Reading Pajtim Statovci’s Crossing/Tiranan Sydän … or The Unbearable Lightness of Being from Orient, Balkans, Communist Blok, Albania and a Coup de Théâtre. Part IV. (Romeo Kodra)

Occorre fare inizialmente un tale inventario.
Quaderni del carcere, Antonio Gramsci.

Aesthetics of Existence. The hegemonic discourse of neoliberal institutions have managed to extrapolate, decontextualize and domesticate Foucauldian or Deleuzian concepts and turn them in catchy slogans through which are filtered cultural industry productions of post-industrial societies. In this manner, processes of de-subjectivisation, de-individualisation or de-institutionalization are transformed, through dispositifs of political power, in prolific processes of ego production, which, in the case of Statovci’s narrator’s voice of Tiranan Sydän, regard a post-bourgeois class made of former homoeroticized migrants in Finnish contemporary society.

Tiranan Sydän‘s lack of novelty in terms of discourse as well as in linguistic terms attracts the attention on the absolute lack of resistance of the narrator’s voice, which seems as a fish in water, floating unperturbed the dispositif of power of narrative discourse, this last intended as a genre or metagenre (Bakhtin). There is no fugue outside of this discourse. There is no authentic transgression or desire of narrator’s voice. If there is any, it is through a hermetic, unsolved relationship with animals and myth intended as otherness or a supposed provocative homoerotisation of a relationship between two Albanian youngsters of the Nineties:

[H]e would be a respected brain surgeon who would save orphaned children, women, and the elderly, and I would do something else, I would assist him or get a job of my own unblocking drains, pipes, and sinks or building highways. (142)

which are teleologically already reality and easily achievable in Finland:

I imagine that if I had grown up in a country like this, I would have read so many books that I wouldn’t have been able to keep my eyes open, I would have gotten myself a university education and joined a respected profession, I would have lived the best life possible and made those closest to me positively burst with pride. (p.198)

Therefore, the I or the narrator’s voice, as a subject, is produced within the territory of the other, yet not through a process of subjectivization, opening a new discursive or linguistic territory to widen the existing one, but through a process of subjectification, wearing an already existing and recognizable mask of the territory of the other (migrant from former Eastern Blok/Orient/Balkan, belonging to Islamic religion, lgbtiq …etc.).

This production of subjectivity through self-subjectification in the territory of the other in contemporary Albanian literature as well as art is very common. The most famous in literature is the psychotic case of Ismail Kadare, the writer par excellence of the past state socialist regime, which beyond the 180 degree change of weltanschauung as consequence of the change of regime, has opportunistically re-written several passages of the past publications to tune in the same wavelength of the narrative discourse in power (Ke, Jing, “The four others in I. Kadare’s works : a study of the Albanian national identity.” link accessed on 06/01/2021).

However, in Statovci’s Tiranan Sydän towards the end the subjectification or giving to the other what the other expects becomes suspect because of its obviousness:

I sit down at the front of the church, pull my new pendant bearing the cross from my beg, and place it around my neck, and when a priest greets me by nodding in my direction with the subtlest of gestures, like a barely perceptible brushstroke, I feel as though I understand something essential about Finland: people here are not impolite, they are lovely, they like to be left in peace, and they don’t need anything extravagant around them. (p.202)

Coup de Théâtre. In two occasions I was almost, literally, throwing away Tiranan Sydän. The first was when I red something like “Poverty is a state of mind.” (p.150) which regarded Tirana of 1991; and the second “The drunks are a spectacle to behold. [U]npleasant, disgusting, and unforgivable.” (p.197) which regarded the Finnish context. Yet, the intentional stimulation of this kind of reader’s reaction (the theatrical gesture of throwing a book away), through banalities, clichés, prejudice, – which to me reminded Thomas Bernhard – demonstrates always a merit of the writer revealing its capacity to manage the dispositif of narrative discourse.

Statovci’s intentional abundant use of banalities, clichés, prejudice throughout Crossing is demonstrated by their dispersive function towards the Coup de Théâtre at quasi the end of the novel, when the main character/narrator, because of an opportunity to reach fast success and fame through participation in a talent show aired on a national TV station, re-invents ethnographically, without hesitation, its identity by changing the origins from a person belonging to a sexual minority group born in Albania to a similar categorized person born in Turkey, which, as contexts, for the general opinion of a Western neoliberal post-industrial society can be considered, if not the same, interchangeable.

At this point the whole narration is revealed as a theater within theater with three characteristics which effect the (birth of the) reader.

The first one regards the structure of the novel: the text ends with a rapprochement (familial or domestic pacification?) between the son and the mother (the other) as well as the re-appearance in the final scene of an animal/horse (the otherness). This final solution debilitates the effect of the rapid mutation of the main character’s identity revealing a sarcastic theatricality of the writer playing with the reader.

The second characteristic is the almost monological narrative discourse as a tool of reality creation of contexts where the main character/narrator is involved. Through this discourse the narrator is transformed in the main character, which creates for the reader fictional and semiotized realities (in Tirana, Rome, New York, Germany, etc.), where several characters are directly engaged confirming and completing the truthfulness of the fictional realities created by the narrator/main character.

The last characteristic, to conclude with these texts regarding Pajtim Statovci’s Tiranan Sydän, is the psychic and sociological effect on the reader, which empathizes, throughout the reading, with the narrator, the other characters or, as in my case, with the cultural or mythological aspects of life ridiculed by the narrator. In each empathetic case at stake for the reader are 1) the honor of belonging to a social category, status, construct or 2) its contrary, feeling imprisoned within these lasts, as well as 3) the truthfulness of the fictional reality. Statovci’s main preoccupation are the readers which empathize with the honor of belonging to something and somewhere and readers which feel imprisoned in any prefixed category rather then the readers which care about the qualitative aspects of the narrative discourse.

Reading Pajtim Statovci’s Crossing/Tiranan Sydän … or The Unbearable Lightness of Being from Orient, Balkans, Communist Blok, Albania and a Coup de Théâtre. Part III. (Romeo Kodra)

Occorre fare inizialmente un tale inventario.
Quaderni del carcere, Antonio Gramsci.

Oriental-CommunistBlok-Balkan-Albanianism. After My Cat Yugoslavia, unsurprisingly Tirana of 1990-’91, after the collapse of the state socialism, in Statovci’s Crossing, is a completely invented context. Therefore, it is clear that the first person narrator’s voice surfs the hegemonic discursive waves of Orientalism as intended by Edward Said, and similarly one can add CommunistBlokism (see some terminological issues which came out by an exchange between me and Raino Isto link), Balkanism (see in Maria Todorova’s Imagining the Balkans, 1997), and Albanianism.

The concept of Orientalism in narrator’s hegemonic discourse, from an Albanian perspective, is historically as well as culturally even more stratified that the orientalism defined by Edward W. Said. This last has, in its East-West dichotomy, as a background the Arab world and Islam seen in British and French, and later US, colonial as well as post-colonial practices. Instead, the discourse of Orientalism in Crossing, among other strata lacks to fully evidence, as part of its background, the division of Eastern Orthodox and Western Catholic Churches and Roman Empire and, consequently, the idea of their re-unification and restoration (as it was before year 395) represented by the historical figure of Scanderbeg, which Statovci highlights generally through touristic location or gadgets such as Tirana’s Skanderbeg Square, Skanderbeg liquor (Crossing, p.15), etc. So the dichotomy “orient-occident” within Orientalist or Occidentalist discourses, intended in Said’s terms, is even deeper in an Albanian perspective and belongs not only to their relation with actual imperialist forces, but also to their relation with secular as well as religious imperial forces of the past, where the Albanians propose the own solution: Skanderbeg as a leading figure.

The concept of CommunistBlokism, one can be considered as part of the Western Euro-American Cold War propaganda. The Communist State or Blok do not exist in any official document in the history of the world, appearing only in propagandistic definitions related with the imperialistic, colonial and Euro-American-centric vision of the world. Thus, from an Albanian perspective, the discourse related with this concept presents among others, as a hidden and unarticulated strata of narrator’s hegemonic discourse of Crossing, the specific and distinct history of an independent State called Popular Socialist Republic of Albania, which defers a lot from the rest of the Communist Blok. For example, to understand and deal better with the deep complexity of the context one should know that Albania withdraw officially from the Warsaw Treaty in 1968 after the invasion of Prague by Soviet troupes; or another important fact such as the interruption of any relation with China in 1979 after the Chinese support to Pol Pot against Vietnam. So beyond the dogmatic definition Communist as well as Blok there is a whole history of the Albanians and Albania and their specific relation and solution given to the state socialism which is not evidenced or ignored in Crossing.

The concept of Balkanism, according Maria Todorova, is part of an European imperialist discourse (the discourse of the Great Powers) which starts developing mainly during the disintegration of Ottoman Empire and first decades of XX Century, and continues in the ’90 (disintegration of Yugoslavia), the period partially narrated in Crossing. Yet, what lacks in Crossing, from an Albanian perspective, is the essence of the “imperialist mission” of the Great Powers to “civilize the world” and the Balkans as well as Albania of the Nineties. Lacks for example that, in 1990-91 there were of course social conflicts and massive economic emigration (is famous the lapidary expression of the Prime Minister Ylli Bufi “We have bread only for six days!”), but not yet the plague of the female prostitution and trafficking (“And we were all complicit in their [disappeared girls] fate: I was guilty of it, Agim too, because we accepted the world around us as it was, unchanged, and we didn’t lift a finger to change it for the better.” p. 184). This came massively only after the 1997-’98, with the civil war exploded after the pyramidal or Ponzi scheme tricks came to an end after years and years of publicity on mass-media during which the Great Powers of the time (Monetary Fund, EU and US representatives) were sleeping. Moreover, in 1998, the constitution was changed and blessed by the above-mentioned Great Powers. So the Popular Socialist Republic proprieties were privatized by individuals (what was before propriety of the people, being apartments or factories, became propriety of the people living in those apartments of workers working in those factories), who, for ridiculous prices, sold everything to those who had cash in their hands (former hierarchs and Party’s leaders, newborn mafia and small oligarchs, foreigners, etc.). In this manner, the shock therapy opened the way of “imperialist mission” and “civilized world” with massive human, drug, weapon trafficking, which, altogether, in this case can be considered as the Albania’s own solution to capitalism and free market.

Even the concept of Albanianism, or Albanianhood, the quality of being Albanian, can be considered slightly different from other nationalisms. In Crossing this concept is treated as something aberrant and abhorrent (“I would not be an Albanian, not in any way, but someone else, anyone else.” p. 6). Yet, strangely and inexplicably attractive through the mythological stories of Bujar’s father, which, through their scarce elaboration throughout the novel, hide, in my opinion, the chauvinism that other nationalisms can barely equalize.

Eagle and eaglet. The scarce or superficial elaboration of the myth within the stories narrated throughout Crossing, opens, from one part, space to symbolic, anthropological and ethnological interpretations. Yet, from the other part, this superficiality, considering the absence of in-depth studies regarding this mythological and cultural aspect, becomes not an agency but a stimulus for a real chauvinism and speculative political interpretation which is deep-rooted in the last two centuries of the Albanian nationalism.

There is a specific story narrated in Crossing which can help understanding of this approach. The moment in which the narrator’s voice asks to his father “why the Albanian word for ‘Albania’ is shqipëtar [sic], the son of the eagle, and why the Albania is called Shqipëria, the land of the eagle, and why was a two-headed eagle on the Albanian flag”.
The story is about a little boy haunting in the mountains, which saves an eaglet “just before” the viper’s “fangs could sink into eaglet’s back”. The viper (killed with an arrow) was left in the nest by the eagle to feed her eaglet, thinking that the snake was already dead. Then, the boy takes the eaglet with him and when the eagle returns he doesn’t want to give her eaglet back. “Your child is my child now [because] I saved him from the snake, which you didn’t manage to kill, so I can take better care of him” says the boy. Then the eagle wants to make a deal. “Give back my child and you shall have everything I own, my ability to fly, and the power of my vision. You will become invincible, and from then on you shall bear my name.” The boy agreed and the eaglet “remained faithful[…], keeping an eye on him and watching his back”. So, the “boy grew into a man, and with his bow on one shoulder and the eagle on the other, he truly became invincible”.

The story can be interpreted from a cultural, anthropological and ethnographic point of view, meaning culture as cultivation of the nature/otherness, and eventually becoming other and otherness. But there is also a political interpretation, which is very vivid for an Albanian ear and rimes with the nationalistic rhetorical discourse of the Nineteenth century not coming out from the elliptic and suggestive approach of Crossing. More specifically this interpretation rimes with the discourse of the work of Vaso Pasha and especially his poem O moj Shqypni e mjera Shqypni/ Oh Albania, poor Albania, where Albania is a mother without children/men, which are too corrupted to save her, so there is anything left except for the women lament. It is a strange nationalism this one, for its times and compered to other countries, centering and promoting in its discourse “the Albanianhood” as the “religion of the Albanian” (Feja e shqyptarit asht shqyptaria). So, in the middle of the OrietalistOccidentalist as well as Islamic-Catholic-Orthodox conflictual discourses within the Ottoman sphere, the Albanianhood or Albanianism it is claimed with its own, unique, and unitary romantic and romanticized vision. The poem of Vaso Pasha in this manner also, and again, evokes, without mentioning it, the figure of Scanderbeg through the dead Albanians of the past. So, it demands to the living Albanians to re-unite, through the idea and imperialistic discourse, which foresees the necessary historical and mythological “rapacity” of the Albanian to guarantee unitary rule, order and security (Vaso Pasha was himself an Ottoman administrator). And the Albanians of the times, should be evidenced, had decisive the roles within the Ottoman empire, where famous political and military figures were time to time pro and against Ottoman Empire (Ali Pashë Tepelena, Omer Vrioni, Marko Boçari, Muhamed Aliu, etc). In this manner, it is clear that the symbolic political interpretation of the Albanian that becomes the son the eagle, because the eagle it is not able to take care of her eaglet, is, in this perspective, still a reactionary vision to guarantee imperialistic rule, order, and security.

To conclude, it is important to mention that Feja e shqyptarit asht shqyptaria (The religion of the Albanian is Albanianhood), which, per se, sounds like a verse that overcomes not only the imperialistic rhetoric but also the mere nationalism, is followed by an Albanian reterritorialization – from Bar to Preveza – and, after connecting historically with the ancestors or parents and family, it reconciles with religion/God.

Qysh prej Tivarit deri n’Prevezë,
Gjithkund lshon dielli vap’edhe rrezë,
Asht tok’ e jona, prind na e kanë lanë
Kush mos na e preki, se desim t’tanë
Të desim si burrat qe vdiqne motit
Edhe mos marrohna përpara zotit.

From the city of Bar down to Preveza
Everywhere spends its warmth and rays the sun,
This is our land, left us by our ancestors
Let no one touch her, for her we will all die
Let us all die as once our old men did
Upon itself before God none shame will bring

… continues with Part IV …

Reading Pajtim Statovci’s Crossing/Tiranan Sydän … or The Unbearable Lightness of Being from Orient, Balkans, Communist Blok, Albania and a Coup de Théâtre. Part II. (Romeo Kodra)

Occorre fare inizialmente un tale inventario.
Quaderni del carcere, Antonio Gramsci.

HOMOEROTICEXILE. My Cat Yugoslavia was characterized by the same simplicity in terms of writing, which reminded Hemingway for its descriptive immediacy, but overcharged academically, bringing in mind the creative writing courses/classes, where, for his misfortune, the American author is the real mainstream.

The architecture of the novel – to maintain the Hemingway’s terminology – was a spatial-temporal ping pong over the main story. This last was supported by a double first person narration, made of the voices of a homoeroticized son and the mother. The background story was narrated by the mother – starting in 1980, in Kosova and finishing in 2009, in present days’ Finland – woven with a compilation of costumes, legends and myth of the Albanian tradition (not very elaborated; just thrown there as baits). The present story was narrated by the son (2009, in Finland). The intersected first person narration voices produced a sort of final zoom out showing a big picture with a double focus: one on the lonely mother and her cat and the other on her son starting a new same sex relationship with Sami (the name brings in mind the indigenous people in Finland).

