Nga një ‘Lega Nord’ në tjetrën. (Paolo Barcella)

Ky shkrim është një përmbledhje e artikullit Rrugëtime legiste. Nga antijugorizmi te ksenofobia (Percorsi leghisti. Dall’antimeridionalismo alla xenofobia), revista «Meridiana», 91, 2018.

Gjatë muajve të mbarsjes së Ligjit Martelli (shën. përkth.: për një përmbledhje të ligjeve italiane mbi emigracionin shih link), Lidhja Lombarde (Lega Lombarda) ia doli mbanë të marrë, për herë të parë, vëmendje mbarëkombëtare. Umberto Bossi ishte i vetmi senator i zgjedhur i partisë, por propozoi amendamente të shumta që kishin për qëllim obstruksionizmin parlamentar dhe një mbledhje firmash për të anuluar vetë ligjin[1]. Pikërisht për këtë, sipas Laura Balbo-s dhe Luigi Marconi-t, legizmi verior mund të konsiderohej, që në fillim të viteve Nëntëdhjetë, një organizatë e intolerancës që kishte ndërtuar lokalizmin e vet mbi kundërshtimin dhe denigrimin e tjetrit, jugorit apo të huajit, duke merituar hyrjen në fjalorin e racizmit vendas.

Përgjatë viteve, prirja ksenofobe e partisë – e shndërruar në Lidhjen Veriore (Lega Nord) duke federuar realitete të ndryshme veriore – u përforcua, derisa përshfaqi pretendimin autonomisë dhe vetëmjaftueshmërisë që, për Balbo-n dhe Marconi-n, ende nuk ekzistonin në 1992. Gjithsesi, përpara bashkimit në Lidhjen Veriore, legizmat ishin realiteti të shumëtrajtshme dhe, për shumë aspekte, të lëkundshme: vetëm leadership-i i Umberto Bossi-t diti të qeverisë tensionet e vazhdueshme të brendshme falë një pune përmbajtësore, ndërtimi barazpeshimesh, përpunimi fjalëkalimesh në formë përshenjuesish mbartës të kuptimeve të ndryshme që nevojiteshin për aktivimin e proceseve të identifikimit në individë dhe grupe shoqërore të cilët i përkisnin realiteteve të ndryshme lokale, jo domosdoshmërisht homogjene për sfond ideologjik, kulturor apo klasor, duke synuar përthithjen e subjekteve të pozicionuara në të majtë apo të djathtë të të gjithë harkut kushtetues.

Në sezonin e parë, në fakt, koagulantët e partisë qenë pa dyshim shtysat lokaliste ndërklasore të krahinave nënmalore që artikulonin brenda vetes variante paraekzistuese të ndjenjave antijugore, të përforcuara nga shtysa në rritje e antiqendërzuese që ushqeheshin nga polemika antishtetërore, të urrjetjes ndaj pushtetit romak dhe për një sistem partiak të konsideruar të korruptuar.

Këto instanca rrisnin antijugorizmin edhe për shkak të një pranie domethënëse në aparatet shtetrore lombardo-vendeikase të imigrantëve jugorë, të ardhur në këto krahina sidomos prej viteve Gjashtëdhjetë. Jugorë, sipas legistëve, ishin nënpunësit e postave, funksionarët bashkiakë, mësuesit e shkollave të cilët akuzoheshin për mosnjohjen e kulturave dhe “gjuhëve” lokale dhe, si rrjedhojë, pamundësinë e zhvillimit në mënyrë të duhur e funksionit të shërbimit publik dhe edukimin e gjeneratave të reja sipas vlerave të bashkëndara brenda komuniteteve. Jugorë ishin edhe kuestorët, funksionarët e policisë, karabinierët, subjekte që, sipas shumicës së shtresave të popullsisë veriore, kishin ardhur në Veri vetëm për shkak të shpërblimit të papunësisë për t’u mbajtur dhe bërë përgjegjës të sjelljeve shantazhuese kundrejt “popullit padan”.

Mes ndjenjave të ndryshme dhe të shumëllojshme antijugore legistët ia dolën të bëheshin interpretues të një narrative unike të kondensuar. Në 1987 ishin të shumtë ata që mendonin se urrejtja për Jugun qe argumenti i vetëm i vërtetë i Lidhjes Lombarde dhe Bossi-t në veçanti. Luciano Gulli, për shembull, tregonte kështu hyrjen e senatùr-it në parlament: «U demonstrua: mund të bëhesh deputet edhe duke ulëritur vetëm “katundarët në shtëpi të vet!” (a casa loro i terroni!)»[2]. Në këtë fazë çështja migratore dukej krejtësisht margjinale në diskurin e partisë, aq sa vetë Bossi deklaronte: «Ne nuk jemi një lëvizje racore […] jemi vetëm autonomist dhe për një Europë të bazuar te federalizmi […] ne nuk jemi për një bllokim të imigracionit. Kërkojmë vetëm që t’i jepet përparësi rezidentëve në Lombardi». Është pikërisht duke u kapur fort pas lokalizmit dhe antijugorizmit që, duke filluar nga zgjedhjet politike të 1987 dhe më pas në zgjedhjet europiane të 1989, që Lidhja Lombarde shumëfishoi konsensusin e saj, duke ia dalë të hyjë në parlament dhe të arrijë kuotën e 470.000 votave për europianet.

