Një propozim modest … për të shmangur që fëmijët e pastrehë t’u bëhen barrë prindërve dhe Ministrisë së Mirëqenies Sociale dhe Rinisë, si dhe për t’i shndërruar në të dobishëm për buxhetin publik të shtetit. (Jonathan Swift – Romeo Kodra)

Është tejet e trishtueshme për ata që vizitojnë Shqipërinë të shohin nëpër rrugët e Kryeqytetit trotuare plot e për plot me gra që jetojnë rrugëve duke kërkuar lëmoshë, të cilat ndiqen nga tre, katër apo gjashtë çiliminj të veshur me rrecka që bezdisin kalimtarët. Këto nëna, në vend që të punojnë dhe të fitojnë ndershmërisht jetesën, janë të detyruara të kalojnë tërë kohën duke lypur për të siguruar mbijetesën e fëmijëve të tyre, të cilët, sapo rriten, shndërrohen në hajdutë, ose lënë vendlindjen për të luftuar nëpër Afganistan apo Irak, ose për të shitur drogë e trafikuar ku di unë se çfarë nëpër Europë.

Mendoj se të gjithë ne, Parti apo individë, jemi dakort mbi faktin që këta fëmijë, të shumtë në numër, që shohim në krah, në shpinë apo ngjeshur pas vitheve të nënave, dhe gjithmonë e më shpesh edhe të baballarëve, përbëjnë një problem parësor për vendin tonë të mbytur prej halleve. Prandaj, kushdo që do të gjente një mënyrë të ndershme, të thjeshtë dhe pa kosto, për t’i kthyer këta fëmijë në një pjesë të shëndetshme dhe të dobishme të komunitetit tonë, do t’i njiheshin meritat nga e gjithë shoqëria. Madje do të mund t’i ngrihej një monument si shpëtimtar i popullit.

Unë, gjithsesi, nuk kam ndërmend të merrem vetëm me fëmijët e lypsave profesionistë, por shkoj edhe më tej: dua të marr në konsideratë të gjithë fëmijët deri në një farë moshe, që kanë lindur prej prindërve po aq të paaftë për t’u kujdesur për ta sa edhe lypsat e rrugëve.

Përsa më takon, pasi kam reflektuar për vite me rradhë mbi këtë temë dhe pasi kam shqyrtuar me kujdes projekte të ndryshme që të tjerë politikanë përpara meje kanë prezantuar, kam parë që ato kishin gabime të pafalshme. Është e vërtetë, një fëmijë i porsalindur mund të ushqehet me qumështin e nënës dhe me pak ushqime shtesë për thuajse një vit, për një vlerë maksimale që nuk e kalon 50 mijëlekshin. Kjo shumë fare mirë mund të nxirret nga mbeturinat e ushqimeve që nëna mund të fitojë nga aktiviteti i lypses. Por, është pikërisht ky momenti, kur mbushin një vjeç, që unë propozoj të kujdesem për fëmijët në mënyrë që, në vend se të jenë peshë për prindërit apo për Ministrinë e Mirëqenies, apo të vuajnë për veshje dhe ushqim për kusurin e jetës, të kontribuonin për ushqimin dhe pjesërisht për veshmbathjen e mijërave njerëzve.

Një tjetër avantazh i projektit tim qëndron në faktin se ai do të mund të parandalojë abortin dhe zakonin e tmerrshëm që kanë gratë për të vrarë kopilat e tyre. Zakon ky që, për fat të keq, ndodh rëndom midis nesh. Dhe sakrifikohen këto krijesa të pafajshme, mendoj unë, më shumë për të shmangur shpenzimet dhe turpin. Dhe, më lejoni, kjo gjë, kur mendohet, të therr në zemër. Qoftë edhe zemra më mizore dhe vrastare në këtë sallë, jam i sigurtë, në këto raste ligështohet.

Zakonisht thuhet se popullsia e Kryeqytetit shkon diku te 1 milionë banorë. Unë llogaris që, te kjo shifër, të jenë 150 mijë çifte, ku gruaja të jetë në gjendje të lindë fëmijë. Prej këtyre heq 20 mijë që janë në gjendje të mbajnë fëmijë, megjithëse kam frikë se jam duke e ekzagjeruar, duke patur parasysh kushtet e krizës që po kalojmë. Sidoqoftë, edhe duke mbajtur këtë shifër, mbeten 130 mijë gra pjellore. I heq edhe 30 mijë të tjera, duke qenë se ka gra që dështojnë apo humbasin fëmijën për sëmundje brenda vitit të parë të jetës. Mbeten, të lindur çdo vit prej prindërve të varfër, plot 100 mijë fëmijë. Dha ia ku lind pyetja: si është e mundur të mbahet kjo turmë fëmijësh, duke u kujdesur për ta? Siç e pamë, në situatën aktuale kjo është absolutisht e pamundur, nëse do të përdornim metodat e derimësotme. Në fakt nuk mund t’i mbajmë as si muratorë dhe as si agrikultorë, sepse ne nuk ndërtojmë shtëpi (e kam fjalën për fshatin) dhe as punojmë tokën. Kështu pra, fëmijët, në këto kushte, shumë rrallë mund të nxjerrin bukën e gojës pa mbushur moshën gjashtë-vjeçare, përveç se kur kanë aftësi të jashtëzakonshme “profesionale” [bën me dorë gjestin e vjedhjes] … edhe pse duhet ta pranojmë që këta i mësojnë teknikat e “zanatit” shumë më përpara kësaj moshe. Por, në këtë fazë, ata mund të konsiderohen në një farë mënyre ende çirakë, siç më shpjegoi një miku im i Policisë sekrete, i cili më pohoi gjithashtu se nuk kishte parë, përveçse nja dy a tre rasteve, zanatçinj nën këtë moshë, pavarësisht se vendi ynë njihet për shkathtësi të parakohëshme në këtë lloj arti.

Nga takimet me përfaqësues të biznesit, ata më siguruan se djemtë dhe vajzat nën moshën 12 vjeçare nuk mund të futen as në xhiron e biznesit të vogël sepse, edhe kur futen, nuk xhirojnë më shumë se 30 mijë lekë të vjetra. Kështu që nuk i sjellin të ardhura as prindërve e as shtetit, sidomos kur vërejmë nga statistikat tona se shpenzimet e tyre për veshmbathje dhe  ushqim kalojnë përsëpaku katër herë këtë shifër.

Unë, sot, do t’ju prezantoj, në mënyrën më modeste të mundshme, propozimet e mia që, shpresoj, nuk do të ngrenë kurrëfarë kundërshtimi.

Një amerikan, mik i imi nga New Yorku, njeri shumë i ditur dhe ngaheras i angazhuar me Shoqëritë Civile, më siguroi që një fëmijë i shëndetshëm dhe i mirëushqyer me qumështin e nënës është ushqimi më i shijshëm, i shëndetshëm dhe ushqyes që mund të gjendet, qoftë i gatuar me lëng, rosto, në furrë apo i zierë; madje unë personalisht nuk kam as dyshimin më të vogël që mund të jetë edhe më i mirë në tavë dheu apo i grirë.

Kështu pra, parashtroj përpara publikut që, prej 100 mijë fëmijëve të llogaritur më sipër, 10 mijë t’i rezervojmë për mbarshtimin e species, prej të cilëve vetëm një të pestën meshkuj, që është më shumë sesa i lejohet një dashi, kau apo derri. Si rrjedhojë një mashkull mund të mjaftojë për katër femra. Kusuri prej 90 mijë krerësh, në moshën një vjeçare mund t’u shitet njerëzve me klas të këtij vendi, duke mos harruar që të këshillohen nënat që t’u japin bollshëm qumësht muajin e fundit, në mënyrë që t’i bëjnë sa më topolakë dhe buçko, gati për tavolinë. Kështu një topolak i vockël do të mund të garantonte dy vakte për festat me miqtë. Ndërsa kur familja drekon vetëm, një çerek i parmë apo prapmë besoj se do të mjaftonte për t’i nginjur të gjithë dhe, nëse kriposet dhe piperoset buçkoja siç duhet, mund të shtyhen deri në katër ditë me paçe dhe lëng mishi, sidomos gjatë dimrit.

Kam përllogaritur që, mesatarisht, një fëmijë i porsalindur peshon 3 kile dhe në një vit, nëse i ushqyer mjaftueshëm, arrin deri në 9.

E pranoj që ky ushqim do të ishte disi i kushtueshëm dhe do t’u përshtatej më shumë pronarëve, jo vetëm për çmimin por edhe sepse ata qartazi kanë përparësi mbi ushtrimin e të drejtave ligjore mbi fëmijëve, duke qenë se pjesës më të madhe u kanë shfarosur prindërit, dhe natyrisht nuk mund t’i lënë fëmijët rrugëve.

Mishi i fëmijëve do të jetë stinor gjatë gjithë vitit, por do të jetë më i bollshëm nga mesi deri në fund të dhjetorit. Në fakt, një autor i famshëm, mjek i dëgjuar francez, na thotë që, duke qenë ballokumja një dietë që favorizon mbarështimin, në vendet ku besohet ende tek festa e verës, si në Kryeqytetin tonë, do të ketë më shumë fëmijë nëntë muaj pas kësaj feste. Si rrjedhojë, tregu për festat e fundvitit do të jetë plot e përplot me fëmijët e pabuksave. Por mos u frikësoni, vetëm përkohësisht numri i tyre do të jenë në mazhorancë, tre kundër një, në qytet, sepse qëllimi i këtij projekti është i dyfishtë: zvoglimi i numrit të zhulsave në qytetin tonë dhe ngopja e barkut të pronarëve.

Kam llogaritur që kostoja e rritjes për një çilimi të zhulsave (në kategorinë e të cilëve fus të gjithë katunarët, malokët, hamejtë dhe mëditësit te “Dogana” dhe “Ushtari i panjohur”) është afërsisht 20 mijë lekë në vit, me gjithë rrecka. Unë mendoj se askush prej pronarëve tanë s’do të kundërshtoj për 100 mijë lekëshin që do t’i kushtojë një zhuls i vockël topolak që, siç thashë, mund të sigurojë deri katër vakte apo të sigurojë festën kur të ketë të ftuar ndonjë mik sqimtar. Në këtë mënyrë pronarët do të mësohen të jenë pronarë më të mirë dhe do të fitojnë popullaritet midis punëtorëve të tyre. Ndërsa nënat do të kenë 100 mijë lekë përfitim neto dhe do të jenë në gjendje të punojnë derisa të pjellin një fëmijë tjetër.

Më kursimtarët (dhe këtu të gjithë e dimë sa nevojë ka ky vend për kursime) mund t’u rrjepin trupin topolakëve, lëkura e të cilëve, e përpunuar artificialisht, jep rezultate të mrekullueshme si dorashka apo çizme kalorsiake për zonjat dhe zotërinjtë.

Përsa i përket vetë qytetit, në pjesët më me zhul, mund të ngrihen thertore. Dhe të jemi të sigurtë që nuk do të mungojnë kasapët. Madje, për ata, do të hapeshin më shumë vende pune dhe do të punësoheshin të tjerë. Megjithëse unë do t’ju këshilloja që t’i blini të gjallë buçkot dhe t’i përgatisni të freskët, sapo të keni fshirë thikën me gjak, siç bëhet me rostot e gicave.

Miku im amerikan, një person me integritet të lartë, që e do këtë qytet, virtytet e të cilit ia njohim të gjithë, pati mirësinë së fundmi, duke folur mbi këtë argument, të më sugjeronte disa përmirësime për projektin tim. Ai thoshte, “nga momenti që shumë zotërinj të Kryeqytetit tonë kanë asgjesuar kafshët e egra në pyje e male, kudo nëpër Shqipëri, do të qe e udhës, për t’i bërë ballë mungesës së gjahut, të gjendeshin të rinj e të reja – nga 12 deri 14 vjeç, meshkuj dhe femra – dhe të lëshoheshin në pyje dhe male, ku do të priteshin nga gjahtarët dhe qentë e tyre, për të vazhduar kultivimin e këtij sporti të traditës shqiptare”. Gjithsesi, me gjithë respektin që kam për këtë mik, unë nuk mund të jem plotësisht dakort. Sepse, përsa i përket meshkujve, mishi i tyre në atë moshë është përgjithësisht i thatë, për shkak të veprimtarisë fizike, dhe është e kotë ta dhjamosësh sepse shija mbetej e shpifur dhe nuk ia vlente më barra qeranë. Përsa i përket femrave unë, me modestinë time, jam i mendimit që, në këtë mënyrë, do i shkaktohej një dëm tërë komunitetit, sepse për fare pak kohë këto femra do të ishin në gjendje të pillnin, pra, mund të gjeneronin fitim për shoqërinë tonë civile. Nga ana tjetër, ka shumë mundësi që persona disi të ndjeshëm me të drejtë mund të revoltoheshin (edhe pse pa justifikim), dhe ta merrnin si diçka mizore. Dhe e pranoj që, edhe në rastin e projektit tim, kjo ka qenë kundërshtia më e fortë e hasur, pavarësisht se e paraqitur me qëllimet më të sinqerta.