The book wasn’t more than a writing exercise of clichés, including the sexual minorities and feminist mainstream soundtrack made of names such as Tina Turner, Cher, Bruno Mars, Lady Gaga. To make the book more tasty here and there words in Albanian popped up, for me like moldy mushrooms, but, I guess, as white truffle for the palate of literary tourists or institutionalized experts.

Cats and snakes with related illusive literary tropes, to me, more than Kafka, reminded Poe, for their suggestive but under-developed symbolic elaboration and quasi-hermeticism (but maybe I am influenced by reading the text in English and not in original). Referring at times to the lack of meaning or to obvious sexual symbols they are something in between Kubrick’s 2001 Space Odyssey monolith and Kusturica’s Crna mačka, beli mačor cats.

Nationality and immigration were challenged with the same arrogant superficiality as in the first pages of Crossing, showing off a list of well-known nervous tics of Finnish and migrant characters caused by conflicting rituals, cultures as well as contexts. In addition, this superficiality contrasted with the quasi-total lack of historic research. For example, it was not highlighted the exile experience specificity of the main characters’ family: Albanians living in Kosova, under the Yugoslav Confederation, without having same rights, in terms of political representation, as Croats, Serbs, Slovenians, etc., which in everyday Yugoslavian life demonstrated better the colonial effects as well as aspects, such as prejudice and racism (i.e. Šiptar was a derogatory term which ridiculed the name Albanians called themselves Shqiptarë); and the connection of this background with the Finnish context.

Yet, in short, the book was well-packaged, matching all the different boxes of “fighting nationalism”, “promoting integration of migrants”, “enhancing gender equality”, “supporting sexual minority rights” and bla, bla, bla, for the taste of the literary status quo, which awarded and promoted the book nationally as well as throughout global mass media.

Considering the wide-spread neoliberal ideology in Finland, I imagined as if the book was written by a youngster, following the requirements of an open call, such as one I found last year at Migration Institute of Finland (link), which infantilized young refugees as if they did have problems of functional literacy:

We work with art therapists and visual artists to help young refugees create objects and images about relational wellbeing. We do this in three ways – first, by asking them to show us what relational wellbeing looks like in their day to day life with others in the present. Then we ask them to imagine how it might look in the future.
Finally, we ask them to remember it in their lives before they left their country of origin. Then we put their stories, images and objects together to see how relational wellbeing in the past, present and future is similar or different over time. The journey from volatility to vitality is often a long one for refugee youth. We hope to show pictures and stories of how life flows after the drama of asylum, in the quiet, unremarkable moments when they and others are drawn together and as they become part of a nation’s diversity and wealth over time (link).

It is the same procedure followed by Statovci in My Cat Yugoslavia. His quit, unremarkable moment, with the other is, as Il Venerdì della Repubblica defines it, on the cover of the Italian edition of the book, full of sensual realism, as if we were in front of Shakespeare’s Sonnets.

But what is this sensual realism? Here it is, in a glimpse:

He wore a bespoke suit, a tie, and leather shoes, and I felt like asking him to stop so that I could look at him from head to toe and admire myself standing next to him in the mirror. I wanted to be envious of myself, of this moment. Of the fact that I had found a man like this, my very own bank manager with whom I could come to any agreement whatsoever.” (My Cat Yugoslavia, p.224).

In other words, according the narrator, this sensual realism consists in a superficial and immediate reproduction of self-image framed by a mirror, which incentivizes the ego masturbation to reach its maximal apotheosis, where love is a bank and beloved a bank manager. The perfect speculation! This last intended as an image as well as financial profit.

Before Crossing back. It isn’t strange, at all, that Pajtovci’s first work was awarded and appreciated for its homoerotic-immigrant-Finnish mythology, considering the neoliberal ideology of the country as well as the ideology of its art and culture, public and private, institutions. The book was all about ego-masturbation, veiled by a post/petty-bourgeois superficial self critique of the culture and societies of provenience as well as reception. Yet, with some differences: from the first were challenged, beyond the culture as a whole, the costumes, myth and legends, while from the second, there were no indications, as if the Finnish myth and legends did not exist, did not influence or not exploited for the generation of contemporary ones (Just to make an example: I live in Haukilahti, Espoo and the two nearest big shopping centers are Ainoa, recalling the traditional myth of Kalevala , and Iso Omena/Big Apple recalling the contemporary myth of the well-known global metropolis. Both of them are not only similar with each other, but do not have any difference with shopping centers in New York or Tirana).

This arrogance, refusal and prejudice towards ones’ own cultural, traditional, national, ethnic belonging accompanied with an unscrupulous and ostentatious positivity towards consumerism, brings in mind the problems of acculturation highlighted by Pasolini in Italy, during the industrial and economic booming, in an open letter addressed to the Executive Directors of the National TV RAI, published at Corriere della Sera on December 9th, 1973. In that letter were highlighted the processes of erasure – unimaginable even under fascism – and how the youth with a peasant, proletarian and sub-proletarian background started to refuse their roots for a petty bourgeois consumerist model promoted by mass-media and TV. But this time, through the first person narrator voices of My Cat Yugoslavia, we are in front of several overlapping acculturation problems. Here we are in front of the youth refusing not only the peasant, proletarian and sub-proletarian background but also the national, ethnic, familial as well as culture heritage, tradition, costumes, values; refusing one system (based on collectivism and interdependence such as in former-Socialist Federal Republic of Yugoslavia) for another (based more on individualism such as the contemporary Finnish bourgeois democracy). And all this not in a Fordist industrial but post-industrial booming context.

Furthermore, considering the prices, awards and appreciations collected of Statovci’s first work, the strange thing was noticing the lack of novelty and transgression, in terms of diversity. Of course, the voice of the author can be considered as different, intended as a Kosovar, positioned as belonging to sexual minorities, coming from a culture supposed patriarchal by the general Finnish institutionalized imaginary, but not diverse. Diversity is something else. It is etymologically di(s)+vèrtere, di(s)=da is a suffix which indicates leaving a place, distancing, and vèrtere means verge, overthrow, overturn, turning towards another way, and also another verse (poetically intended). So, from this point of view, there is nothing diverse in My Cat Yugoslavia. At least, there is not a single thing that the neoliberal ideology, through its public and private, artistic and cultural, as well as political institutions and mass-media, doesn’t already promote. And coming from Albania, it reminds me the good, old times of socialist realism in literature, in its particular Albanian style, which is something different from the one criticized by Roland Barthes in Le degré zéro de l’écriture.

Thus, before restart reading Crossing I thought about Mark Fisher’s questions, “how long can a culture persist without the new? What happens if the young are no longer capable of producing surprises?” (Capitalist Realism: Is there No Alternative? O Books, 2009, p. 3.). And, considering that I already knew the initial approach of Crossing, I expected the author, after contesting his traditional Kosovar costumes, culture, myth, legends, to continue provoking deeper, with the same superficiality, Kosova’s Albanian roots.

At this point, considering the lack of all these multidimensional problematic strata in Statovci’s work and its critical reception, I couldn’t help but think also about Jean-Léon Gérôme’s The Snake Charmer embellishing the cover of Edward W. Said’s book Orientalism; think about homoerotisation of immigrants and intentional confusing the concept of exile with the concept of nomadism as a good neoliberal strategy to fight the well-known neo-conservative image of immigrant serial-rapists of immaculate white, liberal, Euro-American pure women; as well as think about image of the Albanian as paradigmatic within the concept of “orientalism”, starting from numerous Arnaouts’ of Gérôme or Lord Byron’s Child Harold’s Pilgrimage.

… to be continued with the Third Part!

Reading Pajtim Statovci’s Crossing/Tiranan Sydän … or The Unbearable Lightness of Being from Orient, Balkans, Communist Blok, Albania and a Coup de Théâtre. Part I. (Romeo Kodra)

Occorre fare inizialmente un tale inventario.
Quaderni del carcere, Antonio Gramsci.

Crossing-cut. Few weeks ago I was reading at a post of the Albanian author Ardian Vehbiu regarding Milan Kundera’s biography, Český život a doba, written by Jan Novak, which questioned Kundera’s “obsessive need to control his image […] in part from a desire to whitewash some very dark chapters of his personal history“. All what I was thinking during the reading was that in Albania, this obsessive need to control the immaculate, intact personal image is beyond past or recent socio-political experiences of the individual. It is religion, culture, myth, art.

Motra Tone (1883) Kolë Idromeno, first Albanian laic painting and precursor of modernity.

The same obsessive treatment of the personal image (fytyrë=face) I found in the work of Pajtim Statovci, whose “immigrant-homoerotic-Finnish mythology” – words of Helsingin Sanomat Literature Prize’s jury awarding Statovci’s first work My Cat Yugoslavia in 2014 – intrigued me, especially for his becoming a sort of Finnish-worldwide-viral literary phenomenon.

Even more intriguing were the online key words of his second novel, Tiranan Sydän (Tirana’s Heart or Tirana’s Core, translated as Crossing, in English): “death of Enver Hoxha”, “ruins of Communist Albania”, “sexual identity”, “migration”, “heritage of Albanian myth and legend”, “human need to be seen”. In addition, from the reviews, the book seemed the narration of my life: family origins from Yugoslavia (the main character’s father from Kosova, mine from Bosnia and Herzegovina); life as teenager in Albania in 1990-’91; migratory experience in Italy and now in Finland; all written by someone born in 1990 and residing in Finland from 1992, when he was only two. Moreover, it seemed not just a book about me, but also written by my daughter (she’s almost three now and lives in Finland from last year). With these in mind, I decided to start reading Crossing.

Crossing-X-ray of reader’s gestation. The first chapter is entitled religiously God’s Rib, and is related with the sensitivity of the narrator regarding gender equality (for a deeper understanding of the meaning of which, vaguely developed in Crossing, I would suggest the reader to have fun with the work of Ziony Zevit and os baculum).

The narration, in the first person, starts with “When I think about my own death, the moment it happens is always the same” (Crossing, translated by David Hackston, Pushkin Press, 2016, p.3), a sentence suggesting Roland Barthes’ The Death of the Author; author, which, reduced in narrator’s voice, a character of the novel, theoretically, seems to open space to welcome the birth of the reader, or at lest this is my reading approach. So, this text is a sort of embryonic X-ray to document my gestation, up to birth, as a reader after reading Statovci’s work.
The second sentence, “I am wearing a plain, colored shirt and a matching pair of paints, cut from a thin material that’s easy to put on”, immediately refers to the image, to the character’s sober (plain), accurate (matching) and functional (easy) look. This sobriety, accuracy and ease characterizes the description of the gradual disruption of functioning of the organs (bringing in mind The Body Without Organs concept of Antonin Artaud) and the process of dying “as easy as a gentle downhill stroll”.

For me, as a reader, the first pages of the book were simple and easy to read. Yet, the tone of the narration sounded arrogant, transpiring cultural prejudices probably as symptoms of a latent complex of inferiority. But this appears natural for a contemporary neoliberal system and its status quo, where one seems unable to be gay without being macho, feminist without being fascist, diverse without being different; where everything is a carnival without carne/meat (in Latin); where being immigrant or Finnish or any other nationality as well as lesbian, gay, bisexual, transgender, queer, in short, all communities from lgbtq to all the letters of the alphabets of the world mean pride only for the duration of a ride … generally in a boulevard.

The forced, not only philosophical but also literary, intellectualism and the book’s façade construction were ambitious. While Proust wrote about “possess[ing] other eyes, to see the universe through the eyes of another, of a hundred others, to see the hundred universes that each of them sees, that each of them is” (La Prisonnière/À la recherche du temps perdu), the narrator’s voice in Crossing echoed to “put in a set of blue contact lenses to be born again” (p.4), highlighting the artificiality not only of the outside image (blue contact lenses), but also of the sight (seeing through those blue contact lenses and thinking oneself as being reborn, having new a sight).
Moreover, sounded uncanny, considering the fake blue/other eyes, to read about all that moralistic impetus of the narrator on the façade – “you have to prepare yourself. To live so many lives, you have to cover up the lies you’ve already told with new lies to avoid being caught up in the maelstrom that ensues when your lies are uncovered” (p. 6) – and still notice its persistence of prejudices – “people in my country grow old beyond their years and die so young precisely because of their lies. They hide their faces the way a mother shields her newly born child and avoid being seen in an unflattering light with almost military precision: there is no falsehood, no story they won’t tell about themselves to maintain the façade and ensure that their dignity and honor remain intact and untarnished until they are in their graves” (p. 6). All these asserted not only without apparent explanation, ignoring the complex cultural background of those behaviors and/or rituals the narrator wanted to stigmatize.

Crossing lines after lines. The reading became to me an exercise to measure the limits of irritation.

Referred to his Albanian parents, the thoughts of the main character – “I would never […] invite neighbors for dinner simply to feed them with food I could never afford for myself.” (p. 6) – seemed to ignore the archaicity of tht culture, the works of Lévi-Strauss or Mauss on archaic societies and cultures, or at least Pier Paolo Pasolini’s concept of sub-proletariat and petty bourgeois acculturation.

Without any composure, there were other conceited phrases such as “[t]he people [in Albania] were poor, they smelled bad and talked incessantly, nobody seemed to have a job or anything in particular to do, everybody had yellow teeth and damp stains beneath their armpits” (p.56) but few pages later “the Swedish [like English and French] looked so pure” (p.65), which sounded like phrases written by a member of Suomen Vastarintaliike with ethnic complexes of inferiority and clear unelaborated homosexual repressed tendencies.

And the things got worse when I red something like “people queuing at the gates of the city’s churches and mosques in the hope of food aid” (p. 64). Churches and Mosques in Tirana at that time!? In 1990!? Everyone through a fast online research can easily find that during the Popular Socialist Republic churches and mosques were destroyed, transformed in toilets, basketball halls, museums or other imaginative functionalities or simply closed, and the first mass celebration dates November 4th, 1990 in a graveyard near Shkodra. And it is for this reason that churches and mosques could start helping people only after 1991 or 1992, when were officially permitted to re-open (1991).

Yet, I remembered that even in the first pages the description of Tirana was somewhat insecure. Thus, without being sure if this was a pure fantasy or scarce research of the author, a mish-mash of the author and scarce editing of the publisher, or something else, and to understand better, I decided to quit reading Crossing and start reading the first Statovci’s work, Kissani Jugoslavia, translated as My Cat Yugoslavia, and read about his immigrant-homoerotic-Finnish mythology (I red the edition of Pushkin Press, translated by David Hackston, 2017).

“I zgjuari, budallai dhe skllavi.” – Lu Xun (Romeo Kodra)

Lu Xun, 1881 – 1936.

Skllavi nuk kërkon tjetër veçse dikë me të cilin të qahet. Ai as dëshiron e as është i aftë për gjë. Një ditë, takoi një njeri të zgjuar.

“Zotëri!”, e thirri gjithë ngashërim, me lotët që i rridhnin rrëke prej syve. “Ti e di që nuk jetoj si njeri. Një vakt në ditë, e ha a s’e ha. Edhe ai vakt i shkretë është një kothere e gurtë që squll, së cilës nuk i afrohen as qentë e as derrat; e për më tepër nuk del as sa një gjysëm racioni …”
“Më vjen keq, vërtetë”, tha i zgjuari gjithë dhimbje.
“Pse, a s’kam të drejtë?”, ia ktheu skllavi, i lehtësuar.
“Dhe punoj ditë e natë pa pushim: agimi më gjen duke mbushur ujë, kur ngryset jam duke gatuar, në mëngjes vrapoj ngado, mbrëmjeve drithrat bluaj, me kohë të mirë laj teshat, kur bie shi mbaj çadrën, gjatë dimërit ndez oxhakun, verës tund freskoren. Kur bie nata pjek kërpudha, duke pritur e shpresuar pronari në kumar të ketë fituar; por kacidhen nuk e shoh ama dhe, ndonjëherë, kërrbaçin ha pas shpine …”

“Ah!”, psherëtiu i zgjuari, dhe sytë iu skuqën, thuaj se ish gati për të qarë.