Partia, në Lombardi, kishte fituar konsensusin e mbi 10% në 49% të bashkive lombarde me një numër banuesish nën 5.000; në 46% të bashkive me një numër nga 5.001 në 10.000; në 32% të bashkive me një numër banuesish midis 10.001 dhe 50.000; në 33% me një numër banuesish mbi 50.000. Duke parë nga afër njësitë administrative ku partia triumfonte mund të kuptohet një aspekt vendimtar: ishin bashkitë e vogla të karakterizuara, vetëm pak vite më parë se legizmi të lindte, nga fenomeni emigrator. Dhe jo vetëm: bëhej fjalë për bashki që kishin njohur një emigracion të dendur drejt një vendi në veçanti, Zvicrës, qoftë në formën e emigrimit normal, qoftë në formën e atij kufitar (shën. përkth.: për një përmbledhje të migracionit kufitar shih link dhe link). Një situatë pjesërisht e ngjashme i përkiste edhe fshatrave venedikase në të cilët Lega kishte konsensus të përhapur: edhe aty, pas Luftës së Dytë, emigracioni drejt Zvicrës, Gjermanisë, Belgjikës kishte patur një relevancë të madhe. Kështu që bëhej fjalë për fshatra në të cilët përshfaqja e emigrantit ishte përgjithësisht ajo e kufitarit apo gastarbeiter-it, pra e fuqisë së pastër punëtore të huaj nën urdhërat e “pronarëve të shtëpisë”.

Pra, migranti i imagjinuar prej banorëve të zonave me prirje të forta legiste ishte një punëtor i huaj i pranishëm për një periudhë të kufizuar kohore, i destinuar të “kthehej në fshat”; një puëtor pa të drejta politike, integrimi i të cilit ishte i dekurajuar; dhe, në fund, një punëtor i nënshtruar kontrollit në kufi. Këto materiale kujtese dhe imagjinari emigrator kontribuan në gjenerimin e një nënkulture të re politike territoriale, bashkëndarë nga subjekte shpesh të diferencuar prej përkatësisë klasore, por edhe ngushtësisht të identifikuar me territorin dhe “kulturën” e vet.

Kështu kujtesa e emigracionit pati një funksion kundër-identifikimi mbi të gjitha midis subjekteve që në këto krahina kishin patur një eksperiencë emigracioni dhe migrantët nga Italia e Jugut, që mbërrinin në rrethet e tyre për të ushtruar profesionet e nënpunësve, në shërbime, në shkolla, me mundësi për të qëndruar: për shumë ish-emigrantë lombardo-venedikas ishte e vështirë të durohej që, duke punuar me vite të tëra jashtë për të fituar bukën e gojës, jugorët tani të pretendonin të bashkëndanin, pa lodhjen e të punuarit në miniera apo të rrezikuarit të jetës në kantieret malore. Deri nga fundi i viteve Tetëdhjetë, ky mekanizëm bëri të mundur që një pjesë e mirë e legistëve të parë të identifikoheshin më mirë me imigrantët e huaj sesa me jugorët, duke qenë se atyre u dukej se të parët punonin në fabrika, kantiere, apo si shërbëtorë e shërbëtore, shpesh në të zezë dhe në kushte pasigurie, ndërsa perceptonin jugorët si një bllok nënpunësish shtetëror.

Situata ndryshoi, midis 1989 dhe 1990, kur çështja imigratore zuri qendrën e debateve politike italiane. Legistët kultivonin një kundështi në rritje ndaj atyre që, duke projektuar ligjin për rregullimin e imigrimit, kërkonin më shumë të drejta për migrantët, mbrojtje, kushte të barabarta pune, përthjeshtim të proceseve integruese, amnisti për klandestinët. Bezdia karshi Ligjit Martelli rritej edhe më shumë kur dukej sikur kërkonte të krijonte kushte të favorshme migrantëve: vendimtare në këtë proces ishte edhe një herë kujtesa emigratore që, ndryshe nga sa mendonte një pjesë e madhe e së majtës, nuk u mungonte aspak legistëve të cilët, thjeshtë, e përdornin për interesin e tyre politik.

