxhi dhe drejtorit z. Hervin Çuli.]

Po kёshtu zbuloj se znj. Luljeta Doko ka qenё e pёrzier nё njё tjetёr çёshtje me hyrje/dalje karburanti pa faturё nё kohёn kur drejtor i TK ka qenё Kiço Londo, tashmё i virgjёruar nё atё farё pike sa ministrja e (agri)kulturёs sё munguar znj. Mirela Kumbaro-Furxhi ta promovojё nё drejtor tё Teatrit Eksperimental (http://lajme.parajsa.com/Kulture/id_10793/)

Nё agrikulturё, ku ministrja e “qokave tё fshatit” ёshtё eksperte, siç dihet plehёrimi e bёn terrenin mё pjellor. Kёtё do tё ketё patur parasysh ministrja nё pёrzgjedhjen e personave tё duhur pёr reformёn nё teatёr!

Per t’ju kthyer analfabetizmit tё ndёrgjegjshёm tё Hervin Çulit nё menaxhimin e institucionit qё drejton personalisht, pa iu futur akuzave Skrami-Çuli pёr dallavere reciproke, them se emёrimi i znj. Luljeta Doko mё duket si shpёrblim. Sikur zonja tё ishte e pushuar nga puna padrejtёsisht prej z. Skrami, do tё ishte e ndershme t’i jepej vendi i mёparshёm, rrogat e munguara, por jo ky promovim. Dhe drejtori e di kёtё, nuk ёshtё analfabet deri nё kёtё pikё. Por duke qenё se ёshtё zgjedhur me dallavere dhe jo me platformё menaxheriale, duke qenё se ёshtё po aq batakçi sa edhe ministrja e kulturёs qё e emёroi [çfarё nuk provon njeriu qё ta hedhin nё gjyq!!!], atёherё edhe kёtij i vjen natyrshёm tё parazitojё nё fondet publike si shumё prej pararendёsve tё tij.

Sёfundmi do tё jetё interesante tё shohim sa prej 27 aktorёve tё kontraktuar kёtё vit do tё jenё realisht aktivё nё skenёn e TK pas “reformёs” Kumbaro-Çuli, meqё drejtori i ri erdhi me parrullёn “s’do tё ketё mё aktorё qё marrin rrogёn kot”. Premtoj se do i ndjek me zell!

Nё mbyllje, pyetja ёshtё: pse nuk shkon drejtori Hervin Çuli tё thotё kёto gjёra tek “Zonё e Lirё” p.sh. nё Klan TV – siç bёri i sapozgjedhur drejtor i TK mё 31 janar 2014 – dhe tё egomasturbohet live nё mёnyrё edhe mё spektakolare me Arian Çanin? (https://www.youtube.com/watch?v=hDRxPVt_hio)