“Zotëri!” Nuk di më nga t’ja mbaj. Më duhet një rrugëdalje. Por cila?…”
“Kam besim se gjërat, në fund, do të të shkojnë më mirë …”
“Vërtetë thua? E shpresoj me gjithë shpirt. Madje tani që t’i thashë vuajtjet e hallet, zorëri, dhe më dhatë dhembshuri e zemër, ndihem vërtetë shumë më mirë. Kjo do të thotë që në këtë botë drejtësia egziston …”

Por pas disa ditësh, ende nuk kish gjetur paqe, dhe po kërkonte sërish dikë për t’u ankuar.

“Zotëri!” thirri njërin, dhe lotët iu varën faqeve. “Ti e di. Ku jetoj unë, është më keq se ku rrinë derrat. Pronari nuk më sheh si njeri: trajton një mijë herë më mirë qenushin e tij pekinez …”

“Ndyrësira!” bërtiti aq fort tjetri sa trembi skllavin. Ky tjetri ishte budalla.

“Zotëri, banoj në një haurë të rrënuar, të lagësht, të ftohtë, plot pleshta që, sapo më zë gjumi, më hanë e më grijnë si t’u dojë qejfi. Aty qelbet një erë mbytëse, pa asnjë dritare …”
“Nuk mund t’i kërkosh pronarit të të hapë një dritare?”
“E si të mundem?”
“Epo, lermë një herë ta shoh!”

Kur mbërritën në dhomën e skllavit, budallai filloi të godasë murin e qerpiçtë.

“Ç’bën? Zotëri!” thirri tjetri i tmerruar.
“Jam duke të të hapur një dritare …”
“Jo, kështu nuk bën! Pronari do të xhindoset!”
“E ç’rëndësi ka për ty!” Dhe budallai vazhdoi të godiste.

“Ndihmë, o njerëz. Një bandit po kërkon të na shembë shtëpinë! Ejani, shpejt! Nëse nuk nxitoni, do të hapë një vrimë!”… E duke qarë e bërtitur përpëlitej i tëri përtokë.

Një turmë skllevërish i erdhi në ndihmë dhe përzunë budallanë. Kur dëgjoi britmat, nga kati i fundit nxorri kokën pronari.

“Një bandit donte të na shembte shtëpinë, por unë fillova të bërtas dhe, të gjithë sëbashku, e përzumë”, tha gjithë respekt e me zë triumfues skllavi.
“Mirë bëre.” Pronari e lavdëroi.

Atë ditë erdhën shumë njerëz për vizitë dhe, midis tyre, edhe i zgjuari.

“Zotëri, kisha meritat e mia prandaj më lëvdoi edhe pronari. Edhe ty, kur më the që gjërat do të më shkonin më mirë, të doli fjala …” tha i lumturuar e plot shpresë skllavi.
“Posi jo, …” iu përgjigj duke u treguar i lumtur edhe i zgjuari.

26 dhjetor 1925
“Barishtet e erga” – Lu Xun.

Planeti do të mbijetojë, tani duhet të shpëtojmë qenien njerëzore prej vetevetes. (Paolo Barcella)

Nuk njohim e nuk mund të kuptojmë, deri në fund, përsenë e asaj që po ndodh, sepse, në botën euroamerikane, po përshkojmë krizën më të rëndë, të papritur dhe shastisëse që pas Luftës së Dytë Botërore: një krizë të shëndetit publik, me pasoja të paparashikueshme mbi ekonominë, politikën, shoqërinë.

Ata që mund të nxjerrin ndonjë krahasim prej kujtesës së fëmijërisë, sot, kanë më shumë se 80 vite mbi supe. Paaftësia jonë për të kuptuar pasqyrohet edhe në paaftësinë për të përshkruar me fjalë të duhura apo gjuhë të përshtatshme. Gjithkund triumfojnë metaforat, ushtarake, thuajse të gjitha të pavendta.

I tregojmë njëri tjetrit një kohë lufte në kohë paqeje, sepse në kohë paqeje numërojmë të vdekurit si në kohë lufte dhe sepse qytetet tona po i nënshtrohen paralizës, teksa kemi ngrirë nën shtetrrethim, ku heshtja thyhet, herë pas here, prej sirenave të ambulancave në turravrap.

Në veprën e tij Occhiacci di legno. Dieci riflessioni sulla distanza, Carlo Ginzburg kujtonte sesi “për të parë gjërat duhet në fillim që ato të shihen sikur të mos kishin asnjë kuptim, sikur të ishin gjëegjëzë”.

Kemi të nevojshme të harrojmë gjërat e njohura, të dalim prej vetvetes, të tjetërsohemi për të lexuar një situatë të re, me gjatësi dhe pasoja, për momentin, të paparashikueshme. Vija e paravendosur e kujtesës sonë nuk bashkon siç duhet pikat dhe gabon skicimin e një profili.

Ja vlen të provojmë të harrojmë, për t’u përqëndruar te forma e secilës pikë. Sot vdesin dhe mund të vdesin, shpejt, mijëra persona, në spitalet më të pajisura dhe më cilësore të botës. Mjekë të formuar në qendrat më të mëdha amerikanoveriore, të mposhtur prej baticës, kontaktojnë mjekë të rajoneve periferike, aty ku dallga mbërriti më parë, për të të ditur se si filluan kurimin e pacientëve.

Shkenca nuk po mjafton më, ndenja e përgjithshme e plotfuqishmërisë që përshkon njeriun e kësaj ane të botës është e minuar prej diçkaje të padukshme, mutante, dhe në disa vende, për shkak të efekteve të papritshme, edhe e padeshifrueshme. Politika duhet të marrë vendime të denja për situatën, por në mungesë të qartësisë shkencore dhe precedentëve të krahasueshëm. Epideminë e fundit të një përmase të ngjashme e kemi përballuar përpara fillimit të shoqërisë industriale dhe konsumit të masave. Në këtë kuptim, ndryshimi midis epidemisë së sotme dhe asaj të 1918/20 nuk duhet përthjeshtuar vetëm tek shpejtësia me të cilën në shoqërinë tonë një virus është në gjendje të lëvizë nga një kontinent në tjetrin.

Bota e marrëdhënieve ekonomike dhe shoqërore, deri pas Luftës së Parë, ishte ndryshe dhe larg botës së sotme. Vitet Njëzet i dhanë shtysën një revolucioni në botën e prodhimtarisë prej të cilit shpërtheu një tjetër në botën e marrëdhënieve midis njerëzve: ne jemi rezultat i këtij të fundit. Kështu, politika në botën bashkëkohore euroamerikane nuk i ka bërë kurrë llogaritë me nevojshmërinë e bllokimit të prodhimit industrial për arsye që lidhen me qarkun ekonomik kapitalist.

Sot një event biologjik na detyron të pozicionohemi në një mënyrë të re karshi një fushe të ndarë mes dy sektorësh, të cilëve u korrespondojnë dy prioritete specifike prej të cilave çlirohet shpues parfumi i luftës së vjetër të klasave: shëndeti i atyre që punojnë, përfitimi i atyre që prodhojnë. Ku, gjithsesi, duhet kujtuar që jeta e atyre që punojnë nuk është e pavarur nga përfitimi i atyre që prodhojnë: të dyja gjërat qëndrojnë bashkë, kështu që, duhet patur kujdes, çfardolloj gjëje të bëhet.

Në këtë situatë, gratë dhe burrat e vendeve më të pasura janë vënë në karantinë dhe jetojnë si të ishin të dënuar me arrest shtëpie, në përpjekje të zvogëlimit të dimensioneve të zisë masive që, si fantazëm, po vjen rrotull botës euroamrikane.


Të shmangësh kontaktet për të shmangur kontaminimet, të rrish në distancë për të shpëtuar veten dhe komunitetin. Por, cilat janë efektet e distancës? Ato që influencojnë trupat janë të shumëllojta. Izolimi i trupit mbyll dyert e mjetit tonë të parë lëvizës, mbyt vendin e manifestimit të emocioneve tona, atrofizon instrumentin që përdorim për t’u takuar, për t’u përkujdesur, për të dashuruar, për të bërë paqe me ata që kemi përreth. Një ide më të qartë për këto e kanë ata që janë të izoluar në vetmi.

Distanca mund të na mbyllë në trupa, që kthehen në qeli të ngushta ku emocionet zhurmojnë e gjëmojnë, ku frika mund të transformohet në panik, ku ankthi lehtësisht ndrydhet përreth vetes, derisa shndërrohet në terror paralizues. Dhe ndodh sidomos nëse distancës i shtohet kontrolli policor i pësuar, që na pasqyron imazhin e pafuqishmërisë sonë. Gjithsecili kërkon e gjen strategjitë e veta për të mbushur zbrazëtitë personale. Lidhjet informatike janë shndërruar në kanale të privilegjuara lidhjesh shoqërore dhe lidhjesh emotive.

E gjitha kjo sjell ndërmend një efekt indirekt të Luftës së Parë Botërore: ai konflikt qe një prej agjentëve më të fuqishëm të alfabetizimit të masës, sepse çdo fshatari ushtar analfabet iu desh t’i shkruante dashurive të veta për të shkrirë në penë përmasën e vet emotive; distancimi i trupave në të cilin lundrojmë tani, përkundrazi, u ka mësuar gjeneratave të tëra docentësh e studentësh programe për të bërë pseudoleksione në distancë, ka riaktivuar llogari rrjetesh sociale të fjetura, ka shtuar orët e kaluara në botën e rrjetit, që mundësojnë një kontakt real me miqtë apo të dashurit, edhe në mungesë kontakti dhe kontaminimi. Por sa mund të durojnë trupat në këto kushte? Në shumicën e rasteve, duke vuajtur, shumë gjatë. Shpresojmë të zgjasë pak.


Paraliza ka boshatisur qytetet prej qenieve njerëzore. Rrugët, që përshkojmë duke tejmbushur zakonisht, janë shkretuar sa hap e mbyll sytë dhe, mbi të gjitha, në zonat periferike, po marrin një karakter kanalesh normale biologjike që përshkohen prej kafshëve, edhe brenda qendrave të banuara. Dhe kafshët po i përvetësojnë, edhe ato të çorjentuara prej mungesës së ushtrisë së dykëmbësorëve të zhurmshëm të cilët me teknologjinë e tyre gllabërojnë vit pas viti planetin, pa mbajtur përgjegjësi mbi dëmin e shkaktuar.

Shkurt: në momentin që, prej shtatëdhjetë vitesh e këtej, jemi më të pambrojtur dhe në tërheqje e sipër prej botës, natyra zgjerohet, duke dërguar delfinët në porte, skifterët dhe lepujt nëpër qytete, dhelprat dhe baldosat të sundojnë pistat e biçikletave të kodrinave që na rrethojnë.

Dy janë mesazhet brenda shishes, kushtuar marrëdhënies midis njeriut dhe natyrës, që kjo histori duket sikur ka hedhur në det të hapur. I parë është që njeriu nuk është i gjithëpushtetshëm: nuk mundet të bëjë gjithçka mbi natyrën dhe mjedisin që e rrethon, sepse natyre pjesë e së cilës është di ta gjunjëzojë. I dyti është që, ndoshta, duhet të braktisim retorikat mbi planetin që duhet shpëtuar: sfida e vërtetë nuk është të shpëtojmë planetin, por të shpëtojmë ne prej vetes sonë, brenda planetit.

Planeti duket se mund t’ia dalë – dhe do ia dalë – shkëlqyeshëm pa ne. Duhet shpresuar që këto dy mesazhe, pasi të jetë mbyllur tragjedia e tanishme, të merren dhe të kuptohen.

  • Ky shkrim i marrë nga u përkthye e postua me lejen e autorit.

Nga një ‘Lega Nord’ në tjetrën. (Paolo Barcella)

Ky shkrim është një përmbledhje e artikullit Rrugëtime legiste. Nga antijugorizmi te ksenofobia (Percorsi leghisti. Dall’antimeridionalismo alla xenofobia), revista «Meridiana», 91, 2018.

Gjatë muajve të mbarsjes së Ligjit Martelli (shën. përkth.: për një përmbledhje të ligjeve italiane mbi emigracionin shih link), Lidhja Lombarde (Lega Lombarda) ia doli mbanë të marrë, për herë të parë, vëmendje mbarëkombëtare. Umberto Bossi ishte i vetmi senator i zgjedhur i partisë, por propozoi amendamente të shumta që kishin për qëllim obstruksionizmin parlamentar dhe një mbledhje firmash për të anuluar vetë ligjin[1]. Pikërisht për këtë, sipas Laura Balbo-s dhe Luigi Marconi-t, legizmi verior mund të konsiderohej, që në fillim të viteve Nëntëdhjetë, një organizatë e intolerancës që kishte ndërtuar lokalizmin e vet mbi kundërshtimin dhe denigrimin e tjetrit, jugorit apo të huajit, duke merituar hyrjen në fjalorin e racizmit vendas.

Përgjatë viteve, prirja ksenofobe e partisë – e shndërruar në Lidhjen Veriore (Lega Nord) duke federuar realitete të ndryshme veriore – u përforcua, derisa përshfaqi pretendimin autonomisë dhe vetëmjaftueshmërisë që, për Balbo-n dhe Marconi-n, ende nuk ekzistonin në 1992. Gjithsesi, përpara bashkimit në Lidhjen Veriore, legizmat ishin realiteti të shumëtrajtshme dhe, për shumë aspekte, të lëkundshme: vetëm leadership-i i Umberto Bossi-t diti të qeverisë tensionet e vazhdueshme të brendshme falë një pune përmbajtësore, ndërtimi barazpeshimesh, përpunimi fjalëkalimesh në formë përshenjuesish mbartës të kuptimeve të ndryshme që nevojiteshin për aktivimin e proceseve të identifikimit në individë dhe grupe shoqërore të cilët i përkisnin realiteteve të ndryshme lokale, jo domosdoshmërisht homogjene për sfond ideologjik, kulturor apo klasor, duke synuar përthithjen e subjekteve të pozicionuara në të majtë apo të djathtë të të gjithë harkut kushtetues.

Në sezonin e parë, në fakt, koagulantët e partisë qenë pa dyshim shtysat lokaliste ndërklasore të krahinave nënmalore që artikulonin brenda vetes variante paraekzistuese të ndjenjave antijugore, të përforcuara nga shtysa në rritje e antiqendërzuese që ushqeheshin nga polemika antishtetërore, të urrjetjes ndaj pushtetit romak dhe për një sistem partiak të konsideruar të korruptuar.

Këto instanca rrisnin antijugorizmin edhe për shkak të një pranie domethënëse në aparatet shtetrore lombardo-vendeikase të imigrantëve jugorë, të ardhur në këto krahina sidomos prej viteve Gjashtëdhjetë. Jugorë, sipas legistëve, ishin nënpunësit e postave, funksionarët bashkiakë, mësuesit e shkollave të cilët akuzoheshin për mosnjohjen e kulturave dhe “gjuhëve” lokale dhe, si rrjedhojë, pamundësinë e zhvillimit në mënyrë të duhur e funksionit të shërbimit publik dhe edukimin e gjeneratave të reja sipas vlerave të bashkëndara brenda komuniteteve. Jugorë ishin edhe kuestorët, funksionarët e policisë, karabinierët, subjekte që, sipas shumicës së shtresave të popullsisë veriore, kishin ardhur në Veri vetëm për shkak të shpërblimit të papunësisë për t’u mbajtur dhe bërë përgjegjës të sjelljeve shantazhuese kundrejt “popullit padan”.

Mes ndjenjave të ndryshme dhe të shumëllojshme antijugore legistët ia dolën të bëheshin interpretues të një narrative unike të kondensuar. Në 1987 ishin të shumtë ata që mendonin se urrejtja për Jugun qe argumenti i vetëm i vërtetë i Lidhjes Lombarde dhe Bossi-t në veçanti. Luciano Gulli, për shembull, tregonte kështu hyrjen e senatùr-it në parlament: «U demonstrua: mund të bëhesh deputet edhe duke ulëritur vetëm “katundarët në shtëpi të vet!” (a casa loro i terroni!)»[2]. Në këtë fazë çështja migratore dukej krejtësisht margjinale në diskurin e partisë, aq sa vetë Bossi deklaronte: «Ne nuk jemi një lëvizje racore […] jemi vetëm autonomist dhe për një Europë të bazuar te federalizmi […] ne nuk jemi për një bllokim të imigracionit. Kërkojmë vetëm që t’i jepet përparësi rezidentëve në Lombardi». Është pikërisht duke u kapur fort pas lokalizmit dhe antijugorizmit që, duke filluar nga zgjedhjet politike të 1987 dhe më pas në zgjedhjet europiane të 1989, që Lidhja Lombarde shumëfishoi konsensusin e saj, duke ia dalë të hyjë në parlament dhe të arrijë kuotën e 470.000 votave për europianet.