Qe pikërisht në këtë fazë që Lidhja Veriore transformoi për herë të parë imigrimin në argumentin e vet të preferuar. Ndodhitë e 1991 dhe zbarkimi në Puglia i mijëra shqiptarëve theksuan procesin, paralelisht me rënien në Itali të empatisë së përgjithshme karshi imigrantëve. Më pas, kur Duart e pastra (shën. përkth.: për më shumë mbi Mani pulite shih link) dhe fundi i sistemeve socialiste krijuan një zbrazëti politike në vend, Lidhja Veriore mundi të rritej në mënyrë domethënëse, duke kaluar në pak vite nga dy të zgjedhurit e 1987 në mbi 180 të 1994. Në parti kishte shumë vetëdijeni mbi relevancën që media do të mbulonte në rrugën drejt pushtetit dhe mënyrën nëpërmjet të cilës të merrej falas vëmendja e tyre: deklarata politikisht jo-korrekte, tejet të dhunshme dhe vulgare u përdorën për të fituar titujt e gazetave dhe pjesëmarrjet televizive. Siç ponoi në një rast Maroni: «[Bossi] është një gjeni. Sikur të na ishte thënë të paguanim hapësirën [që na u dha] në gazeta do të na ishin dashur miliarda»[3].

Dukshmëria më e madhe impononte ndryshime: gjuha e folur prej partisë nuk mund të ishte ajo e viteve të kaluara, kur rrethet alpine dhe paraalpine ishin territore referimi dhe lokalizmi fjalëkalimi i aktivistëve dhe militantëve. Në kalërimin drejt fitores së segmenteve të tjera veriore, ksenofobia, që në atë fazë kishte te shqiptarët një prej objektivave polemizues kryesorë, dukej si një trajtë ideologjike e përdorshme sa në Belluno, aq edhe Torino, në Trieste apo Milano. Megjithatë, tensionet me Aleancën Kombëtare (Alleanza Nazionale) dhe ndarja nga Berlusconi i mundësuan Lidhjes Veriore të ruanin për disa kohë edhe një paralele, prirjen e fortë dhe eksplicite antijugore që ishte e nevojshme për të salduar konsensusin me territoret e origjinës.

Vetëm pas qeverisë së dytë Berlusconi dhe konsolidimit të marrëdhënieve midis Bossi-t dhe Fini-t, vulosur prej Ligjit mbi imigrimin që mban emrat e të dyve, do të dëshmohej sezoni i parë i lënies mënjanë të retorikës antijugore prej diskureve zyrtare të partisë, të shpërndarë në media kombëtare, dhe konsolidimit përfundimtar të Lidhjes si një forcë kryesisht ksenofobe: gjithsesi, në lokalitetet me origjinë antike legiste ndjenja antijugore u mbajt e paprekur, duke qarkulluar në kontekstet lokale. Ende në 2011, për të marrë një shembull, gjatë festave verore të Lidhjes Veriore, ishte e mundur të gjendeshin gadgets padane që “festonin” në mënyrë ekscentrike 150-vjetorin e Bashkimit të Italisë. Ishte i tillë rasti i një fanelle ku fytyra e Garibaldit ndërpritej nga një shkrim: «Garibaldi, pse na çave trapin?» (Garibaldi, cazzi tuoi mai?).

Pikërisht për këtë arsye, drejtimi nacionalist që Salvini vendosi t’i japë partisë së tij, krijoi rezistencë dhe sikletosje në një numër domethënës legistësh të orëve të para, që nuk përtypin lehtësisht një leader që ka prirje për të kërkuar konsensus në Jug, duke veshur të sipërme tutash me shkrimet «Viterbo» apo «Catania», në vend të fanellave «Padania is not Italy» me të cilat shëtiste deri para pak vitesh.

Referendumet për autonominë venedikase dhe lombarde ishin pjellë e kësaj linje tensioni. Organizuar prej vullnetit të Maroni-t dhe Zaia-s, dy prej gardës së vjetër legiste, këto referendume u bazuan mbi një fushatë zgjedhore ndërmarrë në nivel të zyrave lokale, me qëllim mobilizimin e qytetarëve duke shfrytëzuar argumentet e preferuara të Jugut të mbajtur prej Veriut që paguan taksat. Në një manifest, përreth çështjes fiskale, që qarkullonte në festat padane në verën e 2017 lexohej: «Çdo lombard humbet 5.511 euro në vit, ndërsa çdo siçiljani i jepen 8.908 euro». Sërish Jugu përshkruhet si një barrë. Dhe është pikërisht në këtë linjë tensioni të brendshëm që Lidhjes me prirje kombëtariste të Salvini-t iu desh të bënte llogaritë muajt e shkuar, e cila përjetoi momentin më të dukshëm të saj kur Maroni hoqi dorë nga rikandidimi si guvernator i Lombardisë dhe polemikat që pasuan.