Por, për të justifikuar paksa mikun tim, duhet të them që ai ka qenë këshilluar nga i ati, i cili pati zbuluar gjatë robërisë së tij se si në Bashkimin Sovietik – ku mbarëbotërisht dihet që komunistët hanin fëmijët – pas një ekzekutimi me vdekje të një vajze rebele, trupi i saj i qe dhënë i ndarë me feta Sekretarit të Parë të Partisë dhe anëtarëve të tjerë të Byrosë Politike, gjasme si specialitet i dorës së parë. Gjithsesi çdokush mund ta kuptojë që komunistët nuk i kemi njohur ndonjëherë qoftë për shije të rafinuara kuzhine, qoftë për ekonomi. Këtë e ka treguar historia dhe se si ata përfunduan. Gjithsesi, pavarësisht shijes disi relative të mishit, unë nuk mund ta mohoj plotësisht si mundësi që, nëse do të bëhej e njëjta gjë me shumë prej vajzave topolake të Kryeqytetit, të cilat bredhin me veshje dhe makina luksoze nga “Blloku”, pa punuar asnjë ditë në jetën e tyre (dhe nuk është e vështirë të kuptohet ku i kanë gjetur paratë), ky qyteti ynë nuk është se do të ishte më keq sesa ç’është sot.

Por le t’i kthehemi argumentit tonë. Disa persona, të zhgënjyer prej politikës së deritanishme, merakosen shumë për numrin e madh të pabuksave në moshë të thyer, të sëmurë dhe çalamanë, që zvarriten, edhe këta, rrugëve të Kryeqytetit. Dhe shpesh më kërkojnë të fokusoj reflektimet e mia mbi metoda që do të shpëtonin kombin prej kësaj barre të rëndë. Por unë s’do të merakosesha shumë për ta, sidomos nëse kemi parasysh ritmet e arsyeshme të vdekshmësrisë së tyre, që gjithnjë e më shumë ndihmohen nga braktisja e të afërmve. Ndërsa përsa i përket hamejve dhe mëditësve të “Doganës” dhe “Ushtarit të Panjohur”, duhet thënë se gjendja e tyre nuk u ofron shpresa më të mëdha sesa pabuksave të thyer në moshë. Këta gjithnjë e më pak arrijnë të gjejnë punë dhe, prej trishtimit, shkojnë e hidhen në liqen apo prej vinçave të grataçelave madhështore të Kryeqytetit. Dhe kështu çlirojnë veten dhe buxhetin e shtetit nga halli për të ardhmen.

Pra, për t’iu rikthyer sërish argumentit, pas këtj devijimi, më duhet të them që benefitet e propozimit tim janë mëse të dukshme dhe të një rëndësie të jashtëzakonshme.

Pikësëpari: siç e patë, do të ulet jashtëzakonisht numri i zhulsave prej të cilëve po mbytemi, duke qenë se janë pikërisht ata që pjellin më shumë në këtë vend, përpos se janë edhe armiqtë tanë më të rrezikshëm. Shihni për shembyll dëmin që shkaktojnë në turizëm, ku sado që qeveria bojatis pallate apo ndërton bunkerë atraktivë, turistit të thjeshtë i vjen ndot nga këto qelbësira. Dhe mos harroni: historia e këtij vendi na mëson se është pikërisht numri i tyre që na solli komunizmin. Prandaj le të mësojmë nga gabimet e të parëve tanë për t’i shndërruar këta zhulsa në potencial ekonomik të dobishëm për këtë vend, duke i integruar fizikisht midis nesh, në kuptimin më të vërtetë të fjalës.

Së dyti: prej propozimit tim, kjo pjesë e llumit të Shoqërisë sonë Civile, do të ketë mundësi të mbushi shtëpitë e marra me qera me orendi shtëpiake, të cilat mund të sekuestrohen lehtësisht prej pronarëve nëse ata nuk do të mund të paguajnë qeranë. Për kafshët e tyre, si p.sh. qentë e macet, nuk po flas, sepse edhe ato do t’ia kemi sekuestruar që në fillim, duke qenë, edhe këto, ushqim mëse i shijshëm, siç na thonë kohët e fundit vëllezërit tanë të rigjetur kinezë.

Së treti: duke qenë se kostoja e mbajtjes së një zhulsi nga 10 vjeç e sipër nuk kushton më pak se 100 mijë lekë në vit, llogaritet që arka e shtetit të kursejë 10 milionë euro në vit. Nuk po llogaris këtu xhiron vjetore që zonjat dhe zotërinjtë e nderuar prej Shoqërisë sonë Civile do të qarkullojnë duke konsumuar këtë ushqim klasi, aq më shumë kur mendojmë se kemi të bëjmë më 100% prodhim vendi.

Së katërti: prodhuesit direkt, veç marrjes së 100 mijëlekshit, do të çlirohen nga barra e rëndë dhe e detyrueshme e mbajtjes së zhulsave të vegjël pas moshës 1 vjeçare.

Së pesti: ky produkt i ri do mbushë me më shumë frekuentues “Pedonalen”, ku kjoskat e Bashkisë do të sigurojnë një klientelë shtesë përveç “lacave” dhe qoftexhinjëve të zakonshëm. Aty do të mund të vijnë zotërinj të një rangu edhe më të lartë, që, sigurisht, do të ndihmojnë në rafinimin e shijeve të bashkëqytetarëve.

Së gjashti: do të rritej konsiderata e humbur për martesën, për të cilën, siç mund ta dini, pjesës së llumit të shoqërisë nuk është se i intereson shumë. Por ne e dimë që martesa është bërthama gjeneruese ku duhet të mbështetet Shoqëria jonë Civile. Po ashtu, do të shtohej përkujdesi i nënave për fëmijët, të cilat nuk do shqetësoheshin më, si tani, duke menduar se si do u vejë halli fëmijëve, por do ta dinin fundin e tyre të sigurtë. Dhe të mos harrojmë efektin imitues të këtij propozimi, prej të cilit shumë gra të martuara do të merrnin shembull, duke nxjerrë në treg fëmijën e tyre më të shëndoshë. Burrat, prej frikës së abortit, gjatë shtatzanisë nuk do i rrihnin më gratë siç bëjnë rëndom sot, por do i përkëthelnin më të njëjtën dashuri që përkëdhelin pelat apo buçet e gjahut kur janë gati duke lindur.

Mund të rendis avantazhe të tjera, pa fund. Si p.sh. shtimi i eksporteve të viçave, derrave dhe shtimi i sasisë së proshutës që vështirë se gjendet sot për shkak të mungesës së mishit të kafshëve të njoma, të cilat i konsumojmë mizorisht kur ende nuk u është ndërprerë gjiri i nënës. Dhe të mos harrojmë që produktin më të mirë e mbajmë për vete. Proshuta nuk ka të krahasuar me mishin e zhulsave topolakë, që ju lë vetëm të imagjinoni se ç’përshtypje mbresëlënëse do të kishte në tavolinat e festave të Kryeministrit apo të ndonjë pritjeje publike. Por, po i lë këto detajet për t’i rënë më shkurt.

Duke supozuar që 1000 familje të Kryeqytetit të blinin mishin e fëmijëve të llumit rregullisht, shtojmë këtu edhe ata që do ta blinin me raste gëzimesh familjare, si martesa, fejesa, pagëzime, synetllëqe, etj., unë parashikoj që Tirana do të konsumonte – sidomos me ndarjen e re territoriale ku futen brenda Kodra e Diellit, Surreli, Farka, Petrela etj. – të gjithë kontingjentin e pabuksave të vegjël.

Sa për mua, i lodhur siç isha me utopitë e kota dhe pa lidhje me realitetin politik, deri para pak kohësh gjendesha thuajse në pikën më dëshpëruese të jetës sime, kur, pa pritur e pa pandehur, më erdhi në mendje ky propozim, krejtësisht origjinal, i qëndrueshëm, konkret, dhe, ç’është më e rëndësishmja, pa shpenzime. Ky propozim është tërësisht i mundshëm dhe, mbi të gjitha, nuk është në asnjë mënyre në kundërshtim me politikat integruese europiane. Në fakt, është vetë natyra e këtij produkti që nuk e përballon dot eksportin, sepse mishi është tepër i butë dhe prishet shumë shpejtë, pavarësisht se unë e di që janë dy a tre shtete fqinje të cilët mezi presin ta shijojnë këtë prodhim mishi autokton.

Unë, për propozimin tim, nuk shoh kundërshtime të mundshme, vetëm nëqoftëse ndonjëri do të evidentonte rënien e përgjithshme të popullatës. Unë këtë evidentim e pranoj me kënaqësi. Madje ky ka qenë edhe qëllimi i vetë propozimit tim. Gjithashtu i lutem publikut që të mos harrojë se ky propozim edhe pse është i vlefshëm vetëm për Tiranën dhe, maksimumi, për Shqipërinë, nuk dua të keqkuptohet; po ashtu të keqkuptohem edhe unë sikur të isha maksimalist i politikave kombëtare duke thënë që të konsumojmë vetëm prodhim vendi. Unë nuk jam absolutisht kundër tregut të lirë mbarëbotëror, si në kohën e Enver Hoxhës, ku ai qen bir qeni na detyronte të hanim barë pa i shtirë dorën armikut, sikur armikun ta kishim jashtë. Shqiptarët tashmë e kanë kuptuar që të keqen e kishin dhe e kanë nga brenda. Madje kanë kuptuar, falë demokracisë 25 vjeçare, që armiku nuk luftohet me armë, por atij i shtrihet dora e paqes, e bashkëpunimit dhe e integrimit. Një integrim total, fizik, si ai, që me anë të këtij propozimi, i bëhet zhulit, llumit, urinës dhe nevojës së Shoqërisë sonë Civile.

Prandaj, shpresoj që të mos më dalë përpara ndonjë që të më japë mend për çështje kombëtare apo globale pa patur ndonjë ide realisht praktike dhe të besueshme për një shtet social apo globalizim të qëndrueshëm.

Pas kësaj, nuk jam parimisht kundër çdo propozimi që mund të bëjnë njerëz me integritet të lartë si i këtupranishmi, mjafton që të bëhet në mirëbesim të plotë dhe pa qëllime përfituese, i lehtë për t’u praktikuar dhe me pak kosto. Por përpara se të bëhen këto propozime, që duan të konkurrojnë projektin tim, duke ofruar ndonjë më të mirë, dëshiroj që autori, apo autorët, të kenë mirësinë të bëjnë llogaritë mbi dy pika. E para: duke qenë situata kjo që është, si do të mund të gjejnë ushqim dhe veshje për 100 mijë frymë dhe krerë të kotë. E dyta: ekzistojnë në këtë vend 1 milionë gjallesa, me ngjashmëri njerëzore, të cilat edhe sikur të bëjnë bashkë gjithçka kanë për të mbijetuar, prapë se prapë do të kishin një borxh kompleksiv prej 20 milionë eurosh. Dhe të mos harrojmë janë po ata, të njëjtët, që po na fëlliqin çdo ditë e më shumë përpara Europës duke iu bashkuar refugjatëve sirianë. Prandaj unë ju them pretendentëve, bëjini bashkë të pastrehët, lypsat profesionistë, katunarët që shesin barishte apo qumësht të pakontrolluar nëpër cepa pallatesh; bashkojini me malokët që punojnë me tulla e llaç dhe ndërtojnë shtesat e shëmtuara të pallateve të kohës së Enverit; shtojini mëditësit e “Doganës” dhe “Ushtarit të panjohur”; mos harroni t’i bashkangjisni këtij llumi gratë dhe çerrat e tyre pafund dhe, kur t’i keni bërë bashkë, bëjuni një pyetje, sidomos atyre që janë prindër: po ta dinit paraprakisht fatin e jetës suaj, a do të kishit preferuar, ju, o zhulsa, të ishit shitur si ushqimi më cilësor në treg në moshën 1 vjeçare, duke shmangur në këtë mënyrë mallkimet e jetës suaj, duke shmangur poshtrimin e pronarëve, pamundësinë për të patur një banesë apo strehë, për të shmangur urinë, rreckat dhe zhulin që ju mbulon, për të shmangur erën e urinës dhe nevojës që ju karakterizon? Hë pra, a do të kishit dashur të ishit shitur si copa mishin që në moshën 1 vjeçare, sikur ta dinit që brez pas brezi, me Zogun, Enverin apo me demokracinë e Shoqërisë Civile, ju dhe pjellat tuaja do të kishin po të njëjtin fat?