Partia, në Lombardi, kishte fituar konsensusin e mbi 10% në 49% të bashkive lombarde me një numër banuesish nën 5.000; në 46% të bashkive me një numër nga 5.001 në 10.000; në 32% të bashkive me një numër banuesish midis 10.001 dhe 50.000; në 33% me një numër banuesish mbi 50.000. Duke parë nga afër njësitë administrative ku partia triumfonte mund të kuptohet një aspekt vendimtar: ishin bashkitë e vogla të karakterizuara, vetëm pak vite më parë se legizmi të lindte, nga fenomeni emigrator. Dhe jo vetëm: bëhej fjalë për bashki që kishin njohur një emigracion të dendur drejt një vendi në veçanti, Zvicrës, qoftë në formën e emigrimit normal, qoftë në formën e atij kufitar (shën. përkth.: për një përmbledhje të migracionit kufitar shih link dhe link). Një situatë pjesërisht e ngjashme i përkiste edhe fshatrave venedikase në të cilët Lega kishte konsensus të përhapur: edhe aty, pas Luftës së Dytë, emigracioni drejt Zvicrës, Gjermanisë, Belgjikës kishte patur një relevancë të madhe. Kështu që bëhej fjalë për fshatra në të cilët përshfaqja e emigrantit ishte përgjithësisht ajo e kufitarit apo gastarbeiter-it, pra e fuqisë së pastër punëtore të huaj nën urdhërat e “pronarëve të shtëpisë”.

Pra, migranti i imagjinuar prej banorëve të zonave me prirje të forta legiste ishte një punëtor i huaj i pranishëm për një periudhë të kufizuar kohore, i destinuar të “kthehej në fshat”; një puëtor pa të drejta politike, integrimi i të cilit ishte i dekurajuar; dhe, në fund, një punëtor i nënshtruar kontrollit në kufi. Këto materiale kujtese dhe imagjinari emigrator kontribuan në gjenerimin e një nënkulture të re politike territoriale, bashkëndarë nga subjekte shpesh të diferencuar prej përkatësisë klasore, por edhe ngushtësisht të identifikuar me territorin dhe “kulturën” e vet.

Kështu kujtesa e emigracionit pati një funksion kundër-identifikimi mbi të gjitha midis subjekteve që në këto krahina kishin patur një eksperiencë emigracioni dhe migrantët nga Italia e Jugut, që mbërrinin në rrethet e tyre për të ushtruar profesionet e nënpunësve, në shërbime, në shkolla, me mundësi për të qëndruar: për shumë ish-emigrantë lombardo-venedikas ishte e vështirë të durohej që, duke punuar me vite të tëra jashtë për të fituar bukën e gojës, jugorët tani të pretendonin të bashkëndanin, pa lodhjen e të punuarit në miniera apo të rrezikuarit të jetës në kantieret malore. Deri nga fundi i viteve Tetëdhjetë, ky mekanizëm bëri të mundur që një pjesë e mirë e legistëve të parë të identifikoheshin më mirë me imigrantët e huaj sesa me jugorët, duke qenë se atyre u dukej se të parët punonin në fabrika, kantiere, apo si shërbëtorë e shërbëtore, shpesh në të zezë dhe në kushte pasigurie, ndërsa perceptonin jugorët si një bllok nënpunësish shtetëror.

Situata ndryshoi, midis 1989 dhe 1990, kur çështja imigratore zuri qendrën e debateve politike italiane. Legistët kultivonin një kundështi në rritje ndaj atyre që, duke projektuar ligjin për rregullimin e imigrimit, kërkonin më shumë të drejta për migrantët, mbrojtje, kushte të barabarta pune, përthjeshtim të proceseve integruese, amnisti për klandestinët. Bezdia karshi Ligjit Martelli rritej edhe më shumë kur dukej sikur kërkonte të krijonte kushte të favorshme migrantëve: vendimtare në këtë proces ishte edhe një herë kujtesa emigratore që, ndryshe nga sa mendonte një pjesë e madhe e së majtës, nuk u mungonte aspak legistëve të cilët, thjeshtë, e përdornin për interesin e tyre politik.

Qe pikërisht në këtë fazë që Lidhja Veriore transformoi për herë të parë imigrimin në argumentin e vet të preferuar. Ndodhitë e 1991 dhe zbarkimi në Puglia i mijëra shqiptarëve theksuan procesin, paralelisht me rënien në Itali të empatisë së përgjithshme karshi imigrantëve. Më pas, kur Duart e pastra (shën. përkth.: për më shumë mbi Mani pulite shih link) dhe fundi i sistemeve socialiste krijuan një zbrazëti politike në vend, Lidhja Veriore mundi të rritej në mënyrë domethënëse, duke kaluar në pak vite nga dy të zgjedhurit e 1987 në mbi 180 të 1994. Në parti kishte shumë vetëdijeni mbi relevancën që media do të mbulonte në rrugën drejt pushtetit dhe mënyrën nëpërmjet të cilës të merrej falas vëmendja e tyre: deklarata politikisht jo-korrekte, tejet të dhunshme dhe vulgare u përdorën për të fituar titujt e gazetave dhe pjesëmarrjet televizive. Siç ponoi në një rast Maroni: «[Bossi] është një gjeni. Sikur të na ishte thënë të paguanim hapësirën [që na u dha] në gazeta do të na ishin dashur miliarda»[3].

Dukshmëria më e madhe impononte ndryshime: gjuha e folur prej partisë nuk mund të ishte ajo e viteve të kaluara, kur rrethet alpine dhe paraalpine ishin territore referimi dhe lokalizmi fjalëkalimi i aktivistëve dhe militantëve. Në kalërimin drejt fitores së segmenteve të tjera veriore, ksenofobia, që në atë fazë kishte te shqiptarët një prej objektivave polemizues kryesorë, dukej si një trajtë ideologjike e përdorshme sa në Belluno, aq edhe Torino, në Trieste apo Milano. Megjithatë, tensionet me Aleancën Kombëtare (Alleanza Nazionale) dhe ndarja nga Berlusconi i mundësuan Lidhjes Veriore të ruanin për disa kohë edhe një paralele, prirjen e fortë dhe eksplicite antijugore që ishte e nevojshme për të salduar konsensusin me territoret e origjinës.

Vetëm pas qeverisë së dytë Berlusconi dhe konsolidimit të marrëdhënieve midis Bossi-t dhe Fini-t, vulosur prej Ligjit mbi imigrimin që mban emrat e të dyve, do të dëshmohej sezoni i parë i lënies mënjanë të retorikës antijugore prej diskureve zyrtare të partisë, të shpërndarë në media kombëtare, dhe konsolidimit përfundimtar të Lidhjes si një forcë kryesisht ksenofobe: gjithsesi, në lokalitetet me origjinë antike legiste ndjenja antijugore u mbajt e paprekur, duke qarkulluar në kontekstet lokale. Ende në 2011, për të marrë një shembull, gjatë festave verore të Lidhjes Veriore, ishte e mundur të gjendeshin gadgets padane që “festonin” në mënyrë ekscentrike 150-vjetorin e Bashkimit të Italisë. Ishte i tillë rasti i një fanelle ku fytyra e Garibaldit ndërpritej nga një shkrim: «Garibaldi, pse na çave trapin?» (Garibaldi, cazzi tuoi mai?).

Pikërisht për këtë arsye, drejtimi nacionalist që Salvini vendosi t’i japë partisë së tij, krijoi rezistencë dhe sikletosje në një numër domethënës legistësh të orëve të para, që nuk përtypin lehtësisht një leader që ka prirje për të kërkuar konsensus në Jug, duke veshur të sipërme tutash me shkrimet «Viterbo» apo «Catania», në vend të fanellave «Padania is not Italy» me të cilat shëtiste deri para pak vitesh.

Referendumet për autonominë venedikase dhe lombarde ishin pjellë e kësaj linje tensioni. Organizuar prej vullnetit të Maroni-t dhe Zaia-s, dy prej gardës së vjetër legiste, këto referendume u bazuan mbi një fushatë zgjedhore ndërmarrë në nivel të zyrave lokale, me qëllim mobilizimin e qytetarëve duke shfrytëzuar argumentet e preferuara të Jugut të mbajtur prej Veriut që paguan taksat. Në një manifest, përreth çështjes fiskale, që qarkullonte në festat padane në verën e 2017 lexohej: «Çdo lombard humbet 5.511 euro në vit, ndërsa çdo siçiljani i jepen 8.908 euro». Sërish Jugu përshkruhet si një barrë. Dhe është pikërisht në këtë linjë tensioni të brendshëm që Lidhjes me prirje kombëtariste të Salvini-t iu desh të bënte llogaritë muajt e shkuar, e cila përjetoi momentin më të dukshëm të saj kur Maroni hoqi dorë nga rikandidimi si guvernator i Lombardisë dhe polemikat që pasuan.

Tashmë Lidhja (jo më Veriore) e Salvini-t ka shumëfishuar konsensusin, duke u shtrirë jashtë rretheve antike të referimit. Një sukses i dukshëm i Lidhjes së re, në të cilin del gjithsesi në pah humbja e një segmenti domethënës të Lidhjes së vjetër Veriore dhe shpirtit të saj. Shumë votues origjinarë legistë votuan Salvini-n duke taposur hundët: vetëm ksenofobia dhe çështja migratore mund t’i mbajnë të varur pas një partie në të cilën nuk shohin më botën e tyre. Pra, në disa aspekte, Lidhja e Salvini-t ka groposur Lidhjen e Bossi-t dhe Maroni-t sa në instrumenta, aq edhe në përmbajtje. Në fakt, nga njëra anë, Lidhja Veriore deri në 2011 kishte ndërtuar konsensusin e saj duke filluar nga puna në territor plot tenda, fletushka, bazë militantësh, festa verore të partisë të mirëfinancuara dhe të përhapura në territor sa Festat e vjetra të Bashkimit (shën. përkth.: për më shumë mbi Feste dell’Unità shih link). Kriza e 2011 përshenjoi një pikë frenimi në këtë drejtim: rikuperimi i Salvini-t erdhi nga një territor tjetërpërtjetër, duke filluar nga përdorimi i new media, në përhapjen e imazhit të tij në të gjitha kanalet televizive, në radikalizimin e pozicionit të tij në një temë të vetme, ajo migratore, shndërruar në faktorin e vetëm tërheqës të partisë. Nga ana tjetër Lidhja e Salvini-t fitoi duke u paraqitur si forcë e ekstremit të djathtë, afër njerëzve dhe forcave politike të deklaruar – dhe shpesh me krenari – ksenofobe dhe reaksionare, sa kombëtare aq edhe të huaja, duke rivulosur në këtë mënyrë fundin e një sezoni në të cilin Lidhja Veriore paraqitej si një lëvizje politike që, sipas asaj që pati deklaruar Bossi në 1994, nuk do të ishte kurrë “me fashistët dhe nipërit e fashistëve”. Pikërisht për këtë bëhet edhe më interesant studimi i votës legiste, të kuptuarit nëse dhe cilën tipologji elektorati mund të ketë humbur në rrethinat me rrënjosje më të thellë, në favor të cilave subjekte të tjera dhe segmenteve shoqërore të përhapura edhe në pjesën e mbetur të territorit kombëtar. Të arsyetuarit mbi këtë është arsyetim mbi të ardhmen, jo vetëm legiste.

[1] Laura Balbo e Luigi Manconi, I razzismi reali, Feltrinelli, Milano 1992, f. 84.

[2] Luciano Gulli, È dimostrato: si può diventare deputato anche solo gridando «a casa loro i terroni!», në «Il Giornale», 17 qershor 1987.

[3] Michele De Lucia, Dossier Bossi-Lega Nord, Kaos Edizioni, Milano 2011, p. 52.

“Të huaj në atdhe”. Migrimet dhe muzika trep italiane. (Angelo Bonfanti & Paolo Barcella)

Prania e “migrantit” në këngën italiane ka një histori të shkurtër dhe domethënëse. Por, shpërthimi vitet e fundit i muzikës trep (Trap Music) ka rinovuar thellësisht imagjinarin e përshfaqjes së migrimeve. Shenjë kjo e një vendi, që pavarësisht rrjedhave sekuritare, po rinovon thelbësisht kompozimin e vet shoqëror.

Tashmë kanë kaluar vite që kur “i huaji” i këngës italiane ishte apolidi magjepsës me sy të “qartë si deti” (chiari come il mare) kënduar nga George Moustaki, “gjysëm artist gjysëm pirat / një vagabond, një muzikant / që vjedh thuajse aq sa fal” (metà pirata metà artista / un vagabondo, un musicista / che ruba quasi quanto dà). Rritja e fluksit të imigrantëve që ka përfshirë Italinë, duke filluar nga vitet Tetëdhjetë, dhe ndryshime shoqërore dhe politike që i kanë shoqëruar, kanë bërë që autorë dhe interpretues të ballafqohen me një realitet të ri, atë të pranisë masive dhe të qëndrueshme të imigrantëve të huaj në territor. Një prani që bota e muzikës ka regjistruar, komentuar dhe përshkruar sipas disa linjave të veçanta tendencash, që ofrojnë imazhe të “të huajit” tejet të largëta nga ai i një romantiku në ekzil evokuar nga Moustaki. Që nga gjysma e viteve Nëntëdhjetë tema e imigrimit u shndërrua në temë të rëndësishme të këngës italiane, nga Festivali i Sanremos e deri tek zhanret muzikore minore, si reggae, rap dhe këngët autoriale.

Në pop dhe prodhimin kantautorial të viteve Nëntëdhjetë mbizotëron një përfaqësim i migrantit si figurë margjinale – prostituta, lypësa, klandestinë – të paintegruar dhe jashtë qarqeve shoqërore të popullsisë autoktone. Janë mbi të gjitha varfëria, pasiguria dhe nevoja në të cilën gjenden shumica e migrantëve të ardhur në Itali që godet imagjinatën e këngëtarëve dhe autorëve italianë. Është një pjesë njerëzimi që “s’ka kurrgjë” (nun tene niente) ajo që Roberto Murolo tregon në 1993, nga palku i Sanremo-s, me pjesën e tij të famshme «L’italia è ‘bbella».

Pak më vonë mbërrin në Sanremo «emergjenca imigrantëve» – që qarkullon në gazeta dhe TV kombëtare si rrjedhojë e valës së parë migratore nga Shqipëria –  «Heshtni Heshti heshtja është flori» (Zitti Zitti il silenzio è d’oro) i Aeroplanitaliani, i sugjeron Samuele Bersani-t këngën «Barka shqiptare» (Barcarola albanese) e 1994. I varfër, nën rreckat e një shitësi ambulat, është edhe afrikani Ahmed, të cilit i këndojnë Modena City Ramblers në një këngë të 1994 «Ahmed shitësi ambulant» (Ahmed l’ambulante). Këto janë vetëm disa shembuj emblematikë të konsolidimit të një kanuni përfaqësues, që sheh te migranti një figurë të dobët dhe margjinale. Një kanun që kristalizohet në shumë këngë të dy dhjetvjeçarëve të mëpasshëm.

Mes figurave të margjinaliteteve me të cilat lidhen migrantët, ajo e “lypësit” është padyshim më e përhapura. Le të merret shembulli i imigrantit të Gianmaria Testa-s «që zgjat dorën … te semafori i kuq» (che tende la mano… al semaforo rosso), apo ai i Fossati-t, në kërkim për «bukë e guxim» (pane e coraggio), e deri te “krahu i zi” që pasi është shtrirë për të larë xhamin e një veture, përthyhet për të “kërkuara të holla” në një këngë të Litfiba-s të 2008.

Por, domethënës është edhe numri i këngëve që trajtojnë temën e prostitucionit (siç bëjnë Van De Sfroos te “Maria” apo “Non è un Film” i Fiorella Mannoia-s dhe Frankie Hi-nrg-së), për të mos përmendur sugjestionin e jashtëzakonshëm që figura e “klandestinit”, të imigrantit pa atdhe e “sans-papier”, ka ushtruar mbi kulturën muzikale italiane duke filluar nga kënga e Manu Chao-s.

Një vështrim ndryshe gjendet, në ato që një herë e një kohe quheshin zhanre periferike, si rep (rap) dhe rege (reggae), por që në të vërtetë mbulojnë një pjesë të madhe të prodhimit muzikor italian që prej viteve Nëntëdhjetë. Shtysave nacionaliste dhe ksenofobe që fillojnë e gjarpërojnë në shoqërinë italiane, shumë artistë i përgjigjen duke rimarrë vendosshmërisht një pozicion në favor të një shoqërie të hapur dhe multietnike, duke nxjerrë në dukje, në tekstet e tyre, vlerat e mirëpritjes dhe solidaritetit, duke denoncuar klimën e tensionuar dhe mllefin shoqëror që me shpejtësi po përhapet në vend. Këngëve të pafajshme të Jovanotti-t, të cilat himnëzojnë bashkimin e popujve dhe tejkalimin e pengesave të ngjyrave (nga «One nation» tek «Una tribù che balla», të dyja të 1991), u vijnë menjëherë pas këngë më të zymta dhe refleksive, me një tension të fortë militant dhe denoncimi social, që regjistrojnë me shqetësim klimën e hipertensionuar të lidhur me çështjen e imigrantëve.

Shembuj tekstualë të këtij tipi mund të gjenden mes zhanreve dhe skenave muzikore të ndryshme mes njëra tjetrës; e megjithatë artistët dhe grupet që më shumë bëhen protagonistë të kësaj beteje kulturore bashkëndajnë disa karakteristika të ngjashme. Zakonisht kanë prejardhje nga nënkultura rege dhe hip-hop; janë të rinj dhe i drejtohen një publiku të ri; orbita e tyre rrotullohet përreth realitetit politiko-kulturor të qendrave sociale ose përgjithësisht formacioneve politike të majta. Mjafton të përmendet «Fattallà» i Almamegretta-s, pjesë e një albimi me titullin domethënës «Animamigrante», ose këngët e 99 Posse, Africa Unite, Banda Bassotti, Sangue Misto, Assalti Frontali, për të cituar vetëm disa prej të shumë të tjerëve.

Strategjia diskursive e këtyre teksteve ka prirjen e destrukturimi të skemave të njohura dhe identifikuese të bazuara mbi përkatësinë kombëtare, etnike apo fetare, dhe shndërrohet në zëdhënëse të nocioneve të identiteteve të «dobëta», të shpërbëra dhe hibride, ku mbizotëron një mesazh me karakter multikulturor, një ftesë për hapje kundër përçudnimeve. Mitit të autenticitetit i përgjigjen me një estetikë të hibridizimit, që, herazi, shprehet, përveç se në tekste, edhe në muzikë, të karakterizuar nga kontaminimi reciprok i zhanreve muzikore, nga orkestrime «ekzotike» dhe nga referenca repertorësh muzikorë të kulturave të tjera. Janë këto vitet kur përhapet, midis të tjerash, «musika ballkanike», e cila mbërriti në Gadishull nëpërmjet filtrave të Goran Bregović-it dhe Emir Kusturica-s, rimarrë nga Vinicio Capossela në bashkëpunimet e tij me Koćani Orkestar.

Kurse në rep kemi të pranishme një prirje të dyfishtë: nga njëra anë shkëputja prej identifikimeve me përkatësi kombëtare, shoqëruar me një ndjeshmëri alienimi prej shoqërisë përkatëse; dhe nga tjetra thyerjen e kufijve të përkatësisë identitare, që determinohet prej një subjektiviti me «gjak të përzier»:

La mia posizione è di straniero nella mia nazione. / Pozicion prej të huaji kam në kombin tim.

Non parlate allo straniero e lo guardate male / Të huajit të mos i flitet e vëngër të mos shihet

ogni singolo secondo la tensione sale / dhe në çdo sekondë presioni ngrihet

è Sangue Misto e non rispetta più il confine. / është Gjaku i Përzier që nuk përfill më kufi.

 (Sangue Misto, “Lo straniero”, 1994)

Në këtë panoramë që përshkruan në mënyrë të përgjithshme imagjinarin që i jep formë figurës së imigrantit në muzikën e viteve Nëntëdhjetë dhe Dymijë, skena e re e trepit italian shenjon në shumë aspekte një pikëthyerje. Në përshfaqjen e fenomenit migrator dhe në tregimin e kushteve të “të huajit” gjuha e trepit shfaqet veçanërisht interesante dhe mbartëse elementesh të reja. Nuk është rastësi që shumë prej protagonistëve të skenës trep janë fëmijë imigrantësh, si Ghali; të tjerë janë italo-afrikanë, si Laïoung dhe si Momoney, lindur në Torino nga një baba senegalez dhe nënë italiane; të tjerë akoma kanë imigruar në Itali që fëmijë: i tillë është rasti i Isi Noice-t, lindur në Kazablanka dhe rritur në Itali që prej moshës 10-vjeçare, dhe ai i Maruego-s, lindur në Marok dhe rritur në Itali.

Perspektiva e veçantë me të cilën shohin imigrimin u mundëson atyre të dekonstruktojnë disa stereotipe, të përqeshin mënyrën e përshfaqjes së imigrantëve në media, t’i shtyjnë drejt një ekzagjerimi të pamasë e në fund t’i përmbysin.

Nga kjo pikëpamje është e pamundur të mos përmendet rasti i Bello Figo-s, i cili sulmon dëgjuesin me një vulgaritet të dukshëm dhe provokues, duke vënë në lojë njëkohësisht opinionin e përgjithshëm, sipas të cilit imigrantët nuk respektokan ligje dhe rregulla («Unë jo paguaj qera» / Io no pago afito), nuk pranokan të punojnë («Unë jo bëj puntor» / Io no faccio opraio), duken sikur kanë ardhur të gjithë nga deti («Të gjithë miqtë e mi kan ardh me varkë» Tutti i miei amici son venuti con la barca), merrkan, të sapozbritur në Itali, ndihma dhe të benefite në kurriz të taksapaguesve italianë («Të sapoardhur në Itali kemi shtëpi, makina» / Appena arrivati in Italia abbiamo casa, macchine).

Elementi më pështjellosës i Bello Figo-s përbëhet pikërisht nga vënia në lojë qoftë e narrativave viktimizuese, qoftë e narrativave të botës konservatore italiane, që konsideron imigrantët si parazitë dhe dembelë, të mbrojtur nga shteti dhe ligje të padrejta. Përtej çdo gjykimi mbi vlerën e produktit, risia e Bello Figo-s qëndron pikërisht në këtë aftësi për të shkatërruar përshfaqjet mëshiruese me të cilat shpesh përshkruhen jetët e atyre që vijnë nga jashtë, dhe përqeshja e “legjendave metropolitane” mbi imigrantët që qarkullon propaganda e të djathtës.

Në mënyrë analoge, skena e re trep largohet nga prirja e përcaktimit të imigrantit si figurë e dobët dhe e nënshtruar, që me «dorën e zgjatur në semaforin e kuq» kërkon ndihmën e shoqërisë pritëse. Ky përfigurim i të huajit perceptohet si një variant gazetaresk dhe raksionar, i duhuri për:

Chi ha la mente chiusa ed è rimasto indietro / Mendjembyllurit dhe të mbeturit mbrapa

Come al Medioevo / Që nga Mesjeta

Il giornale ne abusa, parla dello straniero come fosse un alieno / Siç abuzohet në gazeta, flitet për të huajin si alien

Senza passaporto, in cerca di dinero. / Një pa pasaportë, që para kërkon

(Ghali, “Itali e dashur” / Cara Italia, 2018)

Imigrantët në tekstet e trepit mbeten shpesh figura në vështirësi ekonomike, por ëndërrimtarë dhe në kërkim të një rrugëdaljeje autonome, duke kërkuar mirëqenie dhe jo ndihma apo lëmoshë. Ndoshta asnjë strofë përshkruan më mirë këtë ndryshim perspektive sesa ajo që hap “Në të njëjtën Barkë” (Sulla stessa Barca) të Maruego-s. Reperi me origjinë marokene përshkruan në pak vargje, por efikase, Ahmedin, protagonistin e këngës, i cili «është me xhepa bosh» por nuk ka asnjë synim të përulet, lypë apo të jetojë i veçuar:

Ahmed figlio del blad / Ahmedi i biri i blad

Nike Air, jeans e casquette / Nike Air, xhins e kasketë

Gira per i quartier / Në xhiro nëpër lagje

Sogna Benz, vuole flus, / Sheh ëndërra me Benz, dhe do flus

Flûte pieni e un flusso di kheb / Flûte plot e fluks kheb

Vuole giusto provare / Do vetëm të provojë

Il gusto del cash / Shijen e cash

E non ha niente in tasca. / Dhe është me xhepa bosh

(Maruego, “Në të njëjtën Barkë” / Sulla stessa barca, 2015)

Edhe «Mamma» e Ghali-t tregon historinë e një djali tunizian që përpiqet të arrijë Italinë nga deti, pa fshehur që protagonisti i këngës «largohet prej mizerjes» (fugge dalla misère). Dëshira për shëlbim shoqëror që buron nga teksti (dhe nga videoja, që në këtu është element esencial për shijimin dhe prodhimin e kuptimit të tekstit) tregon imigrimin me një gjuhë ndryshe prej asaj paternaliste të kantautorëve të viteve Nëntëdhjetë:

Lui guarda me, le mie Nike Air e pensa che / Ai mua më sheh mua dhe Nike Air, dhe mendon

Sia easy fare il cash, ma non sa che così non è / Që është easy të bësh cash, por pa ditur që nuk është kështu që shkon

(Ghali, “Mamma”, 2016)

Edhe tek «Walida» e Amill Leonardo-s, këngë dedikuar figurës amësore, kujtimi i vështirësive dhe kushteve të imigrantit përzihet me një imagjinar shpagimi:

No, non c’era niente in frigo / Jo, nuk kishte në frigorifer asgjë

Scendono lacrime sul tuo viso / Lotët e tu të rrëshqasin në faqe

Walid era senza soldi per pagare le bollette / Walida ishte pa para për faturat

Al palazzo rubavamo la corrente. / Te dritat e shkallës kishin lidhur urat


Io lo faccio per me stesso e non per Gucci, Fendi o Prada / E bëj për veten time dhe jo Gucci, Fendi e Prada

E non doso ‘sto successo d’autotune con la pala / Dhe nuk mas suksesin e autotune me lopata

Ma quale Capri, quale cabriolet / Çfarë Kapri, çfarë kabrioleje

Io per lei resto il papi, ma il mio papi dov’è? / Unë për të mbetem papi, por papin tim hajde gjeje

Dove ‘sto nulla è gratis specialmente per me / Këtu ku jam, sidomos për mua asgjë s’është gratis

Che son figlio di immigrati, non sapete cos’è. / Nuk e dinë se ç’është të jesh fëmijë imigranti.

(Amill Leonardo ft. Maruego, “Walida”, 2017)

Kur vargjet kalojnë nga veta e tretë njëjës në të parën, duke prekur kujtime autobiografike, gjuha bëhet edhe më e drejtpërdrejtë. Le të merren si shembull këto vargje të Ghali-t:

Prima arrestano mio padre poi mi chiedono la foto / Më parë arrestojnë tim atë e më pas më kërkojnë një fotografi

Obiezione vostro onore ma io alzo il volume / Kundërshtoj i nderuar gjykatës por unë do gre volumin

Nella mia gang pelli chiare e pelli scure / Për lëkurët e qarta dhe t’errëta të gang-ut tim

Sapevi che l’AIDS si cura e il cancro pure / E dije që nga AIDS dhe kanceri ka shërim

Solo che noi siamo troppo poveri per quelle cure. / Vetëm se ne jemi të varfër për të gjetur shpëtim.

(Ghali, “Ora ajrimit” /Ora d’aria, 2017)

Pra, të “huajt” që dalin në këto këngë, nuk përshtaten pasivisht me stereotipet me anë të të cilave stigmatizohen në diskurin publik (në këngën e sipërcituar Ghali këndon: «Ose jemi terroristë ose jemi parasitë / Na duan në rresht për një, asnjë të mos pipëtijë» – O siamo terroristi o siamo parassiti/ Ci vogliono in fila indiana tutti zitti). Nuk duan «bukë» dhe «mirëpritje», por «rrari [Ferrari] e Panamera» (siç thotë Isi Noice në “Milano City Gang” të Laïoung-ut).

Duke i parë nga ky këndvështrim, disa prej temave të ripërsëritura në tekstet e trepit, gjuha vulgare, rikthimi obsesiv i temës së parave, i «shpenzimeve», jetës së çrregullt plot luks e seks që karakterizon shumë prej produksioneve të këtyre artistëve, shfaqet si një nevojë për të dalë nga gjendje minoritare dhe thyerje e stereotipeve përfaqësuese të gjithëmëshirshme ose raciste:

Seimila euro o non vengo […] / 6.000 euro ose nuk vij […]

Non vengo neanche per tremila euro, non sono abbastanza / Nuk vij për 3.000, nuk mjaftojnë

perché dormivamo per terra sopra le coperte / sepse flinim përtokë mbi një shtrojë

dobbiamo arredare la stanza […] / duhet shtëpinë të mobilojmë

E loro c’avevano i soldi, per questo ce l’hanno fatta / Dhe ata kishin para, prandaj ia dolën

Noi rubavamo al supermercato / Ne vidhnim supermarketeve

Mentre la cassiera si era distratta. / Kur kasjerija nuk kishte mendjen

(Laïoung, “6000 €”, 2016)

Bëhet fjalë për një karakteristikë që, pjesërisht, ka prejardhje nga trepi i Shteteve të Bashkuara. Siç shkruan sëfundmi Pietro Bianchi në një artikull: «Në kërkimin paradoksal dhe nikilist të së keqes dhe teprisë si stil jetese, buron një prej aspekteve më interesantë që gjenden në të pavetëdijshmen politike të  hip-hop-it të prodhuar në jug të Shteteve të Bashkuara vitet e fundit: brendësimi i dhunës dhe dëshpërimit, dhe ideja që vetëshkatërrimi merret si një formë e përmbysur autodeterminimi apo identiteti». Këta artistë afirmojnë, midis të tjerash, aftësinë e tyre për të kolonizuar nëpërmjet këngëve, imagjinarin e gjeneratave të reja italiane, edhe prej një pozite të vështirë si ajo e “të huajve”:

La capitale della moda, è la mia casa nuova […] / Kryeqyteti i modës, është shtëpia ime e re

Non andiamo di moda, ma noi siamo la moda. / Nuk jemi në modë, por moda jemi ne.

Nga kjo pikëpamje në disa këngë të trepit italian del në pah një aspekt vazhdimësie me këngët e viteve Nëntëdhjetë dhe fillimviteve Dymijë, sidomos në pozicionimin kundër çdo joshjeje identitare. Interesante në këtë kuptim është përzgjedhja e reperit Laïoung për të rivizituar këngën “Je so’ pazzo” të Pino Daniele-s. Në tekstin e këngës gjendet një denoncim i hapur kundër mistifikimit që fshihet pas çdo procesi “normalizimi”, që shpirtërisht risjell në mendje kantautorin e madh napoletan:

La perfezione è una bugia / E përkryera është gënjeshtër

e la normalità è un difetto / dhe normaliteti një difekt

Siamo perfetti come nasciamo. / Vetëm të sapolindur jemi perfekt

(Laïoung, “Je so’ pazzo”, 2016)

Vazhdimësia me tekstet militante të repit të viteve Nëntëdhjetë shfaqet dukshëm në mohimin e kategorive të bazuara në përkatësinë etnike dhe në pohimin e një identitetit hibrid, jotoleruese ndaj klasifikimeve me bazë raciale, siç del qartësisht nga kjo strofë e “Wily Wily” të Ghali-t, që përshkruan gjendjen e vet si «i huaj në atdhe» (straniero in patria) duke përvetësuar të gjitha kishetë raciste në qarkullim:

Io sono un negro, terrorista / Unë negër, terrorist

Culo bianco, ladro bangla e muso giallo. / Bythë bardhë, hajdut bangla, surrat verdhë.