Në mbyllje, deklaroj këtu përpara jush se nuk kam asnjë interes personal përtej këtij propozimi, që është për të mirën e vendit, për të mirën e ekonomisë sonë, për asistencën e të vegjëlve dhe shtresave në nevojë dhe për t’u mundësuar një kohë të lirë më cilësore të pasurve. Pra, edhe një herë, unë nuk kam asnjë konflikt interesi, sepse nuk kam dhe as mund të kem fëmijë për arsye shëndetësore dhe ime shoqe nuk mund të sakrifikojë rininë dhe bukurinë e saj për vogëlsira të tilla.

Transparencë me fondin publik, “Kanoa prej letre” dhe falënderime. (Romeo Kodra)

Më 24 maj 2014 në këtë blog u publikua një Manifest për transparencën në art dhe kulturë (https://aksrevista.wordpress.com/2014/05/24/manifest-transparenca-n%D1%91-dhe-si-kultur%D1%91-romeo-kodra/). Duke qenë se këtë vit Ministria e Kulturës më nderoi duke mbështetur pjesërisht një projek timin, më duket me vend të filloj të bëj transparencë mbi projektin që përfitoi prej parave të taksapaguesve shqiptarë.

Projekti quhet “TEATRALITURA” dhe përbëhet nga një sërë përkthimesh mbi lëmën e teatrit. Synimi i tij është krijimi i një bibliografie minimale teoriko-teknike për formimin e aktorit. Ideja që qëndron në bazë lindi si nevojë personale e imja si përkthyes, por edhe si një përpjekje për të qarkuar, pra për të evidentuar më shumë sesa mbushur, një vrimë të zezë bibliografike, e cila në kontekstin shqiptar – ku kemi institucione që diplomojnë aktorë, apo teatro kombëtarë e lokalë që interpretojnë Shakespear-in, pa patur libra për formimin e aktorit – ushqen në mënyrë absurde, inflacionale dhe të vazhdueshme moskompetencën, autoritarizmin institucional, dhe degradimin e vetë artit teatror nëpërmjet (de)formimit shkencor të aktorit.

Gjithsesi, duke mos dashur të hap diskutime që mesa duket nga letargjia e “teatrantëve” shqiptarë interesojnë vetëm shkruesin e këtyre rreshtave, po i bie shkurt duke thënë që produkti i parë i projektit TEATRALITURA është “Kanoa prej letre”, libri i parë i regjisorit dhe teoricienit teatror italian Eugenio Barba.

Ministria e Kulturës, në kuadër të “Thirrjes për projekt-propozime 2015”, pati mirësinë të mbështesë këtë projekt me 150.000 nga 700.000 lekë të kërkuara, duke mbështetur më specifikisht vetëm gjysmën e zërit buxhetor të shtypshkrimit dhe duke e arsyetuar si “të rëndësishëm edhe për vetë lexuesin”. Injoranca ime nuk më ka mundësuar ende, sot e kësaj dite, logjikën që rri pas këtij arsyetimi. Ndoshta Ministrja, përkthyese ajo vetë dhe njohëse e thellë e problematikave të përkthimit, mund të na “iluminojë” mbi këtë pikë. Sidoqoftë gjej rastin të rinovoj personalisht falënderimet për Ministrinë e Kulturës, edhe në emër të lexuesve dhe … shtypshkruesve.

Për librin ka kontribuar personalisht Eugenio Barba, që më nderoi me dhënien falas të të drejtave të autorit, si dhe Ministria e Punëve të Jashtme të Italisë, nëpërmjet Institutit Italian të Kulturës, që mundësoi 60% të pagesës për përkthimin. Kohëzgjatja e projektit ishte mars 2015 – tetor 2015 dhe produkti përfundimtar mund të shihet në libraritë kryesore të Tiranës apo Bibliotekën Kombëtare. “Kanoa prej letre” u botua nga “Pika pa sipërfaqe”, që mban të drejtën e botimit për 1000 kopje. Botuesi dhe përkthyesi vendosën në tirazhin e parë të nxirrnin në treg 500 kopje. Duke qenë se në thirrjen e Ministrisë aplikova si individ, nuk kam obligim të bëj të njohur ndonjë statut apo emrat e shoqatave në të cilat jam pjesë, të cilat sidoqoftë nuk kanë asnjë anëtar të përfshirë me institucionin e Ministrisë së Kulturës. Përsa i përket emrave të jurisë që vendosi mbështetjen e pjesshme të këtij projekti, i bëj me dije publikut të interesuar se ato/a nuk i njoh as unë … ndoshta janë thjeshtë programe virtuale … përsëpaku unë njoh vetëm znj./z. info_projekte@kultura.gov.al me të cilën/in kam komunikuar vetëm via e mail.

Për të pasionuarit pas artit të aktorit, mbi të gjitha, duhen sugjeruar të vetmet tekste në qarkullim me të cilët, deri diku, ky përkthim mund të lidhet: “Jeta ime në art” i Kostantin Stanislavskij-t, të përkthyer nga Petro Zheji me disa seri në revistën “Nëntori”, rreth viteve ’60, dhe “Hapësira boshe” i Peter Brook-ut, përkthyer prej Sesilia Plasarit në 2010. Libri i Stanislavskij-t nuk është “metoda” e tij apo “sistemi” siç njihet ndryshe, por është tentativa e parë e gjeniut rus drejt kodifikimit shkencor të formimit të aktorit. Libri i Brook-ut është më shumë një përmbledhje e përqasjes teoriko-kritike e regjisorit amerikan. Kështu pra, “Kanoa prej letre” e Eugenio Barba-s mund të thuhet se është libri i parë i botuar në Shqipëri që fokusohet mbi formimin teoriko-teknik të aktorit. Ky fakt natyrisht ushqen egon e përkthyesit, por u siguroj lexuesve të këtyre rreshtave që trishtimi i konstatimit të prapambetjes së kontesktit shqiptar është kontraceptiv mëse efikas për çfarëdolloj egoje.

Gjithsesi me këtë përkthim dhe të tjera që do të vijojnë me projektin “TEATRALITURA”, që u japin përmbajtje konkrete institucioneve teatrore, shpresohet se teatri do të fillojë, edhe në Shqipëri, të bëhet jo vetëm art, por edhe shkencë, siç perceptohet e studiohet në universitetet dhe institucionet përkatëse të të gjithë botës.

“Litura”, pjesë e titullit të projektit, si term, është një fshirje, heqje apo retushim, të cilën, si dukuri, e gjejmë tek repertet arkeologjike (p.sh. në mbishkrimet e ndërtimeve arkitektonike dhe skulpturave monumentale klasike të vandalizuara si pasojë e urrejtjes), por edhe në tekstet e shkruara që interesojnë filologjinë (p.sh. në tekstet e dorëshkruara prej murgjëve mesjetar, të modifikuara prej gabimeve apo censures). Si rrjedhojë e kësaj koinçidence të termit dhe kontekstit teatror shqiptar duhet ditur që është i qëllimshëm paradoksi që gjendet në thelb dhe në titull të këtij projekti botimesh, që nga njëra anë promovon teatrin, artin më të paqëndrueshëm, më efemer, artin jomaterial par exellance, dhe, nga tjera, kërkon të prodhojë një bazë materiale, një produkt (libror në këtë rast) objektiv të qëndrueshëm. Është fati dhe njëkohësisht bukuria paradoksale e teatrit, që u shfaq gjatë konceptimit dhe këtij hapi të parë të projektit të përkthimeve për teatrin. Thjeshtë, u mendua se nuk duhej humbur ndjesia e frikës dhe rrezikut të vazhdueshëm të harresës që është motori krijues i teatrit.

Natyrisht, konteksti dhe situata aktuale e sistemit teatror shqiptar kushtëzoi edhe vetë përkthimin në shqip të këtij teksti, ku ishte jashtëzakonisht e mundimshme të gjeje atë që Paul Ricoeur quante mikpritje gjuhësore, mikpritje të cilën ne shqiptarët vazhdojmë dhe e promovojmë si vlerë kombëtare. Pra, prej lexuesit duhet kuptuar mbi të gjitha vështirësia e gjetjes së hapësirës brenda së cilës duhej pritur një mik si Eugenio Barba, i cili besoi te ky projekt dhe pati mirësinë dhe bujarinë e dhënies falas të të drejtave të autorit për botimin në shqip. Eugenio Barba-s i shkon edhe falenderimi i parë për këtë përkthim: faleminderit Maestro!

Ky gjest i Barba-s bëri të mundur edhe hapin e parë konkret drejt gjetjes së hapësirës për një mikpritje gjuhësor të denjë, për të cilën ndihmuan financiarisht siç thashë Ministria e Punëve të Jashtme të Italisë dhe Ministria e Kulturës së Shqipërisë. Falenderimi i dytë së bashku me urimin e begatisë në kultivim e mëtejshëm të vlerave artistiko-kulturore u shkon këtyre dy institucioneve: faleminderit për besimin!

Duke qenë se nga njëra anë Jacques Derrida-ja na thotë se gjuha na mikpret, por edhe na zë rob; nga ana tjetër Jacques Lacan-i sqaron që, përveç se na zë rob, gjuha na flet më shumë sesa e flasim; dhe nga një tjetër akoma Umberto Eco-ja specifikon se përtej kurthit të gjuhës një pëkthyes duhet të dijë se përkthimi është gjithmonë një tradhëti apo si të kesh një protezë apo parruke; përkthyesit, të pasionuar pas vënies dhe heqjes së maskave, pra të dashuruar pas teatrit, iu duk si një lejekalimi apo “vizë Schengen” për shqipen e tij, me të cilën symbyllazi u hodh në detin e përkthyesisë. Natyrisht po të mos kishte qenë për Aida Baron shqipja do të kishte mikpritur Eugenio Barba-n me një pjatancë tek e cila ndiheshin ende të pa gatuar përbërësit e gjellës gjuhësore autoktone. Kështu që falenderimi i rradhës i shkon redaktores: faleminderit Aida!

Eugenio Barba në këtë vepër na vë në dijeni edhe për rëndësinë dhe domosdoshmërinë e njohjes së praktikës teatrore prej atyre që shkruajnë mbi teatrin. Gjithçka unë di për teatrin, sidomos përsa i përket etikës së punës, është e lidhur me eksperiencën time brenda “Teatro Tascabile të Bergamo-s”. Pa këta shokë dhe shoqe, che sanno ridere e piangere in albanese recitando “Giulietta e Romeo”, nuk do të dija plotësisht se çfarë do të thotë mikpritje dhe nuk do të mund të mikprisja si duhej Eugenio Barba-n. Faleminderit TTB!

Duhen falenderuar për këtë përkthim Ataoli, Arlindi dhe shtëpia e tyre botuese “Pika pa sipërfaqe”; Silvia Baudin, “tutorja” ime në Teatro Tascabile; Julia Varley e Odin Teatret; Ben Andoni për mbështetjen; kolegët e OJF-së “LITURA” – Jolka, Matilda, Gaetani, Stavri; dhe në fund, pafundësisht, Eriola.

P.S. Gëzuar 2016 dhe qoftë për të gjithë, artistikisht dhe kulturalisht, një vit sa më i begatë … dhe transparent.

ART IN PORT – “Coexistence: for a new Adriatic koinè” … oppure alla ricerca del concetto curatoriale. (Romeo Kodra)

Spesso ho scritto sulla mancanza di una critica strutturata, articolata e dibattuta teoricamente e tecnicamente sull’arte contemporanea albanese (intendo quella entro i confini nazionali). La mancanza di questa critica strutturata, di conseguenza, ha generato il vuoto dei punti si riferimento per gli artisti, il vuoto dei punti di riferimento per i critici; inoltre ha creato – da una parte – la situazione micidiale per i valori artistici delle opere autoctone, ma – dall’altra – anche la mancanza della creazione di generazioni di artisti come individualità, le quali scompaiono immancabilmente nel nulla da un quarto di secolo.

In questo vuoto, l’arte contemporanea albanese, cerca di trovare i punti di riferimento nelle istituzioni – pubbliche o private, nazionali o internazionali – che finanziano le loro opere. Questo rapporto diretto, immediato, con la clientela – medievale, direi – ha trasformato l’artista albanese in un essere riflessivo, contabile e “rendicontabile” nei confronti del miglior offerente. “L’offerente” l’intendo come se fosse sempre dato, ma come tutti sanno, e l’evidenza quotidiane dei fatti lo dimostra, l’offerente – quando esiste realmente – è come quei proprietari delle auto extra lusso che abbassano i finestrini oscuri delle macchine tanto quanto basta per far scivolare una monetina agli accattoni nei semafori della capitale, e così facendo ripuliscono la coscienza senza contaminare l’aria condizionata all’interno delle loro automobili.