(Ghali, “Wily Wily”, 2017)

Në përfundim, përtej çdo konsiderate me karakter estetik, përtej ç’të ardhme e pret trepin italian dhe zhvillimet e tij të mundshme, përtej shumë kontradiktave dhe mendjelehtësive që mund të gjenden në tekstet e tij, duket që, në këtë nënzhanër të zymtë të repit, shumë artistë kanë gjetur një material dhe gjuhë që mundëson tregimin, në formë të re dhe origjinale, të imigrimit dhe praninë e imigrantëve në Itali. Prandaj edhe marrëdhënia me trepin amerikano-verior nuk përfigurohet si imitim i pastër apo përvetësim pasiv i një gjuhe të paketuar paraprakisht, por si një marrëdhënie ripërfiguruese krijuese e imagjinarit të lidhur me reperat amerikanë. Edhe më dukshëm del në pah sesi “gjeneratat e dyta” nuk pasqyrohen më në imazhin e imigrantit që qarkullonte – e sot e kësaj dite qarkullon – në shumë produkte të kulturës italiane të tridhjetë viteve të fundit (nga muzika te kinemaja e deri te përshfaqjet më të zakonshme mediatike). Një imazh që sot duket i ezauruar, një imazh për t’u lënë shpejt pas krahëve, për të kërkuar mënyra të reja përshfaqjeje. Dhe është ndoshta ky aspekt që ka kontribuuar në mënyrë jo banale në suksesin e trepit në Itali dhe përhapjes së tij mbresëlënëse vitet e fundit.

*Teksti origjinal gjendet në revistën online Dinamo Press nën titullin “Stranieri in patria”. Le migrazioni e la trap italiana. (
*Një version më i gjatë: Paolo Barcella e Angelo Bonfanti, L’immigrazione nella canzone italiana (1991-2018), në Gabriele Beltrami (nën kurimin e), La musica e i migranti. Musica e inserimento urbano, “Studi emigrazione”, 211, 2018, fqt. 245-270.

Emigracioni lombard midis italianëve “të vjetër” dhe “të rinj”. (Paolo Barcella)

Lombardia dhe migracionet: grimca historike.

Zona e Lombardisë ka një histori të pasur e të ndërlikuar lëvizjesh njerëzore. Që në fillimet e epokës moderne banorët e sistemeve të ndryshme migratore kanë qenë të angazhuar në zhvendosje me rreze të shkurtër, të mesme apo të gjatë: herë rrugëtimet e tyre ezauroheshin brenda rajonit e herë drejtoheshin jashtë kufijëve të tij aktual. Një përqindje e konsiderueshme e këtyre flukseve zhvillohej përgjatë harkut alpin ku krijohej një «përqëndrim eksperiencash dhe praktikash që shkojnë nga emigracioni artistik dhe sipërmarrës tek ai artizanal dhe zejtar, nga ai i tregëtisë së vogël ambulante e deri tek ai i mjerimit të lypjes» [LUIGI LORENZETTI – RAUL MERZARIO, Il fuoco acceso. Famiglie e migrazioni alpine nell’Italia d’età moderna, Donzelli, Roma, 2005, fq. VIII]. Lëvizja nga malet ndiqte dinamikat e veta, me qarkullime, nisje dhe rikthime pak a ashumë të rregullta, që mundësonin transfermin e parave dhe kapitaleve nga qytetet në zonat periferike [DIONIGI ALBERA – PAOLA CORTI, La montagna mediterranea: una fabbrica di uomini? Mobilità e migrazioni in una prospettiva comparata (secoli XV-XX), Gribaudo, Cavallermaggiore, 2000]. Megjithatë, në epokën moderne, lëvizje dhe migrime nuk kanë patur vetëm malet, por edhe ulësirat dhe zonat kodrinore [PATRIZIA AUDENINO, “L’emigrazione dalla Lombardia”, «Archivio Storico dell’Emigrazione Italiana», 2, 2006, fqt. 25-37].
Në udhëkryq të këtyre flukseve gjejmë shpesh qytetin e Milanos, qendrën antike të tërheqjes së mijëra punëtorëve, të cilët garonin të kontrollonin segmente të tregut të punës qytetare. Një shembull shumë interesant janë hamejtë e Canton Ticino-s, të cilët zunë një pozicion mbizotërues në qytet, duke përfituar privilegje, që u mundësonin të punonin në sheshet milaneze: pikërisht për këtë arsye ata shpesh u konfliktuan me punëtorët e krahinave të tjera lombarde [STEFANIA BIANCHI, La patria di quartiere: identità e mercato dei servizi nella patria dei facchini, Percorsi di ricerca – Labisalp, 6, 2014; LUIGI LORENZETTI, “Migrazioni in area ticinese, tra pratiche transnazionali e geometrie identitarie (XVI- inizio XX secolo)”, «Archivio Storico dell’Emigrazione Italiana», 8, 2012, fqt. 76-85].
Gjithmonë gjatë epokës moderne, në rajon imigruan edhe migrantë të klasave të larta sociale, të përkushtuar ndaj tregëtisë ose, duke filluar që në Tetëqindën, industrisë. Shumë prej tyre vinin nga kantonet zvicerjane, nga Gjermania, nga Franca, nga Anglia dhe, të gjithë sëbashku, formuan koloni anëtarët e të cilave ishin përgjithësisht shumë të shkolluar, liberalë e protestantë, shpesh pjesëmarrës të jetës politike lombarde [GIORGIO SPINI, Risorgimento e protestanti, Il Saggiatore, Venezia, 1989]. Këto koloni u rritën dhe përfituan një konsideratë të madhe politike dhe ekonomike, sidomos në Milano dhe Bergamo, duke u karakterizuar gjithnjë e më tepër në sensin protestant për shkak të identitetit fetar të anëtarëve të tyre [GIORGIO SPINI, Italia liberale e protestanti, Claudiana, Torino, 2002]. Lidhjet familjare dhe miqësore të këtyre imigrantëve ishin të shtrira në të gjithë territorin italian – koloni të ngjashme kishin lindur në Venecia, Genova, Napoli, Firenze, Livorno, Roma dhe Torino [DANIELA LUIGIA CAGLIOTI, Vite parallele. Una minoranza protestante nell’Italia dell’Ottocento, il Mulino, Bologna, 2006; CINZIA MARTIGNONE, Imprenditori protestanti a Milano, 1850-1900, FrancoAngeli, Milano, 2001; GEORGES BONNANT – HERMANN SCHüTZ – EMILIO STEFFEN, Svizzeri in Italia. 1848-1972, Camera di Commercio Svizzera in Italia, Milano, 1972] – dhe në shumë vende të tjera europiane e amerikane, duke inkurajuar shkëmbime kulturore dhe tregtare që gjeneronin rrugëtime të mëtejshme lëvizjesh.
Ndërsa në tridhjetëvjeçarin e fundit të Tetëqindës, u intensifikuan nisjet e lombardëve jashtë vendit, të cilët çlironin Ulësirën Padane nga teprica e punëkërkuesve. Fillonte kështu sezoni i Emigrimit të Madh, përgjatë të cilit flukset, megjithëse ruajtën disa karakteristika të veçanta të qarkullimit të epokës moderne, morën përmasa të tilla saqë detyruan klerin lombard të ndërmerrte nisma asistence dhe shoqëruese për migrantët: peshkopi i Cremona-s, Geremia Bonomelli, falë një ndjeshmërie të zhvilluar duke vrojtuar shpopullimin e fushave lombarde, i dha jetë Opera-s homonime, e cila do të kujdesej për emigrantët italianë të nisur drejt qendrave europiane [FABIO BAGGIO, Scalabrini e Bonomelli. Due vescovi al cui cuore non bastò una diocesi, CSER, Roma, 2015].
Zhvillimi industrial i dha një drejtim tjetër historisë ekonomike dhe shoqërore të Gadishullit, duke gjeneruar tipologji të reja fluksesh migratore. Gjatë tridhjetëvjeçarit të parë të shekullit, qytete si Milano dhe Sesto San Giovanni tërhoqën dhjetra mijëra punëtorë të krahinave përreth [LAURA FRANCESCA SUDATI, Tutti i dialetti in un cortile. Immigrazione a Sesto San Giovanni nella prima metà del ’900, Guerini e Associati, Milano, 2008]. Duke filluar pas Luftës së Dytë Botërore, falë përhapjes së industrisë në territor, Lombardia në tërësi u shndërrua në një pol tërheqës për migrimet masive, fillimisht të atyre të Jugut e më pas të të huajve. Megjithatë, deri në vitet Gjashtëdhjetë të Nëntëqindës, imigracioni vazhdoi të ishte i shoqëruar nga flukse domethënëse emigratore të zonave socio-ekonomikisht të dëshpëruara të rajonit drejt destinacioneve përtej oqeanike apo të Europës së Veriut. Flukset dalëse humbën peshën e tyre duke filluar vetëm nga vitet e para të Shtatëdhjetës.
Kjo lëvizshmëri përcaktoi profilin e rajonit: Lombardia që njohim është e përbërë prej flukseve që e kanë përshkuar. Kultura e saj, ekonomia dhe shoqëria janë produkt i sedimentimit të aktiviteteve njerëzore që në shumicën e rasteve janë fryt i lëvizjes së punëtorëve. Nga gjysma e dytë e Nëntëqindës, rajoni ka përthithuar fillimisht milona jugorë e më pas qytetarë të huaj që në Lombardi kanë punuar dhe jetuar, duke ndërtuar shtëpi, ura dhe rrugë, duke hapur restorante dhe aktivitete tregtare, duke dhënë mësim nëpër shkolla e duke studiuar në universite, duke punuar në ndërmarrje, spitale dhe administrata: sot, edhe ata janë Lombardia. Dhe, nëse shohim flukset migratore që nga kriza e 2008 kanë shtyrë një numër personash gjithnjë në rritje të lënë rajonin, kuptojmë që përbërja e këtyre flukseve është pjesë e historisë që po tregojmë: personat që po largohen nga Lombardia e sotme janë edhe ata ish-imigrantë apo fëmijë imigrantësh që kanë dhënë kontributin e tyre në konfigurimin e fytyrës së shoqërisë, ekonomisë dhe kulturës rajonale. Lombardët që emigrojnë janë fëmijë napolitanësh dhe puljezësh që kanë jetuar pak vite në Jug dhe janë formuar në shkollat apo universitetet lombarde; janë edhe shqiptarët, senegalezët, marokenët, indianët sikh të lindur apo mbërritur që në vegjëli në Lombardi, por që sot janë qytetarë italianë të cilët zotërojnë në mënyrë perfekte gjuhën dhe njohin rajonin si shokët e tyre të shkollës, punës apo universitetit.

Lëvizjet bashkëkohore: të dhënat.

Lombardia, përveç se është një nga rajonet më të populluara në Itali, është edhe më e karakterizuara prej pluralitetit etnik. Vetëm në qytetin e Milanos numërohen 160 komunitete të kombësive të ndryshme [DONATELLA FERRARIO – FABRIZIO PESOLI, Milano multietnica. Storia e storie della città globale, Meravigli Edizioni, Firenze, 2016]. Bëhet fjalë për komunitete që numërojnë brenda tyre një numër në rritje “italianësh të rinj”, individë shpesh të rinj që vendosin të marrin nënshtetësinë e vendit ku jetojnë që prej lindjes. Në nivel kombëtar, marrjet e nënshtetësisë italiane kanë patur rritje të vazhdueshme duke arritur, në 2015, shifrën e 178.000. Në 38% të këtyre rasteve bëhej fjalë për të mitur, ndërsa gjysma kishte një moshë nën të 30-ve. Gjithashtu, në të gjithë rajonin mbetet në nivele të rëndësishme ardhja e imigrantëve me origjinë nga rajone të tjera italiane. Sipas INSTAT-it të 2017 territori lombard është nga të paktët me një ndryshim pozitiv të popullsisë, më domethënësi pas krahinave të Bolzano-s dhe Lazio-s.
Gjithsesi, pavarësisht rritjes së popullsisë falë imigracionit, Lombardia ka parë vitet e fundit një rënie të të ardhurave të përgjithshme, që përbën një nga faktorët kryesorë të rifillimit të emigracionit.

Edhe pse duhet thënë që të dhënat e AIRE duhet të vlerësohen duke patur parasysh kufizimet e tyre, nga krahasimi me të dhënat e ISTAT mbi migrimet e brendshme duket qartazi sesi emigrantët e rajoneve jugore vazhdojnë të gjejnë në rajonet Qendër-Veriore destinacione interesante, ndërsa për lombardët në kërkim të alternativave, vendmbërritje kryesore mbeten vendet e huaja.
Mes tyre ekziston një kuotë gjithnjë e më domethënëse e “migrantëve të rinj italianë”, që kthehen në vendet e tyre të origjinës si qytetarë italianë, ose që u drejtohen destinacioneve të reja. Më poshtë do të shohim sesi këta kthehen në eksportues të Made in Italy, si përcjellës të gjuhës, kulturës, ndjeshmërisë dhe produkteve italiane në botë. Dhe, duke parë numrin e tyre në Lombardi, emigrimi i “italianëve të rinj” meriton të jetë i konsideruar si një nga aspektet më karakterizuese të fenomenit migrator lombard bashkëkohor.

Të rinj lombardë në botë.