Quando la monetina scivola giù dai vetri oscuri si deduce che il giudizio critico del proprietario dell’auto extra lusso costituisce valore assoluto nel deserto albanese dell’arte contemporanea.

Quindi, l’unico punto di riferimento per il giudizio critico sull’arte contemporanea che si suppone in Albania è la monetina scivolante dall’aldilà dei vetri oscuri.

Quanto dico, si può dimostrato con l’ultimo evento dell’IPA ARTVISION – ART IN PORT: “Coexistence: for a new Adriatic koinè”.

IPA ARTVISION finanziato dal programma europeo IPA Adriatic CBS 2007/2013 ha reso possibile l’esposizione inaugurata il 1 agosto 2014 alla “Piramide” di Tirana. Organizzato dalla Regione Puglia con l’aiuto tecnico di Apulia Film Commission “ART IN PORT: Coexistence for a new Adriatic koinè” vede la collaborazione del Museo Pino Pascali, dell‘Università delle Arti di Tirana, Regione Veneto, Ministero della Cultura albanese, quello montenegrino, Contea Litoranea-Montana della Croazia e quella di Fiume.

In questa attività, che toccherà 5 destinazioni adriatiche, 10 sono gli artisti che rappresentano l’Italia, 5 l’Albania, 5 il Montenegro e 5 la Croazia.

Come ho già detto, in Albania, l’elemosina che scivola dai vetri oscuri delle macchine extra lusso si converte anche in giudizio critico sul valore delle opere e degli artisti. Ma questo giudizio non è per niente e mai articolato. Io, per esempio, non sono riuscito a trovare, e capire, come sono stati scelti gli artisti albanesi per questa attività e perché esattamente con queste opere. La cosa a dir poco mi pare strana in quanto – anche se a differenza di altri paesi rappresentati con uno o al massimo due coordinatori e/o referenti – l’Albania era rappresentata dal coordinatore esecutivo Roberto Lacarbonara, il referente per il Ministero della Cultura Ardian Isufi (quando e come è stato scelto dal Ministero?), i referenti per l’Università Pjetёr Guralumi dhe Vladimir Myrtezai Grosha (che per errore [forse] sono stati citati con il grado di professori nel sito on line del Museo Pino Pascali); quindi 4 persone, ma senza che nessuna di loro avesse trovato il tempo e il modo per spiegare la selezione degli artisti e delle opere.

Non so, forse, hanno datto il loro supporto per questa attività gratuitamente e pensano di non essere obbligati a nessuna spiegazione articolata (erano lì “a gratis”?).

Non so, forse, nei giorni che seguono daranno qualche spiegazione oppure potranno articolare qualche pensiero logico sulla selezione; comunque siamo in attesa.

In primo luogo, sono in attesa personalmete in quanto non vedo l’ora di discutere con loro le conoscenze e l’articolazione delle loro conoscenze sull’arte contemporanea albanese. In secondo luogo, siamo in attesa come pubblico in quanto molto interessati a capire il titolo sintagmatico dell’esposizione “Adriatic koinè”, che (etimologicamente dal greco) ha a che fare con una lingua, una lingua unificata e unificante dell’Adriatico. Non vorrei che questa lingua unificata e unificante dell’Adriatico fosse quella dei finestrini oscuri dai quali scivola ogni tanto – quando siamo fortunati – qualche monetina. Non vorrei che il “rafforzamento della rete dalle due parti dell’Adriatico” – come scriveva Rosalba Branà, derettrice del Museo Pino Pascali, nel catalogo dell’esposizione – sottintendesse l’oscurità dei finestrini che mi rammentano i finestrini oscuri delle macchine extra lusso dietro i quali prende le decisioni la mafia, parola questa che in albanese significa “mantieni la parola / mbaj fjalёn” (etimologia questa che ho rubbato ad un mio amico che sa tutto), e che in italiano è sinonimo di omertà.

Inoltre avrei voluto capire alcuni concetti usati dalla direttrice Branà, sempre lì, nello scritto per la presentazione del catalogo. Per esempio, quando usa la parola “identity” riferita al contesto balcanico, non le sembra di “parlare di corda nella casa dell’impiccato”? Poi addirittura parlare in un contesto balcanico di “identità unificata” a me pare molto complicato, e soprattutto richiede un’articolazione e attenzione molto più elaborate, nonché competenze filosofiche, storiografiche, antropologiche e sociologiche.

Naturalmente non mi riferisco alla sensibilità dell’Albania sulla propria identità, perché da queste parti molti dei nostri nonni hanno datto il benvenuto con lodi e fiori anche a Mussolini, che voleva andare aldilà dell’Adriatico, a questo “lago italiano”, voleva realizzare il vecchio sogno fantascientifico del “Mare Nostrum” mediterraneo.

Io, mi rifferivo piuttosto ai massacri di Srebrenica, dai quali non sono passati nemmeno i 20 anni, oppure quelli del Kosovo 15 anni fa. [A proposito di Srebrenica – la quale oggi fa parte della Republica Serba della Bosnia – vorrei ricordare agli organizzatori: se date un’occhiata alla mappa dell’Adriatico, a questo “lago italiano”, scoprirete che esso bagna anche Bosnia & Erzegovina. Più su, a nord, anche la Slovenia. Non sarebbe stato giusto coinvolgere anche artisti di questi paesi adriatici? Ve lo ricordo giusto per la correttezza artistico-geografica, non per pedagogismo elementare del quale non avrete certo bisogno.]

Infine, per chiudere senza dilungarmi oltre, avrei voluto capire come e perché sono stati usati alcuni concetti legati al sintagma concettuale base “territorialisation of desires” che la direttrice del Museo Pino Pascali ricorda sia una “definizione sociologica” quando invece è un concetto filosofico deleuziano con il quale, per caso da alcuni anni, mi occupo e che, per caso, in questo mio studio, ha come riferimento il contesto albanese e la percezione/significazione dello spazio. A quanto ne so è un po’ contraddittorio usare la territorializzazione dei desideri come “utopian space” nel quale “si muove l’arte contemporanea”. A quanto ne so non è per niente utopico questo spazio e l’arte è in pieno un processo creattivo che parte da un atto di resistenza concreto e reale, per niente “extra-territorial” o “liquidness”.

Sper(iam)o di recevere una risposta, altrimenti non mi resta augurare a me stesso e al pubblico di non vedere mai più un’ART IN PORT o ART IMPORT del genere, perché da queste parti ne abbiamo in abbondanza.

Nico Angiuli, lavoro-arte, lavoratore-artista. Tra il bene e il male assoluto. (Romeo Kodra)

Sabato 5 Aprile 2014, alle ore 19.00, presso il Tirana Backpacker Hostel (Via Bogdanёve, 3) verrà presentato il lavoro dell’artista italiano Nico Angiuli, nell’ambito della residenza d’artista del Tirana Art Lab. Purtroppo perderò la presentazione per via di impegni personali, ma vorrei comunque mettere in evidenza due, tre questioni per coloro che desiderano essere presenti all’incontro con l’artista.

Recentemente, tramite amici comuni, sono venuto a conoscenza del lavoro artistico di Nico. Ciò che mi sembra interessante nel suo lavoro è una sorta di anacronismo di superficie, o obsoleto, su una questione emblematica per l’uomo moderno: la condizione del lavoro e del lavoratore. L’anacronismo consiste nel superamento della questione, molto poco sexy, in uno sfondo contemporaneo totalmente generalista. Effettivamente oggi, in Albania o in Italia che sia,  si parla di disoccupazione, ma mai delle condizioni di lavoro. La società contemporanea, stretta e terrorizzata dalla crisi, non ha più pretese per le condizioni: ci basta il lavoro; basta avere il lavoro che tutto andrà bene; il lavoro prima di tutto.

Chi conosce l’Articolo 1 della Costituzione Italiana sa che lì si dice: L’Italia è una Repubblica democratica basata sul lavoro. La disoccupazione nel contesto italiano – più che visibile adesso – fa tremare dalle fondamenta il sistema democratico, la cui alternativa (storica) è il Fascismo. Durante il Fascismo la disoccupazione quasi non esisteva. Così come non esisteva durante il Nazismo. Noi, figli dell’Enverismo, ce lo ricordiamo bene, o no? Questa assenza di disoccupazione, però, non è che mi renda nostalgico per la dittatura enverista o nazi-fascista, nonostante molti attori politici reazionari, in versione enverista, in Albania, o nazi-fascista, in Occidente, provino a darcele come alternative uniche dell’essere attivi nel mondo del lavoro.

La sicurezza del posto di lavoro, ovviamente, non è collegata con la dittatura,  ma vi è molto vicina. Perciò la considero dubbia. Direi addirittura che l’obiettivo della sicurezza del posto di lavoro come condizione di una vita perfetta è completamente alienante dalla vita stessa. L’uomo lavora perché ne ha bisogno, non perché lo desidera. Non si deve dimenticare che Auschwitz accoglieva la folla di uomini-non-uomini con Arbeit macht frei, ovvero il lavoro rende liberi.

Nel lavoro di Nico Angiuli ci sono alcuni video  (serie che ha deciso di arricchire anche con il lavoro che svolgerà durante la residenza del Tirana Art Lab) in cui l’autore ha estrapolato dal contesto i lavoratori che mimano il loro mestiere in un contesto alienato. I rumori sono gli stessi, così come i gesti, ma manca l’oggetto: manca il lavoro. Grazie a questa mancanza, l’automa umanoide, il lavoratore (post)moderno, ripete – caricato e spaesato allo stesso tempo  –  il compito coreografico di cui è affidato (vedi Metropolis di Fritz Lang o Tempi moderni di Chaplin).

Il lavoro, ripeto, è alienante per l’uomo. [Chiedo scusa per la divagazione, ma qualcuno sa perché, secondo la disciplina giuslavoristica, si dice dipendente colui che dà il lavoro, mentre datore di lavoro colui che lo prende?] Il lavoro, grazie a questa ideologia assurda del datore di lavoro e del dipendente, si trasforma in oggetto di desideri (i desideri sono topologicamente nell’inconscio, non dimentichiamolo) dell’uomo/lavoratore contemporaneo. Questo oggetto, il lavoro oggettificato, dunque, ha divorato e assorbito interamente il soggetto, il lavoratore, unificandosi con esso. L’oggetto e il soggetto si fondono in un’unica entità. Ma cosa succede quando l’ideologia metafisica del datore di lavoro e del dipendente si sgretola, come succede a ogni ideologia? Emerge l’automa umanoide di Nico Angiuli, l’uomo guscio che ha perso il suo (supposto) nucleo: il lavoro.

Ma questo lavoro è davvero così indispensabile? Così vitale?

Personalmente (non so come la pensi Nico Angiuli), considero il lavoro come il male assoluto, ma inevitabile. Non solo perché sento l’eco di Auschwitz, ma pure perché esso diventa uno strumento per soddisfare i desideri libidinosi, che naturalmente rimangono come promesse da sfogare dopo il lavoro. Tutti conosciamo il gusto della birra dopo il lavoro, no? Soprattutto alla fine di un lavoro fisico. Per non parlare poi del desiderio delle bevande superalcoliche, delle droghe nei pub o nelle discoteche. In particolare dopo un lavoro stressante. Proprio qui vedo il male assoluto, in questo spingere in là – dopo il lavoro – la soddisfazione dei desideri libidinosi (che naturalmente, però, non vengono mai soddisfatti, secondo la psicanalisi).

Come si esce da questo vicolo cieco?  Ho pure detto che  il lavoro è indispensabile. Qual è la soluzione ? Trovo la risposta  nell’arte, nella creatività. L’arte non è uno strumento che delega più in là le pulsioni del desiderio libidinoso dell’artista. L’Arte, il lavoro dell’artista, contiene e mantiene in sé le pulsioni, i desideri libidinosi dell’artista-lavoratore e la loro realizzazione hic et nunc. La sfida più grande dell’epoca contemporanea sta proprio nella creatività dell’inevitabile mercato del lavoro. Il male assoluto del lavoro si combatte soltanto con creatività e arte nel lavoro, poiché solo l’arte e la creatività sono tanto assolute quanto il loro male antagonista.

Vizione teatrore: Étienne Decroux.

Étienne Decroux [1898-1991] ёshtё njё nga klasikёt e teatror bashkёkohor. Revolucioni i tij nё teatrin e ‘900 ishte rikthimi tek trupi, tek gjeneza e teatrit. Si çdo revolucionar i denjё pёr tu quajtur i tillё Decreoux sintetizon historinё e artit teatror nё hapёsirёn e njё jete tё jetur nё skenё dhe pёr skenёn. Pasi ngriti mimёn nё dinjitetin e njё forme tё mirёfilltё arti teatror do tё zinte vend nё rrethin e ngushtё tё etёrve tё teatrit mbarёbotёror. Mё poshtё vizioni i tij.

 

[…] Besoj se njё art ёshtё aq i pasur sa ç’ёshtёi varfёr nё mjete.

Spektakli i varietesё ka maksimumin e mjeteve: ёshtё i varfёr.

Skulptura ka minimumin e mjeteve: ёshtё e pasur.

Besoj se njё art ёshtё i kompletuar vetёm nёse ёshtё i pjesshёm.

Pёrshtypja e pёrdoruesit ёshtё artistike vetёm nёse bёn krahasime.

Kam parё njё herё njё çamarrok parizien tё thёrrasё pёrpara njё luleje tё bukur natyrale: «O, sa e bukur! Duket false».

Dёgjojmё tё thuhet pёr njё lule artificiale: «O, sa e bukur! Duket e vёrtetё».

Pёr njё perspektivё tё lumtur thuhet: la vie en rose.

Pёrse preferojmё tё themi kёshtu nё vend qё tё themi: jeta e lumtur?

Thuhet gjithashtu: njё zё i bardhё, rrumbullaksia e tingullit, ngjyra e njё teksti, relievi i njё gazete, pesha e njё mendimi, ngrohtёsia e njё zemre.

[…]

Krahasim = Emocion.

Krahasimi pёr tё cilin po flasim bёhet nё mёnyrё tё pandёrgjegjshme.

Nёse emocioni esencial i pёrdoruesit ёshtё produkt i krahasimit, nevojitet qё krahasimi tё jetё i mundshёm.

Dhe bёhet i mundshёm vetёm nёse njё art i pjesshёm jep idenё e njё bote nёpёrmjet njё bote tjetёr. Pёr shembull, nёse jep idenё e ngjyrёs duke paraqitur njё formё pa ngjyrё, ose idenё e formёs duke paraqitur njё ngjyrё pa formё.

Tё japёsh idenё e lёvizjes me sjellje, tё sjelljes me lёvizje, tё konkretes me abstrakten dhe tё abstraktes me konkreten: kjo ёshtё e bukura.

Mjafton goditja e njё pike tё gongut, i gjithё gongu tingёllon; cilado qoftё pika e prekur.

Pёrpara se tё jetё kjo apo ajo, duhet tё jetё.

Pёrpara se tё jetё i kompletuar, njё art duhet tё jetё.

Mima jonё qё tenton tё evokojё jetёn mendore ekskluzivisht me lёvizjen e trupit do tё jetё, nёse do tё arrijё, njё art i kompletuar.

[“Paroles sur le mime”, Paris, Librerie Théâtrale, nouvelle édition reveu et argumentée, 1977]

 

SI STAVA MEGLIO QUANDO SI STAVA PEGGIO? (Valerio Furneri)

 Le proteste e le dimostrazioni di strada che in questi ultimi anni hanno scandito tra una cosa e l’altra la cronaca internazionale e che si legano tra l’altro agli slogan dei lavoratori che hanno perduto il posto di lavoro, alle manifestazioni di giovani indignati che pur in possesso di un titolo di studio o di una qualifica professionale non vedono futuro, perché sfruttati, sottopagati e comunque precari, alle violente proteste della primavera araba e più di recente di piazza Taksim, tutto ciò riporta alla memoria eventi accaduti in Europa due decenni fa, quando all’indomani della caduta del Muro di Berlino, con il crollo dell’Unione Sovietica e più in generale del Comunismo, milioni di persone che erano state elogiate ad ovest della cortina per la loro scelta di optare per la democrazia si trovarono a pagare il prezzo della festa, prima espropriati della partecipazione e del processo decisionale in eventi che li riguardavano in prima persona, e poi finanche del lavoro che molti di loro perdettero in seguito al passaggio dall’economia pianificata alla cosiddetta economia di mercato. Uno degli aspetti più controversi di tutta questa vicenda è sicuramente quello delle privatizzazioni. Dopo il crollo dei regimi comunisti le fabbriche e le industrie di stato dovevano essere privatizzate non solo per il fatto evidente che ciò fosse necessario e preliminare per l’agognato passaggio al capitalismo, ma anche con l’argomento che solo in questo modo si sarebbero potuti rendere veramente competitivi e produttivi degli inutili “carrozzoni” che fino allora avevano gravato sullo stato, cioè sulla collettività.

Ebbene proprio di questa spinosa tematica tratta l’ultimo racconto dello scrittore tedesco Volker Braun (1939) dal titolo Die hellen Haufen (le bande bianche) apparso nel 2011. Originario di Dresda nella Germania orientale, Braun ha sempre avuto a cuore nei suoi testi la tematica del lavoro. Già in tempi non sospetti, all’indomani della caduta del Muro aveva pubblicato una poesia dal titolo Das Eigentum (la proprietà) in cui tematizzava il problema della proprietà di stato e di cosa farne una volta affermatosi il capitalismo. Adesso, ad oltre vent’anni di distanza dai fatti narrati, l’autore riprende criticamente il tema delle privatizzazioni rispondendo anche implicitamente a chi liquidava la DDR come una nota a piè di pagina della storia. Nel suo racconto Braun non si limita a una cronaca dei fatti della recente storia tedesca postunitaria, ma intrecciando la narrazione con altre vicende storiche come la guerra dei contadini del 1524-1526 compie una serie di riflessioni da cui emerge una costante: lo sfruttamento delle masse da parte di una potente classe elitaria che bada soltanto al proprio particolare interesse, e l’impari lotta che ne deriva. Nel caso di specie, tema centrale della narrazione è la privatizzazione della miniera di Bischofferode in Turingia facente parte del complesso industriale Thomas Müntzer, che come tutti gli insediamenti produttivi della DDR era Volkseigen, ossia di proprietà del popolo. Braun combina con sapienza gli eventi storici, come la protesta dei lavoratori di Bischofferode (nella finzione letteraria Bitterrode) con la pura finzione: non solo i personaggi che emergono dalla massa indistinta e anonima dei lavoratori sono caratterizzati, anche nomi di località e personaggi reali vengono modificati (così ad esempio il ministro Klaus Schucht, responsabile della privatizzazione di Bischofferode diventa Schufft, da notare che la parola “Schuft” con una sola «f» significa farabutto). Anche le proteste dei lavoratori vengono narrate nella loro veridicità storica per quel che riguarda i motivi scatenanti e la posta in giuoco, ossia in primo luogo la perdita del posto di lavoro, ma poi Braun abbandona il campo fattuale e rivolgendosi al lettore lo invita esplicitamente a seguirlo nel campo minato delle possibilità: la rappresentazione di una marcia di protesta dei lavoratori che si recano a Berlino (fatto realmente accaduto) viene esasperata con l’inserto di scene violente da parte delle forze dell’ordine; lo sciopero della fame (fatto realmente accaduto) raggiunge il culmine con la morte (fittizia) di uno dei suoi promotori; il malcontento e le proteste finiranno per degenerare in una vera e propria guerra civile tra i lavoratori e le forze dell’ordine che infine reprimeranno nel sangue le proteste, analogamente a quanto accaduto pochi secoli prima con la guerra dei contadini.

La rappresentazione non ha tanto lo scopo di tracciare un quadro manicheo con i buoni da una parte – i lavoratori che inizialmente manifestano pacificamente – e i cattivi dall’altra, ossia lo stato, le lobby affaristiche e il loro braccio armato costituito dalle forze dell’ordine che detengono il monopolio della violenza, quanto piuttosto di mostrare il potenziale sovversivo che potrebbe scaturire dai moti di massa una volta che siano creati i presupposti da chi detiene il potere di decidere sui destini della moltitudine. In questo racconto dunque Braun ripropone l’antica dialettica tra ricchi potenti e poveri sfruttati e tramite il filtro letterario la restituisce al lettore arricchendola di numerosi spunti di riflessione: ad esempio sul fatto che la storia, pur ampia e ricca di sfaccettature viene scritta e normata dai vincitori, in questo caso i capitalisti, che sono pronti a celebrare ed esaltare le loro vittorie (la riunificazione delle due Germanie, l’aver riportato all’ovile, ossia all’economia di mercato, la parte est, l’essersi posti a capo di cambiamenti epocali), ma tacciono sul prezzo di queste vittorie, il cui costo si ripercuote, manco a dirlo, sui lavoratori che subiscono decisioni prese dall’alto contro la loro volontà, come tra l’altro la chiusura di stabilimenti e siti produttivi o la loro privatizzazione, che in ultima analisi vogliono dire, perdita del posto di lavoro e disoccupazione. Un altro aspetto interessante che Braun tratta è quello relativo alla proprietà. Nella finzione del racconto un sindacalista esorta i lavoratori a reclamare la loro parte, ossia una volta stabilita l’inevitabilità della privatizzazione della miniera, dice loro di chiedere, ciascuno per la propria quota un indennizzo. È a questo punto che tra i lavoratori nasce una certa confusione: nessuno di loro aveva mai pensato alla proprietà della miniera come a qualcosa di personale, infatti la miniera come tutte le altre attività era definita per legge Volkseigen, ossia di proprietà del popolo, non dunque di proprietà dei lavoratori, né dei dipendenti o dirigenti, e neppure dello stato. Essa è pertanto inalienabile e indisponibile a singoli cittadini privati, eppure il fatto che un ente preposto “espropri” il popolo delle sue fabbriche per venderle, spesso per quattro soldi, a singoli o gruppi imprenditoriali testimonia una volta di più l’arroganza e la rapacità del capitalismo che vede nella riunificazione non un evento storico e una sfida anche culturale, ma soprattutto un affare, alla conquista di nuove quote di mercato e di azzeramento di eventuale concorrenza. Il tutto con la patina ipocrita della democratizzazione e del benessere del popolo che viene ignorato se non addirittura calpestato nel momento stesso in cui lo si proclama. A questo proposito la vicenda descritta da Braun ricorda molto da vicino eventi recenti di casa nostra. Solo pochi anni fa l’allora governo Berlusconi decise di bloccare una trattativa in corso con Air France per l’acquisto dell’agonizzante compagnia di bandiera Alitalia. Il piano di risanamento che pure prevedeva esuberi era tutto sommato un male minore. Ma in nome dell’italianità della compagnia fu preferito interrompere la trattativa coi francesi e affidare la compagnia a una cordata italiana con un colpo da genio: scindere in due diverse società la compagnia, affidare la parte sana a un gruppo imprenditoriale e accollare la parte “malata”, ossia i debiti allo stato, ossia alla collettività. Tutto questo fu fatto ovviamente per il bene pubblico, ma in spregio di quanto poteva interessare proprio il bene pubblico. E i risultati sono sotto gli occhi di tutti.

Lo stesso discorso vale per Die hellen Haufen: al culmine della guerra civile inscenata dal narratore i toni vengono smussati, quasi che ci si risvegliasse da un incubo. Nessuno degli eventi violenti narrati ha avuto luogo nella realtà, eppure finzione e invenzione non minano in alcun modo il contenuto di verità di questa storia che, scritta nella sua versione ufficiale dai vincitori, ha anche dei risvolti taciuti dalla storiografia e che riguardano una moltitudine di persone la cui dignità non è mercificabile. Di fatto molti fra coloro che diedero avvio alla cosiddetta “rivoluzione pacifica” che poi portò alla caduta del Muro di Berlino si trovarono a vivere un’illusione, l’illusione di poter realmente dal basso cambiare democraticamente le cose. Invece nel volgere di brevissimo tempo i fratelli dell’ovest bussarono alla porta spiegando con classico piglio paternalistico e approccio pedagogico che cosa volesse dire democrazia, in primo luogo marco tedesco per tutti. Anche in questo caso i risultati sul breve, medio e lungo periodo, sono sotto gli occhi di tutti. Braun non intende celebrare il passato della DDR né trasfigurarlo poeticamente alla maniera del “si stava meglio quando si stava peggio”, ma ricorda come le cose avrebbero potuto anche seguire un altro corso, del resto chi aveva manifestato nel 1989 per ottenere la democrazia non aveva certo lottato per ingrassare i grandi gruppi imprenditoriali tedesco-occidentali, né per sentirsi catechizzato su cosa sia o non sia la democrazia. Nel suo racconto Braun smaschera quindi l’ipocrisia dell’occidente capitalista oltre a mostrare una umanità variegata e fatta di persone in carne e ossa con preoccupazioni e aspirazioni reali e legittime. Tutto ciò obbliga a riflettere, per esempio sulla storia e sul suo svolgimento reale e possibile. Per chiudere con le parole di Braun “è duro pensare che la storia appena narrata sia inventata, solo una cosa sarebbe stata altrettanto brutta: se questa storia fosse accaduta realmente”.