Vitet e fundit shumë studime janë përqendruar mbi lëvizshmërinë e të rinjve italianë dhe në veçanti të studentëve të diplomuar apo doktoruar tëcilët shkojnë të gjejnë fatin e tyre jashtë vendit, në universitete, fondacione, qendra kërkimore ndërkombëtare. Bëhet fjalë për atë kategori të cilës analistë të shumtë, apo edhe publiku i përgjithshëm i referohet si “cervelli in fuga” / “tru në arrati” [PAOLA CORTI, “La nuova mobilità degli italiani e le migrazioni internazionali”, in ADELINA MIRANDA – AMALIA SIGNORELLI, Pensare e ripensare le migrazioni, Sellerio, Palermo, 2011, fqt. 120-135]. Të para nga afër historitë e shumë të rinjve emigrantë lombardë, përcjellin ndjesinë që kjo tipologji ka prodhuar një lloj përkufizimi përgjithësues, një etiketë nën të cilën futen itinerare dhe eksperienca shumë të ndryshme. Në fakt, bëhet fjalë për histori të ndryshme prej atyre që media tregojnë në formën e një narrative vetëpëlqyese, e cila sheh shumë “gjeni” të vegjël italianë të punësuar me meritë në qendrat kërkimore ndërkombëtare. Historitë reale u ngjajnë historive të njerëzve të zakonshëm, persona më të shkolluar se migrantët italianë të pesëdhjetë viteve më parë – sepse vetë Vendi është, sot, më i shkolluar – por që, njësoj si migrantët e asokohe, rraskapiten duke punuar e studiuar, në kërkim të një konsolidimi profesional. Shpesh, pastaj, këto persona, si imigrantët në përgjithësi, përballen me fenomenin e overeducation-it, domethënë pranojnë punësime që kërkojnë kompetenca dhe aftësi inferiore prej atyre që disponojnë falë formimit [M. CAROLINA BRANDI – M. GIROLAMA CARUSO – SIMONE DE ANGELIS – SIMONA MASTROLUCA, “L’evoluzione del mercato del lavoro tra gli immigrati laureati: il fenomeno della “overeducation” dai censimenti del 2001 e 2011”, në MATTEO SANFILIPPO, Nuovi studi sulle migrazioni in Europa, «Studi Emigrazione», 206, 2017, fqt. 181-213]. Më poshtë do të rendis dy prej këtyre historive, fryt i intervistave të shkruesit.
Pietro Rosso (Intervistuar më 30 prill 2017).
Pietro Rosso u lind në Fiesole por u rrit në Milano, ku u shpërngul me familjen në moshën 14 vjeçare. Në kryeqendrën lombarde filloi shkollën dhe u diplomua. Më pas u transferua në Pavia, ku vendosi të studionte filozofi. Në fund të trevjeçares, në 2006, nuk kishte ende ide të qarta përsa i përket së ardhmes. Kështu vendosi të ndiqte një mikun e tij, Luca-n, që ishte transferuar në Paris, për të studiuar Shkenca Politike. Fillimisht Pietro kishte bindjen se do të jetonte në Francë vetëm disa muaj, për të mësuar gjuhën dhe të pasuronte kurrikulumin e tij përpara kthimit në Milano. Për të përballuar jetesën, gjatë qëndrimit të parë në Paris, pranoi të gjitha punët karakteristike të prekariatit, nga baristi e deri te magazinieri. Teksa punonte, mori dijeni për ekzistencën e ndihmave sociale të Francës dedikuar personave me të ardhura të ulëta, të cilat garantonin transportin publik falas dhe kontribute për shpenzimet e qerasë së banesës, për të cilat mund të aplikonin edhe të huajt. Pikërisht ky element, sëbashku me joshjen e një jete metropolitane multikulturore, e shtyu të kërkonte një mënyrë për të qëndruar në Francë. Brenda pak kohëve, perceptimi i realitetit pavez, ku kishte kaluar ciklin e parë të studimeve universitare, ndryshoi. U ndje shumë i tërhequr prej një qyteti ku ishte e mundur të bëje miqësi me kolumbjanë, magrebinë, portugezë: për të, në kohërat e para, vetëm me francezët marrëdhëniet ishin më të ndërlikuara. Ai u regjistrua në universitetin e Parisit, por, brenda pak kohëve, i lindi dëshira të punonte në fushën e kinemasë. Gjeti një punë në një shtëpi produksioni si monatzhier, përpara se të kuptonte që interesi i tij i vërtetë ishte ai i teknikut të set-it. Gjithsesi përfundoi universitetin dhe vendosi t’i dedikohej punës me kohë të plotë. Falë kasës sociale të punëtorëve të prekariatit gjeti mënyrën për të frekuentuar falas kurse të shumta për të marrë liçensa dhe patenta që, nga 2009, i kanë mundësuar të bëhet teknik dritash në set-e kinematografike. Në 2011, edhe pse ishte i kënaqur me punën e tij, ndjente që ende nuk kishte ardhur momenti i stabilizimit. U transferua në Québec për disa muaj, për të verifikuar mundësinë e vazhdimit të zanatit në Amerikën e Veriut. Por, kur u rikthye në Paris, njohu një vajzë që shpejt do të bëhej shoqja e tij: kjo marrëdhënie e motivoi të qëndronte në Francë, ku rifilloi me kënaqësi profesionin e vet. Një zanat përgjithësisht manual, me aktivitet fizik, konkret e stimulues nga pikëpamja artistike: ditën e intervistës Pietro gjendej në Marsejë për xhirimin e një seriali televiziv.
Chiara Morbi (Intervistuar më 2 maj 2017).
Mbi punën dhe studimin është edhe historia e Chiara Morbi-t, lindur e rritur në Crema. Pasi frekuentoi liceun gjuhësor të qytetit, Chiara vendosi të provonte punën në fabrikë. Puna disamujore në zinxhirin e montimit e bëri t’i dukej më e arsyeshme ideja e vazhdimit të studimit dhe kështu u regjistrua në Fakultetin e Gjuhëve të Huaja. Teksa po përgatiste tezën e diplomës, u apasionua shumë pas historisë, e cila e shtyu të provonte rrugën e doktoraturës jashtë. Kështu, në 2011 u transferua në Londër, një qytet që zgjodhi pasi në të kishin kaluar edhe disa prej mikeshave të saj. Muajt e parë i kaloi duke frekuentuar një shkollë për perfeksionimin gjuhësor. Ndërkohë punonte në një restorant që, nga ana profesionale, do të prëbënte një eksperiencë të tejskajshme: shumë orë në të zezë, me ditë të tejzgjatura pune dhe luhatje oraresh të papërballueshme. Pikërisht për këtë arsye kërkoi dhe gjeti një punë tjetër në një dyqyn të njohur veshjesh, ku ia doli të kishte një kontratë dhe orare të rregullta. Në 2012 u transferua në Birmingham, për të filluar doktoraturën kërkimore. Vitin e parë nuk arriti të marrë bursën e studimit, e cila iu njoh në vitet në vazhdim. Paralelisht, ajo ka zhvilluar kërkimet duke kaluar disa kohë për studim në Shtetet e Bashkuara. Megjithatë, pavarësisht se prodhimi i saj kishte rezultate të vlerësuara prej docentëve me të cilët ballafaqohej, vitet e doktoraturës nuk ishin në lartësinë e pritshmërive, aq sa arriti të vinte në diskutim vazhdimësinë e karrierës akademike. Pas mbarimit të tezës në 2016, Chiara gjeti një punë të re në një agjensi ku punon me kënaqësi, falë sidomos mjedisit të punës dhe kolegëve me prejardhje nga kombe të ndryshme. Kontrata gjithsesi zgjat vetëm një vit, aq sa koha që Chiara i ka lënë vetes për të menduar rreth së ardhmes: deri përpara Brexit, mendonte të regjistrohej në një master që do i mundësonte mësimdhënien në shkollat angleze. Por, duke parë rezultatin e referundum-it dhe pasigurinë për situatën e imigrantëve në Angli, vendosi të mos e konsiderojë më atë zgjedhje.

“Lombardët e rinj” në botë.

Sipas të dhënave të ISTAT-it thuajse çereku i 100.000 të fshirëve prej zyrave të gjendjes civile italiane për t’u shpërngulur jashtë shtetit kishin origjinë të huaj. Mbi këto të dhëna hipotezohej se një pjesë ishin amerikano-jugorë me origjinë të largët italiane, të cilët kishin ardhur në Itali vetëm për të marrë nënshtetësinë në bazë të iure sanguinis. Gjithsesi, midis emigrantëve me nënshtetësi italiane të marrë vonë një numër i madh ka përjetuar eksperienca shumë të ndërlikuara, që, për t’u kuptuar, kanë nevojë për një rikonstruktim të tërësisë së eksperiencave të tyre familjare. Lombardia, për arsyet demografike të sipërcituara, është në qendër të këtij fenomeni. Më poshtë do të renditen rastet e dy grave me origjinë shqiptare – të cilat kanë marrë nënshtetësinë italiane në kohëra të ndryshme, si rrjedhojë e migracionit në Lombardi – që për arsye profesionale kanë vendosur të rishpërngulen: arsyeja e përzgjedhjes së vrojtimit të zhvendosjes së qytetarëve të rinj italianë me origjinë shqiptare është e motivuar edhe nga përmasat e fenomenit, që gjen konfermë në statistikat më të fundit [].
Eriola Fiore (Intervistuar më 29 prill 2017).
Eriola Fiore u lind në Tiranë, ku përfundoi cilkin e parë të shkollës fillore. Në 1991, u transferua me familjen në Itali. I ati i Eriolës, Francesco, u lind dhe rrit në Shqipëri, por është qytetar italian: pikërisht për këtë arsye kishte një rrjet njohjesh në Itali, që i mundësuan transferimin në Gallipoli ku familja e tij banoi për dy vjet. Falë situatës së Francesco-s, të gjithë pjesëtarët e familjes morën nënshtetësinë, si italianë të riatdhesuar. Në 1993, prindërit e Eriolës vendosën të transferoheshin në Veri, ku kishin më shumë mundësira punësimi. Pasi panë disa qytete, zgjodhën Bergamo-n sepse bulevardi kryesor me pemët e tij, gjelbërimi dhe kodra ku gjendet pjesa e epërme e qytetit u kujtonin Tiranën e tyre. Eriola tregon: «Francesco ngarkoi Renault 5 me gjithë pasurinë e familjes, domethënë me rrobat dhe një televizor, dhe i solli të gjitha në Bergamo, ndërsa unë, ime më dhe ime motër, u ngjitën nga Gallipoli me tren. Tani që e mendoj dhe kujtoj, më duket si një skenë e Rocco e i suoi fratelli, që zbarkoi në Milano nga Lucania me familjen». Në Bergamo u pritën dhe ndihmuan nga një çift fqinjësh, Gianni dhe Milena, që u shndërruan në miqtë më të mirë të familjes. Ndërkohë që prindërit punonin Eriola dhe Edlira përfunduan studimet e tyre. Eriola, në veçanti, frekuentoi liceun artistik, ku pati një marrëdhënie të mirë me bashkëmoshatarët dhe disa prej mësuesve që ditën t’i nxirrnin në pah vlerat dhe ta mbështesnin në momentet e vështira. Më vonë, falë bursave të studimit, u regjistrua në Fakultetin e Letrave të Università Cattolica të Milano-s, ku gjërat nuk shkuan siç duhej, duke favorizuar kështu transferimin në Statale. Gjatë viteve të universitetit rastësisht u ndesh me një kurs falas regjie të mbajtur nga disa ish-nxënës të Shkollës së Kinemasë së Milano-s. Në përfundim të këtij kursi, një ekip me disa shokë, prodhuan dokumentarët e parë, midis të cilëve një mbi shqiptarët që studionin art në Lombardi. Kështu, më vonë, kaloi seleksionimin për në Shkollën e Kinemasë, të cilën e mbaroi teksa punonte si kamariere. Pas mbarimit të shkollës u punësua në një librari dhe bëri një stazh pranë Bergamo Film Meeting, pas të cilit iu mundësua një bashkëpunim që e mbylli për shkak të nevojës së gjetjes së një pune me kohë të plotë. Pasi kërkoi punë, nga libraritë e deri te luleshitësit, në 2013 vendosi të rikthehej në Shqipëri ku, që në 2011, kthehej gjatë verës për bashkëpunime të shkurtra me një shtëpi produksioni. Kështu, u rikthye në Tiranën e lënë 20 vite më parë, si nënshtetase italiane, me një formim studimor të përfunduar midis Bergamos dhe Milanos. Prej 2016 punon si dokumentariste freelance dhe e ndjen shumë të fortë lidhjen me Italinë.
Klara Kodra.
Klara Kodra, me baba boshnjak dhe nënë shqiptare, u lind në Tiranë më 1980. Kaloi dy vite në Sarajevë me familjen derisa, pak para fillimit të luftës, u kthye me të ëmën dhe vëllanë në Tiranë, ndërsa i ati mbeti në Sarajevë përgjatë gjithë periudhës së rrethimit. Në Shqipëri Klara frekuentoi Shkollën e Baletit të cilën e përfundoi në Akademinë e Bakusë, në Azerbajxhan. Ndërkohë familja, në 1997, u shpërngul në Bergamo, ku i vëllai Romeo, në atë kohë futbollist premtues, ishte angazhuar me skuadrën e Albinoleffe-s, me perspektiva karriere në kategoritë profesioniste. Pikërisht për këtë arsye, pas kthimit nga Bakuja, edhe Klara u zhvendos në Bergamo, ku iu përkushtua baletit klasik derisa një dëmtim në gju e detyroi të mbyllte karrierën. U regjistrua në Universitetin e Milano-s, por e ndërpreu pasi rifitoi lëvizjen normale të gjurit. Në 2003 themeloi një shkollë baleti në qytetin orobik: kursi shkonte shumë mirë dhe arriti të kishte që në fillim një numër të lartë nxënësish. Çoi përpara këtë aktivitet, paralelisht me aktivitetin e spektakleve, derisa në 2005 u njoh me disa elementë të Kombëtares Italiane të Gjimnastikës Ritmike që e afruan pranë Kombëtares. Më tej, prej 2008, ajo u bë koreografe e skuadrës, me një kontratë të rinovueshme vit pas viti. Për Kombëtaren Italiane filloi, edhe falë saj, një sezon suksesesh të mëdha, me shumë medalje të njëpasnjëshme të fituara në botërore dhe olimpiada. Në 2013 Klara u bë nënshtetase italiane, gjashtëmbëdhjet vjet pas ardhjes në Itali. Më pas, në 2014, një shtatzani u bë shkak për mungesën e rinovimit të kontratës. Kështu mbeti e papunë, por vetëm për një periudhë të shkurtër: trajnerja e skuadrës Kombëtare të Finlandës, që Klara kishte njohur gjatë grumbullimeve në Follonica, e thirri sapo mori vesh që ishte e papunë. Prej 2015, filloi të punonte në Helsinki, ku ka vendosur të qëndrojë, si qytetare italiane, mbi të gjitha sepse shoqëria dhe shteti finlandez lehtësojnë punën e grave, duke u mundësuar kombinimin e profesionit me amësinë. I bir, Tommaso, është tre vjeç dhe flet italisht, gjuhën e të atit, shqip, gjuhën e nënës dhe finlandishten e kopshtit. Klarës i mungojnë shumë gjëra nga Italia, që është edhe vendi – midis të tjerëve që përbëjnë historinë e saj – për të cilin ndjen më tepër nostalgji.

Made in Italy-a.

Është shumë interesante të vërehet se çfarë marrin me vete, nga Lombardia, emigrantët bashkëkohorë italianë. Pietro, në team-in e tij të punës, është i vetmi italian dhe mendon se ky faktor e ka favorizuar, duke i mundësuar që kolegët ta shohin me një simpati të lidhur, sipas tij, me imazhin pozitiv që Italia ka në Francë, falë faktorëve si kultura, qytetet e artit, kuzhina, të cilën ai kontribuon ta bëjë të njohur. Në Paris ka një grup miqsh italianë me të cilët takohet rregullisht për të praktikuar «ndonjë ritual nostalgjik, si gatimi i carbonara-s, duke dëgjuar këngët e De Gregori-t». Analogji të tilla gjenden edhe në situatën që përjeton Chiara në Angli.
Kështu, nuk është për t’u cuditur që, në përgjithësi, të jenë pikërish emigrantët me origjinë të huaj më të ndërgjegjshmit për atë ç’ka Italia dhe Lombardia u kanë dhënë, ndoshta sepse, për të cituar një proverb të nativëve amerikanë, “duhet të ecësh për tre hëna në këpucët e tjetrit për të njohur … këpucët e tua”. Klara ka përvetësuar në Itali aftësitë profesionale dhe organizative, mbi të gjitha ato të punës në skuadër. Ajo, me prejardhje nga baleti klasik nuk kishte mentalitetin përkatës të gjimnastikës ritmike, ku është thelbësore ndarja e energjive të një staff-i. Pikërisht në vitet ku ajo mori një rol kyç në Kombëtaren Italiane, u zhvillua një Shkollë Italiane e Gjimnastikës Ritmike që, për rezultatet e arrituar, është sot në lartësinë e shkollave kryesore, si ajo ruse, bielloruse apo ukrainase. Sot Klara po eksporton dhe po bën të njohur në Finlandë këtë “shkollë italiane”. Kurse Eriola pranon që ka marrë nga shkolla dhe formimi lombard materialin përbërës të botkuptimit të saj, sidomos atë të fushës profesionale. Italia, për të, nuk është vetëm nënshtetësia: ndjek meshën në italisht, lexon gazetat në italisht dhe, me përjashtim kur janë autorë shqiptarë, lexon vetëm përkthime italisht të veprave të huaja. Aq sa thotë që: «të qenurit italiane është shumë e fortë: edhe kur flas shqip më shpëtojnë vazhdimisht  fjalë në italisht». Nuk është rastësi edhe fakti që njëra nga gjërat që i bënë përshtypje tek shoku i saj, Romeo Kodra, qe pikërisht se «ishte personi i parë që takoja i cili, në blogun e tij, shkruante shqip sikur të ishte duke shkruar italisht». Romeo, që është edhe i vëllai i Klarës, ndryshe nga familjarët e tij nuk e ka marrë kurrë nënshtetësinë italiane por, pasi la futbollin, është kthyer në një studiues të artit dhe kritikës teatrore, duke u shndërruar në mbartës të shëndetshëm të italianitetit në Ballkan: rikthyer në Tiranë, midis të tjerash ka eksportuar autorë italianë, duke përkthyer dhe publikuar në Shqipëri veprën e regjizorit teatror Eugenio Barba, si dhe shkrime dhe komente të njerëzve të kulturës së Gadishullit, midis të cilëve gjermanistin siçiliano-lombard Valerio Furneri, prej të cilit ka publikuar dhe përkthyer refleksione në blogun e tij.