ISHIM MË MIRË KUR ISHIM MË KEQ? (Valerio Furneri)

Protestat dhe demonstratat e rrugës që kanë shënuar kronikën ndërkombëtare vitet e fundit dhe që ndërlidhen midis të tjerash me parrullat e punëtorëve që kanë humbur vendin e punës; me manifestimet e studentëve të indinjuar, që edhe pse me një diplomë apo kualifikim profesional nuk shohin të ardhme, sepse shfrytëzohen, të nënpaguar dhe të pasigurt; me protestat e dhunëshme të pranverës arabe dhe sheshit Taksim; gjithçka sjell ndërmend ngjarje të ndodhura në Evropë dy dekada më parë, kur të nesërmen e rënies së Murit të Berlinit, me shembjen e Bashkimit Sovjetik dhe në përgjithësi të Komunizmit, miliona njerëz që ishin lavdëruar në perëndim të Perdes së Hekurt për zgjedhjen e demokracisë u gjendën përpara pagesës së çmimit, fillimisht të shpronësuar prej pjesëmarrjes dhe proçesit vendimarrës në ngjarje që i preknin në vetë të parë, dhe më tej deri tek puna që shumë prej tyre humbën si shkak i kalimit nga ekonomia e planifikuar në të ashtuquajturën ekonomi të tregut të lirë. Një nga aspektet më të diskutueshëm të kësaj çështjeje është sigurisht ai i privatizimit. Pas shembjes së regjimit komunist fabrikat dhe industritë e shtetit duheshin privatizuar jo vetëm për faktin e dukshëm të nevojshmërisë paraprake të kalimit në kapitalizmin e lakmuar, por edhe me argumentin e vetëm që në këtë mënyrë mund të ktheheshin në konkuruese dhe produktive ‘rrangalle’ të kota që deri atëherë i kishin peshuar shtetit, domethënë kolektivitetit.

Pikërisht këtë çështje trajton edhe tregimi i fundit i shkrimtarit gjerman Volker Braun (1939) i titulluar Die hellen Haufen (Bandat e bardha) botuar në 2011. Me origjinë nga Dresdeni i Gjermanisë lindore, Braun në tekstet e tij ka patur për zemër tematikat e punës. Që herët, thuajse të nesërmen e rënies së Murit të Berlinit, kishte botuar një poezi të titulluar Das Eigentum (Prona), ku tematizonte problemin e pronës së shtetit dhe se ç’duhej bërë me të kur të afirmohej kapitalizmi. Tani, mëse njëzet vjet më vonë nga faktet e treguara aty, autori rimerr në mënyrë kritike temën e privatizimeve duke iu përgjigjur në mënyrë indirekte atyre që likuidonin DDR (RDGJ – Republika Demokratike e Gjermanisë) si një shënim në fund të faqes së historisë. Në tregimin e tij Braun-i nuk kufizohet në kronikën e fakteve të historisë së re të Gjermanisë së post-bashkimit, por – duke e ndërthurur me ngjarje historike si lufta e bujqëve të 1524-1526 – kryen një seri reflektimesh prej të cilave del një konstante: shfrytëzimi i masave prej një klase elitare të fuqishme që kujdeset vetëm për interesat e saj specifike, dhe luftën e pabarabartë që rrjedh prej saj. Në rastin konkret, tema qendrore e tregimit është privatizimi i minierës së Bischofferode në Thüringen, pjesë përbërëse e kompleksit industrial Thomas Müntzer, që si të gjithë aktivitetet produktive të RDGJ ishte Volkseigen, pra pronë e popullit. Braun kombinon mençurisht ngjarjet historike, si protestën e punëtorëve të Bischofferode (në trillimin letrar Bitterrode) me trillimin e pastër narrativ: nuk janë të karakterizuar vetëm personazhet që dalin nga masa e turbullt dhe anonime e punëtorëve, edhe emrat e vendeve dhe personazhe realë modifikohen (kështu për shembull ministri Klaus Schucht, përgjegjës i privatizimit të Bischofferode bëhet Schufft, fjala “Schuft” me një «f» do të thotë batakçi). Gjithashtu protestat e punëtorëve janë të treguara në vërtetësinë e tyre historike përsa i përket shkaqeve dhe rreziqeve që ishin në lojë, pra piksëpari humbja e vendit të punës, por prej këtej Braun lë mënjanë fushën faktike dhe duke ju drejtuar drejtpërsëdrejti lexuesit e fton shprehimisht ta ndjekë në fushën e minuar të mundësive: përshfaqja e një manifestimi punëtorësh që shkojnë në Berlin (fakt i ndodhur realisht) ekzagjerohet me ndërfutje skenash të dhunshme prej forcave të rendit; greva e urisë (fakt i ndodhur realisht) arrin kulmin me vdekjen (fiktive) të një prej promovuesve; pakënaqësia dhe protestat degjenerojnë në një luftë civile midis punëtorëve dhe forcave të rendit që në fund do shtypin në gjak protestat, siç kish ndodhur në mënyrë analoge me luftën e bujqëve pak shekuj më parë.

Përshfaqja nuk ka për qëllim një kuadër manikeist, me të mirët nga një krah – punëtorët që fillimisht protestojnë në mënyrë paqësore – dhe të këqinjtë nga tjetri, pra shtetin, afaristët lobues dhe forcat e rendit, dora e tyre e armatosur, që mbajnë monopolin e dhunës, por ka si të tillë demonstrimin e potencialit subversiv që mund të shpërthejë prej motove të lëvizjeve masive kur krijohen kushtet prej mbajtësve të pushtetit që vendosin mbi fatet e shumicës. Në këtë tregim Braun propozon sërisht dialektikën antike midis të pasurve të pushtetshëm dhe të varfërve të shfrytëzuar, dhe me anë të një filtri letrar ja rikthen lexuesit të pasuruar me një sërë sugjerimesh për reflektim: për shembull mbi faktin e historisë, që megjithëse e gjerë dhe e pasur në aspekte shkruhet dhe standartizohet prej fitimtarëve, në këtë rast kapitalistëve, që janë gjithmonë gati të celebrojnë dhe lartësojnë fitoret e tyre (ribashkimin e dy Gjermanive, rikthimin në stanin e ekonomisë së tregut të pjesës lindore, vetëvendosjen në qendër të ndryshimeve epokale), por që heshtin për çmimin e këtyre fitoreve, kostoja e të cilave u bie mbi supe, si zakonisht, punëtorëve të nënshtruar vendimeve të marra nga lart kundra dëshirës së tyre, siç janë mbyllja e stabilimenteve dhe fabrikave prodhuese ose privatizimi i tyre që përkthehet në humbjen e vendit të punës dhe papunësi.

Një tjetër aspekt interesant që trajton Braun është ai i pronës. Në trillimin narrativ një sindakalist nxit punëtorët që të reklamojnë pjesën e tyre, pra pasi është shfaqur paevitueshmëria konkrete e privatizimit të minierës, u thotë që të kërkojnë gjithsecili dëmshpërblimin përkatës. Është në këtë pikë që midis punëtorëve lind konfuzioni: asnjëri prej tyre s’e kishte menduar më parë pronësinë e minierës si diçka personale, në fakt miniera si të gjitha aktivitetet ishte e përcaktuar me ligj si Volkseigen, domethënë pronë e popullit, dhe jo pronë e punëtorëve, as e nënpunësve apo drejtorëve, dhe as e shtetit. Ajo është e patjetërsueshme dhe nuk është në dispozicion të qytetarëve të përveçëm privat, e megjithatë fakti që një organ i caktuar ‘shpronëson’ popullin prej fabrikave të veta për t’ia shitur, shpesh për dy kacidhe, personave apo grupeve sipërmarrëse dëshmon edhe një herë arrogancën dhe makutërinë e kapitalizmit që sheh në ribashkimin e Gjermanive jo një ngjarje historike dhe një sfidë kulturore, por një biznes, një pushtim të kuatave të tregut dhe një spastrim të konkurrencës së mundshme. E gjitha kjo nën llustrën hipokrite të demokratizimit dhe mirëqenies së popullit që injorohet për të mos thënë nëpërkëmbet në momentin kur këto i pretendon. Meqë ra fjala ngjarja e përshkruar nga Braun-i kujton shumë ato të ndodhura kohët e fundit në vendin tonë [Itali]. Vetëm pak vite më parë qeveria e atëhershme e Belusconi-t vendosi të bllokonte bisedimet me Air France për blerjen e kompanisë kombëtare të fluturimeve, Alitalia që po jepte shpirt. Plani i rikuperimit që parashikonte edhe shkurtime gjithsesi ishte e keqja më e vogël. Por në emër të kombit të kompanisë u preferua ndërprerja e bisedimeve me francezët dhe ju besua kompania një konsorciumi italian me një gjetje gjeniale: ndarja në dy shoqëri të ndryshme e kompanisë, lënia e menaxhimit të pjesës së shëndoshë një grupi sipërmarrësish italian dhe varja në qafë e pjesës së ‘sëmurë’, pra borxhet, shtetit, domethënë kolektivitetit. Gjithçka natyrisht për të mirën publike, por në kundërshti me sa ishte në interes të së mirës publike. Dhe rezultatet janë mëse të dukshme për të gjithë.

E njëjta gjë vlen edhe për Die hellen Haufen: në kulmin e luftës civile të vënë në skenë prej shkrimtarit tonet ulen, thuajse të ishte një rizgjim prej makthit. Asnjë ngjarje e dhunshme nuk ka ndodhur realisht, e megjithatë trillimi dhe fantazia nuk vënë në diskutim aspak vërtetësinë e kësaj historie që, e shkruar në versionin zyrtar prej fitimtarëve, ka edhe detaje të heshtura prej storiografisë që i përkasinë një morie njerëzish digniteti i të cilëve nuk është në shitje. Në fakt shumë prej atyre që dhanë shtysën e parë për fillimin e të ashtuquajturit ‘revolucioni paqësor’ që si rrjedhojë solli rënien e Murit të Berlinit u gjendën përballë një iluzioni: iluzioni i një ndryshimi real nga poshtë që ndryshon gjërat demokratikisht. Madje në pak kohë vëllezërit e perëndimit trokitën në derë duke shpjeguar – me poza klasike atërore dhe qasje pedagogjike – se çfarë do të thoshte demokracia: pikësëpari marka gjermane për të gjithë. Edhe në këtë rast rezultatet në një periudhë të shkurtër, të mesme dhe të gjatë, janë përpara syve të të gjithëve. Braun nuk kërkon të celebrojë të shkuarën e RDGJ e as ta transfigurojë poetikisht si për të thënë ‘ishim më mirë kur ishim më keq’, por rikujton se si gjërat mund të kishin ndjekur një udhë tjetër, fundja kush kishte manifestuar në 1989 për të patur demokraci nuk kishte luftuar për majmjen e grupeve sipërmarrëse gjermano-perëndimor, as për të dëgjuar predikime mbi ç’është apo ç’nuk është demokracia. Në tregimin e tij Braun demaskon hipokrizinë e perëndimit kapitalist përveç shpalosjes së një humanizmi të shumëllojshëm të përbërë prej personash në mish e në shpirt me shqetësimet dhe aspiratat e tyre reale dhe legjitime. Për ta mbyllur me fjalët e Barun-it “është e vështirë që historia e sapo treguar të jetë e trilluar, vetëm një gjë do të ishte po aq e shëmtuar: që kjo histori të kish ndodhur realisht”.

Claudio Magris in Albania. Romeo Kodra

Da due giorni si trova a Tirana per la presentazione di due suoi libri – “Infinito viaggiare” e “Microcosmi” – Claudio Magris. Il critico letterario l’ho seguito nella sua lectio magistralis all’Università Statale e nella conferenza della presentazione dei libri nella biblioteca dell’Istituto Italiano di Cultura a Tirana.

Non so perché, ma mi aspettavo qualcosa di straordinario già da qualche settimana, quando avevo saputo dell’arrivo dello scrittore. Come spesso accade le straordinarie aspettative sono dei fallimenti altrettanto straordinari.

Avevo un senso di gratitudine e rispetto verso il prof. Magris in quanto è stato il primo a introdurre in Italia – organizzando un convegno internazionale nel lontano 1977 – un autore austriaco a me molto caro, e sul quale ho lavorato per la tesi di laurea: Thomas Bernhard. Oltre che su Bernhard, il lavoro di Claudio Magris è stato per me di fondamentale orientamento nel leggere, capire e carpire la cultura mitteleuropea in generale con i vari Musil, Joseph Roth, Kafka, Krauss, il Danubio, l’impero asburgico, ecc.. Infine la considerazione per lo scrittore italiano raggiungeva un certo livello – quasi sublime – quando mi accorsi che il trattamento dello spazio della scrittura veniva fatto in un modo quasi teatrale.

Questo spazio teatrale di scrittura, Claudio Magris va a scavarlo “al di là” dei confini (geografici, sociologici, psicologici, politici, umani), in quanto uomo di confine lui stesso (triestino di nascita). Questo spazio che lui trova nei suoi “viaggi al di là”, quasi un nomade contemporaneo, nei miei occhi non era e non è mai diventato un luogo. Per il semplice motivo che l’autore non si è mai fermato, non si è mai interessato ad appropriare/colonizzare questo spazio scoperto; proprio come succede in teatro dove ogni luogo è un non luogo e di conseguenza luogo solo delle possibilità. Lo spazio di questo autore non si cristallizza in geografia in quanto spazialità magmatica, in quanto in perpetua evoluzione. Magris spazia all’infinito, in estensione continua, in libertà. Ed è questa libertà che dalle sue opere mi attrae. Fino al suo arrivo a Tirana.

Qui, in Albania, ho scoperto un altro Magris. Ho scoperto quello perbenista che va da Fabio Fazio per fare le comparsate e distribuire le solite pillole di cultura, quello che accetta il compromesso del mezzo televisivo, quello che non mette in discussione il suo essere Autorità nella materia che tratta e che trasmette ed esercita Autoritarismo quando si lascia volontariamente e allegramente us(ur)are dall’Altro[1]: quello dei massmedia o anche semplicemente quello degli Istituti Italiani di Cultura per il mondo propagandando l’Unione Europea, “la prima unione fatta senza gurra e nella quale bisogna credere”.

Codesta Unione – personalmente – non la vedrei tanto “politically correct”, non la vedrei solo come un’azienda che sa gestire e gestirsi in maniera perfetta, quasi eco-logica, e che propone al mondo il suo modello perfetto. Certo, dall’altro lato ci sono modelli made in USA: vedere sotto la voce Iraq o Afganistan, per delucidazioni; ex-KGB: vedere la voce Putin e Ucraina; o una nuova schiavitù in salsa cinese: basti vedere le loro condizioni di lavoro e gli scenari infernali che si “stanno scoprendo ultimamente”[2] in Italia, anche se – come sempre – si sapeva, ma si faceva finta di niente. Ed è quest’ultimo un tratto non italiano, ma prettamente europeo: finché c’è interesse si fa finta di niente; appenna si scopre qualcosa si lavano subito le mani per salvare la faccia.

Claudio Magris non se ne accorge(?) che – venendo in un paese lontano anni luce dalla sua Italia intellettualmente (basti pensare che in Albania non sono ancora tradotti i vari Bachtin, Barthes, Eco – quello semiologo – Derrida, ecc. per rimanere nell’ambito della critica del testo letterario) e politicamente (sulla democrazia albanese non credo di dover dilungarmi e fare paragoni con altre realtà europee) – non è di buon auspicio andare a presenziare – con una intervista esclusiva – nella trasmisione televisiva del marito del Ministro della Cultura, e per di più, in un’emittente privata. Non se ne accorge che l’Albania è quel piccolo “villaggio globale” (terminologia a lui “sospetta” perché crede che “il mondo sia molto diverso culturalmente”) che sintetizza in sé “benestanti come Claudio Magris e le favelas brasiliane”. Non se ne accorge perché – come dice e capisce bene lui stesso – privilegiato nei suoi giri nella Tirana “upper class” che economicamente e lontana anni luce dai bassifondi della riva del Fiume di Tirana che dista meno di un chilometro in via d’aria dal centro che lui ha frequentato in questi giorni.

In Albania di queste cose ci si accorge, ci si accorge in primis perché le visioni che ci prospettano gli alleati del turno russi, cinesi, americani o europei sono in fondo per noi – chiaramente – delle scelte non-scelte; e poi perché essendo da sempre SULLA “cortina di ferro”, anzi sul filo spinato che ci trafigge le carni, le sentiamo e vediamo in prima linea. E a quanto ne so, le nostre visioni di oggi – sui “benestanti come Claudio Magris e le favelas brasiliane” – saranno quelle dell’Europa di domani, grazie alla ideologia massmediatica dell’indiferenza che sta sotto la maschera del politically correct. Questo – a noi albanesi – ci fa avicinare molto a quel sentimento di finis Austriae rothiano che il prof. Magris conosce molto bene, quel sentimento (pure kafkiano) dell’essere presi in trappola dentro un’ingranaggio di potere invisibile che ha sovrastato tutti lasciandoci senza nessuna possibilità di scampo: fino alla fine.

L’ambiguità del dire, del discorso, della parola del prof. Magris si sente già quando parla di una “scrittura diurna (etico-politica, razionale)” e un’altra “notturna (narrativa, irrazionale, alternativa, teatrale)” e che combacia le due come se non ci fosse una irrimediabile schizofrenia (nei migliore dei casi) od opportunismo intelletualistico. Si vede che a lui non è servita l’avventura in politica per capire il grande gioco del potere alienante e alienato che contrasta con l’etica dell’essere artista; notturno appunto, oscuro e indefinibile, mancante a se stesso e – soprattutto – cosciente di ciò (“Si è mitteleuropei per sottrazione” diveva Musil a proposito). Ed anzi, trovo degradante per la sua opera e persona questo voler giustificare ad ogni costo l’ingiustificabile: Politica e Arte[3] non vanno, non sono mai andati e non andranno mai sotto le stesse lenzuola. E questo lo sottolineo sapendo che in Albania abbiamo un Primo Ministro ex-artista con tanti “artisti” che gli vanno dietro per mendicare favori e racimolare riconoscimenti. Quindi vedere un nome come Claudio Magris toccare questi bassifondi di onestà intellettuale faccendo compromessi di propaganda politica (pro-europea) e massmediatica non fa onore né a lui e tantomeno a chi assiste a questo degrado.


[1]    http://www.youtube.com/watch?v=FCMlx0pkiOM Pare che Pasolini 40 anni fa sia passato e spazzato dal tempo.

[3]   “Il coraggio intellettuale della verità e la pratica politica sono due cose inconciliabili” diceva ancora P.P.Pasolini e l’Arte sott’intende questo coraggio intellettuale.

TEATRI GJAKSHMЁRISЁ – Manifesti I (Antonin Artaud)

TEATRI GJAKSHMЁRISЁ

(pjesё nga Manifesti I)

   Nuk mund tё vazhdohet tё prostituohet ideja e teatrit, sepse vlera e tij gjendet ekskluzivisht nё njё marrdhёnie magjike dhe tё tmerrshme me realitetin dhe rrezikun.

   I dhёnё nё kёto terma, problemi i teatrit duhet tё tёrheqё vёmendjen e tё gjithёve, duke qenё se kuptohet qё teatrit, pёr pjesёn e tij fizike dhe meqenёse nevojit ekspresivitet hapёsirё, nё efekt i vetmi real, u mundёson mjeteve magjike tё artit dhe tё fjalёve tё veprojnё nё mёnyrё organike nё tёrёsinё e tyre, si ekzorcizma tё rinovuara. Nga e gjithё kjo rrjedhimisht themi qё nuk mund t’i rikthehen mundёsitё vepruese dhe specifike teatrit, nёse nuk do t’i rijepet gjuha e tij.

   Me fjalё tё tjera, nё vend tё rikthimit nё tekste tё konsideruar tё shenjtё dhe tё pёrhershёm, ёshtё e rёndёsishme mbi tё gjitha tё thyhet nёnshtrimi i teatrit ndaj tekstit, dhe tё gjendet nocioni i njё lloj gjuhe unike midis gjestit dhe mendimit.

   Kjo gjuhё nuk mund tё pёrcaktohet pёrveçse nёpёrmjet kapacitetit tё saj ekspresiv dinamik nё hapёsirё, pёrkundrejt kapacitetit ekspresiv tё fjalёs sё dialoguar. Çfarё teatri mundet ende tё nxjerrё prej fjalёve janё pikёrisht mundёsitё e tij tё ekspresivitetit pёrtej fjalёve nё vetvete, tё zhvillimit nё hapёsirё, tё veprimit shkёputёs dhe drithёrues mbi ndjeshmёrinё. Nё kёtё pikё hyjnё nё lojё intonacionet, mёnyra e veçantё e shprehjes sё njё fjale. Dhe nё kёtё pikё, pёrveç gjuhёs akustike tё tingujve, hyn nё lojё gjuha pamore e objekteve, e lёvizjeve, e sjelljeve, e gjesteve, por vetёm pёr tё pёrzgjatur tё shenjuarin, fizionominё dhe kombinimin deri sa tё bёhen shenja, dhe tё kthehen kёto shenja nё njё lloj alfabeti. Duke patur ndёrgjegjie mbi kёtё gjuhё nё hapёsirё, gjuhё tingujsh, britmash, dritash, tingullimtimesh, teatri ёshtё i detyruar ta organizojё, duke krijuar me personazhet dhe objektet hieroglifё tё vёrtetё, dhe tё pёrdorё simbolizmin e tyre dhe tё korrespondencave tё tyre nё marrdhёnie me tё gjitha organet dhe planet.

   Bёhet fjalё pra qё teatri tё krijojё njё metafizikё tё fjalёs, tё gjestit dhe tё ekspresivitetit, pёr ta nxjerrё nga vargonjtё psikologjikё dhe sentimentalё. Por gjithçka do tё jetё e kotё nёse, pas kёtij sforcimi, nuk ekziston njё lloj tundimi metafizik real, njё lloj apelimi nё disa ide tё pazakonta qё pёr natyrёn e tyre nuk mund tё kufizohen dhe as tё pёrfigurohen formalisht. Kёto ide, qё kanё tё bёjnё me Krijimin, Ardhshmёrinё, Kaosin, dhe janё tё tёra tё njё rendi kozmik, pёrbёjnё njё koncept tё parё tё njё terreni me tё cilin teatri ёshtё totalisht i ç’mёsuar. Dhe sёbashku mund tё krijojnё njё lloj ekuacioni emocionues ndёrmjet Njeriut, Shoqёrisё, Natyrёs dhe Objekteve.

   Nuk bёhet fjalё pёr tё sjellё direkt nё skenё ide metafizike, por pёr tё krijuar rreth kёtyre ideve tundime tё veçanta, vorbulla ajri. Humorizmi me anarkinё e tij, poezia me simbolizmin dhe imazhet e saj, sygjerojnё njё nocion tё parё tё mjeteve tё duhura pёr tё kanalizuar tundimet e kёtyre ideve.

   Nevojitet tani tё flitet mbi aspektin mё material tё kёsaj gjuhe, domethёnё pёr tё gjitha mёnyrat dhe mjetet qё kjo ofron pёr tё ndёrhyrё mbi ndjeshmёrinё.

   Do tё ishte e kotё tё thuhej qё do tё shёrbeheshim me muzikёn, kёrcimin, pantomimёn apo mimikёn.  Natyrisht qё kjo gjuhё pёrdor lёvizje, harmoni, ritme, por vetёm pёr tё kontribuar nё njё lloj ekspresiviteti total, pa pёrfitimin e njё arti nё veçanti. Por me kёtё nuk pёrjashtohet gjithashtu qё ajo tё pёrdorё fakte tё zakonshme dhe pasione tё zakonshme, por vetёm si trampolinё, ashtu siç mundet HUMORIZЁM-SHKATЁRRIM-i, nёpёrmjet sё qeshurёs, tё shёrbejё ta pёrafrojё me zakonet e arsyes.

   Por, me njё kuptim mbi tё gjitha oriental tё ekspresivitetit, kjo gjuhё objektive dhe konkrete e teatrit shёrben pёr tё kapur dhe mbёrthyer ndjenjat. Pёrshkon ndjeshmёrinё. Duke braktisur pёrdorueshmёrinё perёndimore tё fjalёs, transformon çdo fjalё nё magji. Ngre zёrin. Pёrdor drithёrimat dhe cilёsitё. Dёrmon me dhunё ritmet. Thёrmon tingujt. Synon tё shpёrthejё, tё turbullojё, tё joshё, tё ndalё ndjeshmёrinё. Çliron sensin e njё lirizmi tё ri nga gjesti qё, me rёnien apo shpёrhapjen e tij nёpёr ajёr, pёrfundon sё tejkaluari lirizmin e fjalёve. Thyen sёfundmi nёnshtrimin intelektual ndaj gjuhёs, duke transmetuar njё sens tё ri dhe mё tё thellё intelektualiteti qё fshihet nёn gjeste dhe nёn shenja, tё ngritura nё kёtё mёnyrё nё dinjitetin e ekzorcizmave tё veçanta.