Një histori e fundit: frontalierët.

Kur flitet për migracionet në Lombardi, duhen patur një konsideratë e veçantë për një kategori punëtorësh në lëvizje, domethënë frontalierët. Bëhet fjalë për ata lavjerës ndërkombëtarë që – rezidentë në Lombardi por aktivë në Zvicër – kanë marrë një statut specifik në 1931, kur Kenfederata Helvetike e përcaktoi me një ligj federal mbi imigracionin. Prani e vazhdueshme gjatë gjithë shekullit, frontalierët kanë marrë një peshë vendimtare në gjysmën e dytë të Nëntëqindës, duke shkaktuar një qarkullim të vazhdueshëm punëtorësh, në veçanti midis krahinave të Verese-s, Como-s, Sondrio-s, dhe kantoneve Grigioni e Ticino, ku sot drejtohet 90% e flukseve totale të frontalierëve lombardë. Pas krizës së 2007-2008, që goditi dhunshëm Italinë, këta punëtorë janë shtuar me shpejtësi, duke kaluar vlerat e njohura më parë. Në 2016 ato prekën kuotën 61.000, duke favorizuar në gjirin e popullatës vendase një radikalizim të ndjesisë karshi tyre, që kishte filluar që prej viteve Nëntëdhjetë. Pavarësisht iniciativave me referendume kundër të huajve në 2014 dhe 2016, që patën fituar shumicën e votave në Canton Ticino, numri i frontalierëve ka vazhduar të rritet dhe të mbërrijë sot deri në 65.000 njesi. Në fakt këta mund të konsiderohen si një qytet lombard që përditë transferohet në Konfederatën Helvetike, ku eksporton fuqinë e vet punëtore dhe aftësitë e veta, duke kapërcyer të gjitha kontradiktat dhe arsyet e konfliktualitetit që përcjell me vete. Pas së gjithash, siç tregonte një punëtor varezin në një intervistë dhënë përgjatë një kërkimi të fundmë: «Një koleg i vjetër i imi më thoshte gjithmonë që buka e fitur atje [në Ticino] ka shtatë kore! Ka aq shumë të mira sa ç’ka edhe të këqija!» [GIUDO COSTA, Non avete pane a casa vostra? Mezzo secolo di frontalierato italo-svizzero (1965-2015), BiblioLavoro, Milano, 2016, fq. 61].


Historia e gjatë e emigracionit lombard gjendet sot në një fazë të re, ku kush lëviz duket më pak i motivuar nga nevoja urgjente ekonomike, në krahasim me emigrantët lombardë të një herë e një kohe. Shumë të rinj emigrojnë në kërkim të përmirësimit të kushteve të tyre profesionale, të karakterizuara ndër vite nga kënetëzimi ekonomik i Vendit: edhe pse në shumë raste kanë një formim të lartë, shpesh janë të disponueshëm të pranojnë punësime në sektorë të ndryshëm prej atyre që sugjeron formimi i tyre, shpesh të përkohshme dhe me kualifikim të ulët. Bashkë me këta emigrantë lombardë nisen edhe një numër në rritje “italianësh të rinj”: bëhet fjalë më së shumti për fëmijë imigrantësh që, pasi kanë jetuar në Lombardi në pjesën më të madhe të jetës së tyre dhe pasi kanë marrë nënshtetësinë italiane vitet e fundit, kërkojnë tek emigracioni një rrugëdalje prej vështirësive ekonomike. Duke migruar me një formim dhe kulturë italiane, kontribuojnë në eksportimin e made in Italy me një shkallë ndërgjegjshmërie më të madhe në krahasim me atë të shumë autoktonëve. Sëfundmi, në kuadër të emigracionit lombard, kanë një vend mëse të veçantë frontalierët, që eksportojnë përditë fuqi punëtore italiane, mes polemikash e konfliktesh.

*Artikulli origjinal gjendet në Barcella, Paolo L’emigrazione lombarda tra “vecchi” e “nuovi” italiani Rapporto italiani nel mondo i Fondacionit Migrantes, Roma 2017, fqt. 326-337.



Vivere o niente. Çmagjepsje dhe materializëm në shkrimin e Vasco Rossi-t. (Michele Dal Lago)

Që prej fillimeve, fansat më të mëdhenj të Vasco Rossi-t kanë qenë kantautorët. «Është një gjeni, çliron vërtetësi prej të gjitha poreve» shkruante për të Enzo Jannacci. De Gregori, Fossati, De Andrè, Dalla, Daniele, Conte nuk kanë fshehur kurrë adhurimin e tyre të thellë për kantautorin emilian (Reggio Emilia). Një adhurim që – pas periudhës së trishtë të viteve ’90, shenjuar prej lirikave të pashije, naive dhe regresive të Giovanni Lindo Ferretti-it, Manuel Agnelli-it, Ligabue-s dhe Piero Pelù-së – u rinovua gjerësisht prej gjeneratave të kantautorëve të rinj. Dente, The Giornalisti, Bugo, Brunori Sas, Le Luci della Centrale Elettrica, Tiziano Ferro janë vetëm disa prej emrave bashkëkohorë që i kanë studiuar me rrënjë veprën, madje duke regjistruar edhe disa prej këngëve të tij. Por, përtej gjeneratave, ata që i futen zanatit të kantautorit, mbeten gjithmonë të mahnitur prej ndërlikimit të jashtëzakonshëm dhe pasurisë së shkrimit të Vasco Rossi-t.

Arsyet janë nga më të shumëllojshmet, disa prej të cilave krejtësisht “teknike”: kurimi i imtësishëm i vargut, qoftë nga pikëpamja e gjuhës, qoftë nga ajo e tingullit; kombinimi i gjuhëve dhe regjistrave të ndryshëm gjuhësor; lidhja e thellë emotive dhe ekspresive midis muzikës dhe fjalëve; konceptimi i aranzhimit si element i brendshëm i shkrimit, si pjesë esenciale e këngës dhe jo si “veshje” e saj («there’s a thin line between songwriting and arranging» thoshte i madhi Warren Zevon); aftësia e habitshme e përshtatjes së gjuhës italiane me metrikën dhe stilemat muzikore me origjinë anglofone, duke i ruajtur në të njëjtën kohë natyrshmërinë dhe tingullin (ekzaktësisht e kundërta e Piero Pelù-së dhe Ligabue-s); përdorimi muzikor i të folmes, si në Colpa di Alfredo o Siamo solo noi.

Përsa i përket këtij aspekti të fundit teknik, Vasco pohon ta ketë përvetësuar prej disqeve të Enzo Jannacci-it të viteve ’70: «Kam mësuar të këndoj prej Jannacci-t», thotë gjatë një leksioni të fundit mbi gjenezën e Siamo Solo Noi. E megjithatë, vetë Jannacci do të mbetet edhe ai i habitur prej aftësisë së zhvilluar prej “nxënësit” të tij: «Vasco është stratosferik» do të thoshte në një intervistë të viteve ’90 «merr notat thelbësore dhe flet aty ku është ky tingull».

Por, në rastin e Vasco Rossi-t, dimensioni teknik dhe formal është gjithmonë i lidhur ngushtë me atë të përmbajtjes. Dhe anasjelltas. Aq sa pjesa më e madhe e teksteve të tij është e pamundur të kuptohen thjeshtë duke u lexuar.

Një shembull mbi të gjithë është shkrimi “dialektik” që karakterizon shumë prej teksteve të tij, nga Vita Spericolata tek Vivere non è facile, duke kaluar prej Liberi Liberi, Vivere, Un senso, il Mondo che vorrei e shumë të tjerë.

Këto këngë kanë një formulë të ripërsëritur që krijon një kontrast ekzakt midis strofave dhe refreneve: të parat japin idenë e hapësirës së mundësisë, trasgresionit, lirisë dhe pafundësisë; të dytat mbivendosen si mohim, si vetëndërgjegjësim i hidhur i karakterit iluzor të kësaj lirie, si vetëdijeni e kufijve të pakalueshëm të kushteve tona.

Fuqia emotive e këtij tensioni nuk është thjeshtë e lidhur me tekstin. Sensi i hapjes dhe i pezullimit të strofave zgjidhet nëpërmjet muzikës në refren, zhgënjimi është i perceptueshëm në akorde po aq sa në fjalë. Dhe kalimi midis momenteve është gjithmonë i shoqëruar dhe nënvizuar nga një ndyshim harmonik dhe aranzhimi. Kuptimi i teksteve të sipërcituar, karakteri i tyre vetërefleksiv (që nuk është instiktiv dhe vital, siç mendojnë gabimisht disa), buron pikërisht nga ndërveprimi dialektik midis strofave dhe refreneve, nga një krah, dhe muzikës dhe fjalëve nga tjetri.

Ky është vetëm njëri prej shumë elementëve karakteristik të shkrimit të Vasco Rossi-t, të pranishëm që prej prodhimeve të para diskografike. Në fakt, Vasco i përket asaj kategorie autorësh me një poetikë dhe mendim specifik, i cili zhvillohet në mënyrë të vazhdueshme përgjatë të gjithë karrierës së tij: në një farë mënyrë është një shkrim që ngre pyetje, gjithnjë, mbi të njëjtat çështje.

Njërën e cituam pak më sipër, kur theksuam ndjenjën e fundësisë. Vasco është me të vërtetë ateist dhe materialist, në kuptimin filozofik dhe politik, më shumë se çdo kantautor tjetër italian. Sa në shkrim, po aq edhe në jetën e përditshme: «Për mua jeta nuk është dhuratë, siç mendon kush beson në Zot. Është rastësi» ka thënë më shumë se një herë. Që në 1982 këndonte:

«Ora sai che vivere
non è vero che c’è sempre da scoprire e che l’infinito
è strano ma per noi, sai
tutto l’infinito
finisce qui»

(La noia)

Por çmagjepsja, ndërgjegjësimi ndaj pasigurisë rrënjësore të ekzistencës, nuk përfundojnë kurrë në vetëpëlqim nikilist e as në ndonjë çlirim të rremë dioniziak. Përkundrazi, dëshpërimi i qartë i Vasco-s është në të njëjtën kohë kuptimplotë dhe pështjellues. Nuk është kurrë i zgjidhur në mënyrë subjektive dhe as i normalizuar: «Niente dura, niente dura, e questo lo sai / Però, non ti ci abitui mai / Chissà perché» këndon në Dannate Nuvole.

Po ashtu nuk i nënshtrohet faktit që, pavarësisht mësimeve të marra nga eksperienca, rastësia, ajo ç’ka i rrëshqet kontrolit tonë, vazhdon të determinojë rrjedhën e eventeve: «Quante volte sono arrivati i guai / anche se ero già migliore ormai» (Quante Volte).

Nuk ekziston morali e as fundi i lumtur në këngët e Vasco-s. Por ekziston fuqia ngushëlluese e muzikës. Edhe në këtë rast marrëdhënia muzikë-fjalë dhe aranzhimi luajnë një rol kryesor. Në këngën Vivere ka një varg të famshëm, të dëshpëruar në vetvete, i cili gjithsesi përcjell një efekt emotiv të veçantë, një miks prekës, mëshirues, empatik dhe çlirues. Aq sa edhe mohuesit e Vasco-s mbeten të shtangur. Bëhet fjalë për vargun e katërt të strofës së dytë: «Vivere, anche se sei morto dentro».

Pak para këtij vargu, shoqëruar vetëm me kitarë akustike, Vasco këndon thuajse shpengueshëm: «Vivere, è come stare sempre al vento / Vivere, è come ridere…». Në këtë pikë toni emotiv i tekstit ndryshon rrëmbyeshëm. Dhe janë pikërisht hyrja e baterisë dhe kapërcimi i oktavës së zërit që i japin vargut të mëpasshëm («Vivere, anche se sei morto dentro», pra) atë fuqi empatike kaq të vështirë për t’u shpejguar. Aq sa, në çdo koncert, reagimi i publikut është tronditës. Këndohet në korr, i bërtitur, mes lotëve dhe përqafimeve. Fuqia ngushëlluese e atij vargu të vetëm të dëshpëruar dhe të dorëzuar është më efikas se të gjitha thirrjet për pozitivitet të Jovanotti-t dhe Ligabue-s të marrë sëbashku (për më tepër, kur njeriu nuk është mirë, gjëja më e keqe që mund t’i bëhet është t’i thuash “mendo pozitivisht”).

E kuptoi shumë mirë Enzo Jannacci i cili, në 2000, i thurri një homazh Vasco Rossi-t duke i dedikuar një varg të baladës pikëlluese autobiografike Lettera da lontano. Jannacci citon, jo mëkot, pikërisht këngën Vivere dhe fuqinë e saj ngushëlluese:

«Lettera per il tempo
Che a vent’anni nessuno ti dice che vola via
Come un tipo particolare di vento
Lettera a Vasco Rossi
Mi piace sentirgli dire che oggi è spento»

Mëshira, për veten dhe për të tjerët, që këngët e tij përcjellin është me siguri një prej arsyeve të suksesit të Vasco-s. Marrëdhënia personale dhe përplotësuese që krijohet mes tij dhe fansave të vet, çliron një ndjenjë afrimiteti njerëzor që perceptohet qartësisht edhe në një stadium 80.000 vendësh. Por, paçkase kësaj, ai nuk hyjnëzohet, përkundrazi.

Mungesa e vetpëlqimit dhe pamundësia për t’i gjetur zgjidhje tensioneve konflikuese që përshkojnë jetën e gjithkujt, ndjenjë që na shoqëron deri në varr, janë vazhdimësi e  gjithë veprës dhe jo vetëm e këngëve më “filozofike” të Vasco-s. Tekstet me tematikë dashurinë, ashtu si ato në të cilat përballet me pulsionin e vdekjes dhe iluzionin e krijimit të një marrëdhënieje të paqtë, përfundimtare, të kënaqshme, shprehin të njëjtën ndjenjë. Në këtë ai është përcjellës i një urtësie psikanalitike të veçantë, siç demonstron mënyra unikale e përballjes së marrëdhënies dashurore, parë nga kategoria e diferencës dhe jo e shkrirjes apo dystimit të asimetrisë.

Tematika e dashurisë merr te Vasco konture të pazakonta për këngën italiane. Mbi të gjitha, tek ai, gratë ekzistojnë me të vërtetë, ndryshe nga ç’dalin prej teksteve të shumë kolegëve të tij kantautorë, ku nuk janë tjetër veçse pasqyra reflektimi të imazhit dhe vuajtjes letrare të vetë poetit.  Ose, siç ndodh ndonjëherë në tekstet e Guccini-t, ku janë naive dhe pak të nxëna, deri në atë pikë sa zëri rrëfyes merr një pozicion pedagogjizues dhe vetëshfajsues (le të shihen Eskimo, Vedi Cara o Quattro Stracci).

Ndërsa në këngët e Vasco-s prania femërore shprehet në të gjithë diferencën e vet, e turbullt dhe traumatike. Një aspekt që e përafron, pjesërisht, me Tenco-n dhe Conte-n. Edhe pse ndjeshmëria psikanalitike e Vasco-s është edhe më e thellë.

Në fakt, psikanaliza tregon se si marrëdhënia dashurore kultivohet gjithmonë duke filluar nga një diferencë e kurrë nga një shkëmbim reciprok pozicionesh të barazvlefshme. Në këngët e Vasco Rossi-t ka gjithmonë një vetëndërgjegjie ku një marrëdhënie dashurie nuk është kurrë një simbiozë idilike, por një punë e vështirë në përshkimin e një diference të patjetërsueshme, që ndan mbi të gjitha vetveten e gjithsecilit.

Historitë e dashurisë të treguara prej Vasco-s udhëtojnë gjithmonë në fillin e një ekuilibri të brishtë, e një keqkuptimi, e një distance. Jo për t’u vetëpëlqyer për një pamundësi, por për të menduar që në lojë, në marrëdhënien autentike me tjetrin/ën, qëndron gjithnjë diçka që thyen njëtrajtshmërinë vetpëlqyese dhe narçiziste të individit.


Teksti origjinal gjendet në revistën online Dinamo Press nën titullin Vivere o niente. Disincanto e materialismo nella scrittura di Vasco Rossi.