   Sepse i gjithё ky magnetizёm, e gjitha kjo poezi, dhe kёto mjete tё drejtpёrdrejta magjie nuk do tё kishin asnjё kuptim nёse nuk do tё shpinin fizikisht shpirtin nё rrugёn e diçkaje, nёse teatri i vёrtetё nuk do tё dinte tё na jepte kuptimin e njё krijimi tё cilit i njohim vetёm njё aspekt, por qё kompletohet nё plane tё tjera.

   Pak rёndёsi ka nёse kёto plane arrihen konkretisht nga shpirti, domethёnё nga inteligjenca; nёse do tё ish kёshtu kjo do tё thoshte qё tё zvogёloheshin, dhe kёshtu nuk do tё kishte as interes dhe as kuptim. Ajo qё ka rёndёsi ёshtё pёrdorimi i mjeteve tё sigurta pёr tё bёrё ndjeshmёrinё tё aftё nё perceptime mё tё rafinuara dhe tё thella: ёshtё kjo arsyeja e tё qenurit tё magjisё dhe tё atyre riteve tё cilave teatri ёshtё thjeshtё njё pasqyrim.

Eko pasoliniane. (Romeo Kodra)

Tek rrija e sodisja nё vetmi tё pёrditshmen e papunёsisё dhe reflektoja mbi ekzistencёn falё shiut qё binte pa rreshtur … Ky dreq shiu as tё djelёn “e shenjtё” – qё pёr tё papunёt ёshtё e vetmja ditё pushimi duke qenё se nuk duhet tё bredhin me CV nёpёr duar duke trokitur pas dyerve hermetike tё kapitalizmit (pra dyfish e shenjtё) – nuk pushon … Ky PO qё ёshtё komplot universalo-ekzistencial! Apo jo?

Gjithsesi, teksa rrija me njё laptop shkatarraq nё njё bar poshtё pallatit kisha pёrpara edhe mega-ekranin e njё televizori qё transmetonte muzikё pseudo-folklorike tё trevave tё veriut. Kёngёtarja nё versionin porno-soft spёrdridhej nёn tingujt e muzikёs (sё pёrpunuar nё kompjuter natyrisht). Njё flash-back apo njё eko mё solli ndёrmend Pier Paolo Pasolini-n dhe “Shkrimet Korsare”. Duke qenё i papunё mendova tё bёj njё pёrkthim njёrit prej prej kёtyre shkrimeve tё publikuar pёr herё tё parё nё “Corriere della Sera” mё 9 dhjetor 1973 … goxha rrugё ka bёrё ekoja, ehhhh!!!

Pёr tё mos e lodhur dhe sforcuar shumё lexuesin nё vepritarinё analogjiko-krahasimore midis Italisё sё viteve ’70 dhe Shqipёrisё bashkёkohore mendova tё zёvёndёsoj disa terma qё pёr veshin shqiptar janё mё tё pranueshёm dhe tingёllojnё mё familjarё. Ato janё:

Fashizmi=Everizmi

Feja/Besimi=Socializmi

Katolicizmi=Realizmi Socialist

Italianёt=Shqiptarёt

Meshat=Aktivitete Shoqёrore dhe Kulturore.

Titulli origjinal nё “Corriere della Sera” ishte “Sfida ai dirigenti della televisione” (“Sfidё drejtuesve tё televizionit”) ndёrsa nё “Shkrimet Korsare” ёshtё “Acculturazione e acculturazione” qё lehtёsisht mund tё pёrkthehet nё “Kulturim dhe kulturim” nё tё cilin intelektuali italian luan me shkonjat e para tё tё njёjtit term pёr tё nёnvizuar dhe ndarё nё tipologji tё ndryshme llojin e formimit kulturor tё problematizuar nё kёtё shkrim.

Kulturim dhe kulturim (P. P. Pasolini, Corriere della Sera, 09 dhjetor 1973)Shumё ankohen (nё kёtё moment shtrёngesash[1]) pёr shqetёsimet qё sjell mungesa e njё jete shoqёrore dhe kulturore organizuar jashtё Qendrёs “sё keqe” nё rrethinat “e mira” (qё shihen me fjetore pa gjelbёrim, pa shёrbime, pa autonomi, tashmё edhe pa marrdhёnie reale njerёzore). Ankim retorik. Nёse nё fakt ajo qё nё rrethina ankohet si mungesё, tё ishte, do tё kishte qenё gjithsesi e organizuar nga Qendra. Po ajo Qendёr qё, nё pak vite, ka shkatёrruar tё gjitha kulturat rrethinore tё cilave, pikёrisht, deri pak vite mё parё, u ishte e siguruar njё jetё autonome, praktikisht e lirё; edhe rrethinave mё tё varfёra, bile edhe atyre tё mjera.

Asnjё çentralizim enverist mundi tё bёnte atё qё bёri çentralizimi i qytetёrimit tё konsumeve. Enverizmi propozonte njё model, reaksionar dhe monumental, por qё mbetesh letёr e vdekur [e pazbatuar][2]. Kulturat e ndryshme tё veçanta (fshatare, nёnproletare, punёtore) vazhdonin tё patrazuara tё uniformizoheshin nё modelet e tyre antike: shtypja kufizohej tek aderenca e besnikёrisё sё tyre me fjalё. Sot, pёrkundrazi, aderenca nё modelet e imponuara prej Qendrёs, ёshtё tёrёsore dhe e pakushtёzuar. Modelet kulturore reale janё tё refuzuara. Mohimi ёshtё i kryer. Mundet pra tё pohoet qё “toleranza” e ideologjisё hedoneistike, e dёshiruar prej pushtetit, ёshtё shtypja mё e keqe e historisё sё njerёzimit. Si mundi tё ushtrohej kjo shtypje? Nёpёrmjet dy revolucioneve, nё brendёsi tё organizimit borgjez: revolucioni i infrastrukturave dhe rivolucioni i sistemit tё informacioneve.

Rrugёt, motorizimet etj. kanё lidhur ngushtё tashmё rrethinёn tek Qendra, duke zhdukur çdo distancё materiale. Por revolucioni i sistemit tё informacioneve ka qenё edhe mё rrёnjёsor dhe vendimtar. Nёpёrmjet televizionit Qendra ka pёrthithur rreth vetes tёrё vendin, qё ishte historikisht kaq i shumёllojshёm dhe i pasur me kultura origjinale. Ka filluar njё vepёr njёtrajtёsimi shkatёrrues tё çdo origjinaliteti dhe konkretёsie. Ka imponuar, siç thosha, modelet e veta: qё janё modelet e dёshiruara prej industrializimit tё ri, qё s’kёnaqet mё me “njeriun qё konsumon”, por pretendon qё tё mos jenё tё konceptueshme ideologji tё tjera pёrveç asaj konsumeriste. Njё hedoneizёm neo-laik, verbёrisht harraq i çdo vlere humane dhe verbёrisht alien ndaj shkencave humane.

Ideologjia e mёparshme e dёshiruar dhe e imponuar nga pushteti ishte, siç dihet, socializmi: dhe realizmi socialist, nё fakt, ishte formalisht fenomeni i vetёm kulturor qё “njёtrajtёsonte” shqiptarёt. Tani ai ёshtё bёrё konkurrues i atij fenomeni tё ri kulturor “njtrajtёsues” qё ёshtё hedoneizmi i masёs: dhe, si konkurrues, pushteti i ri tashmё prej disa vitesh ka filluar ta veçoj. Nuk ka faktikisht asgjё reale dhe socialiste [shoqёrore] tek modeli i Burrit tё Ri dhe Gruas sё Re tё promovuar dhe imponuar nga televizioni. Ata janё dy persona qё vlerёsojnё jetёn vetёm nёpёrmjet Mallrave tё konsumit (dhe, kuptohet, shkojnё akoma nё aktivitete shoqёrore dhe kulturore: me makinё).

Shqiptarёt kanё pranuar me entuziazёm kёtё model qё televizioni u ka imponuar atyre sipas normave tё Prodhimit krijues sё mirёqenies (ose, mё mirё, tё shpёtimit nga mjerimi). E kanё pranuar: por a janё vёrtetё nё gjendje ta realizojnё?

Jo. Ose e realizojnё materialisht vetёm pjesёrisht, duke u shndёrruar nё karikatura, ose arrijnё ta realizojnё nё mёnyrё kaq minimale sa shndёrrohen nё viktima. Zhgёnjimi ose ankthi nevrotik janё tashmё gjendje shpirtёrore kolektive. Pёr shembull, nёnproletarёt, deri pak vite mё parё, respektonin kulturёn dhe nuk turpёroheshin nga injoranca e tyre. Pёrkundrazi, ishin krenarё pёr modelin e tyre popullor si analfabet mbartёs tё misterit tё realitetit. Shihnin me njё lloj pёrbuzje kryelartё “çunat e mamit”, borgjezёt e vegjёl, prej tё cilёve veçoheshin, edhe kur ishin tё detyruar tu shёrbenin.

Tani, anasjelltas, ata fillojnё dhe turpёrohen pёr injorancёn e vet: kanё mohuar modelin e tyre kulturor (mё tё rinjtё as qё e kujtojnё mё, e kanё humbur tёrёsisht), dhe modeli i ri qё kёrkojnё tё imitojnё nuk parashikon analfabetizmin dhe vrazhdёsinё [rёndomёsinё]. Tё rinjtё nёnproletarё tё poshtёruar fshijnё nga kartat e tyre tё identitetit termat e profesionit tё tyre, pёr t’i zёvendёsuar me qualifikimin e “studentit”. Natyrisht, qё kur kanё filluar tё turpёrohen pёr injorancёn e tyre, kanё filluar edhe tё pёrçmojnё kulturёn (karakteristikё mikro-borgjeze, qё ata kanё pёrvetёsuar menjёherё duke u mimetizuar). Nё tё njёjtёn kohё, i riu mikro-borgjez, nё adoptimin e modelit “televiziv” qё, meqenёse e krijon dhe e dёshiron klasa e tij, qё i vjen krejt natyrshёm, shndёrrohet çuditёrisht nё tё vrazhdtё [rёndomtё] dhe tё trishtё. Nёse nёnproletarёt janё borgjezizuar, borgjezёt janё nёnproletarizuar. Kultura qё ata prodhojnё, duke qenё e tipit teknologjik dhe rrёnjёsisht pragmatike, i ndalon “njeriut” tё vjetёr brenda tyre qё tё zhvillohet. Si rrjedhojё e kёsaj shihet tek ata njё lloj mpiksje e aftёsive intelektuale dhe morale.

Pёrgjegjёsia e televizionit nё tёrё kёtё proçes ёshtё e pamasё. Sigurisht jo si “mjet teknik”, por si instrument i pushtetit dhe pushtet ai vetё. Ai nuk ёshtё vetёm njё vend nёpёrmjet tё cilit kalojnё mesazhe, por ёshtё njё qendёr pёrpunimi mesazhesh. Ёshtё vendi ku bёhёt konkret njё mentalitet qё pёrndryshe nuk do tё dihej ku tё vendosej. Ёshtё nёpёrmjet shpirtit tё televizionit qё manifestohet konkretisht shpirti i pushtetit tё ri.

S’ka dyshim (duket nga rezultatet) qё televizioni ёshtё autoritar dhe shtypёs si kurrё ndonjёherё mjet tjetёr informacioni nё botё. Njё gazetё enveriste dhe shkrimet mbi muret e fermave tё parrullave enveriste bёjnё pёr tё qeshur: si (me dhimbje) parmenda me traktorin. Enverizmi, duhet ta pёrsёris, non ka qenё nё thelb nё gjendje ta cёnojё shpirtin e popullit shqiptar; enverizmi i ri, me mjetet e komunikimit dhe informacionit (sidomos, pikёrisht televizioni), jo vetёm e ka cёnuar, por edhe çjerrё, dhunuar brutalisht pёrgjithmonё…


[1]   Austerity, cilёson Pasolini duke pёrdour njё zhargon tё epokёs i cili kishte tё bёnte me masat qeveritare pёr t’i bёrё ballё krizёs sё viteve ’70 duke kursyer nё shpenzime publike.

[2]   Nё kllapat kuadrate janё shtuar terma qё ndihmojnё nё kapjen e kuptimit pasolinian qё nё pёrkthimin tim mё duken disi tё pёrafёrta dhe jo shumё tё goditura.