Tashmë Lidhja (jo më Veriore) e Salvini-t ka shumëfishuar konsensusin, duke u shtrirë jashtë rretheve antike të referimit. Një sukses i dukshëm i Lidhjes së re, në të cilin del gjithsesi në pah humbja e një segmenti domethënës të Lidhjes së vjetër Veriore dhe shpirtit të saj. Shumë votues origjinarë legistë votuan Salvini-n duke taposur hundët: vetëm ksenofobia dhe çështja migratore mund t’i mbajnë të varur pas një partie në të cilën nuk shohin më botën e tyre. Pra, në disa aspekte, Lidhja e Salvini-t ka groposur Lidhjen e Bossi-t dhe Maroni-t sa në instrumenta, aq edhe në përmbajtje. Në fakt, nga njëra anë, Lidhja Veriore deri në 2011 kishte ndërtuar konsensusin e saj duke filluar nga puna në territor plot tenda, fletushka, bazë militantësh, festa verore të partisë të mirëfinancuara dhe të përhapura në territor sa Festat e vjetra të Bashkimit (shën. përkth.: për më shumë mbi Feste dell’Unità shih link). Kriza e 2011 përshenjoi një pikë frenimi në këtë drejtim: rikuperimi i Salvini-t erdhi nga një territor tjetërpërtjetër, duke filluar nga përdorimi i new media, në përhapjen e imazhit të tij në të gjitha kanalet televizive, në radikalizimin e pozicionit të tij në një temë të vetme, ajo migratore, shndërruar në faktorin e vetëm tërheqës të partisë. Nga ana tjetër Lidhja e Salvini-t fitoi duke u paraqitur si forcë e ekstremit të djathtë, afër njerëzve dhe forcave politike të deklaruar – dhe shpesh me krenari – ksenofobe dhe reaksionare, sa kombëtare aq edhe të huaja, duke rivulosur në këtë mënyrë fundin e një sezoni në të cilin Lidhja Veriore paraqitej si një lëvizje politike që, sipas asaj që pati deklaruar Bossi në 1994, nuk do të ishte kurrë “me fashistët dhe nipërit e fashistëve”. Pikërisht për këtë bëhet edhe më interesant studimi i votës legiste, të kuptuarit nëse dhe cilën tipologji elektorati mund të ketë humbur në rrethinat me rrënjosje më të thellë, në favor të cilave subjekte të tjera dhe segmenteve shoqërore të përhapura edhe në pjesën e mbetur të territorit kombëtar. Të arsyetuarit mbi këtë është arsyetim mbi të ardhmen, jo vetëm legiste.


[1] Laura Balbo e Luigi Manconi, I razzismi reali, Feltrinelli, Milano 1992, f. 84.

[2] Luciano Gulli, È dimostrato: si può diventare deputato anche solo gridando «a casa loro i terroni!», në «Il Giornale», 17 qershor 1987.

[3] Michele De Lucia, Dossier Bossi-Lega Nord, Kaos Edizioni, Milano 2011, p. 52.

Reklama

“Të huaj në atdhe”. Migrimet dhe muzika trep italiane. (Angelo Bonfanti & Paolo Barcella)

Prania e “migrantit” në këngën italiane ka një histori të shkurtër dhe domethënëse. Por, shpërthimi vitet e fundit i muzikës trep (Trap Music) ka rinovuar thellësisht imagjinarin e përshfaqjes së migrimeve. Shenjë kjo e një vendi, që pavarësisht rrjedhave sekuritare, po rinovon thelbësisht kompozimin e vet shoqëror.

Tashmë kanë kaluar vite që kur “i huaji” i këngës italiane ishte apolidi magjepsës me sy të “qartë si deti” (chiari come il mare) kënduar nga George Moustaki, “gjysëm artist gjysëm pirat / një vagabond, një muzikant / që vjedh thuajse aq sa fal” (metà pirata metà artista / un vagabondo, un musicista / che ruba quasi quanto dà). Rritja e fluksit të imigrantëve që ka përfshirë Italinë, duke filluar nga vitet Tetëdhjetë, dhe ndryshime shoqërore dhe politike që i kanë shoqëruar, kanë bërë që autorë dhe interpretues të ballafqohen me një realitet të ri, atë të pranisë masive dhe të qëndrueshme të imigrantëve të huaj në territor. Një prani që bota e muzikës ka regjistruar, komentuar dhe përshkruar sipas disa linjave të veçanta tendencash, që ofrojnë imazhe të “të huajit” tejet të largëta nga ai i një romantiku në ekzil evokuar nga Moustaki. Që nga gjysma e viteve Nëntëdhjetë tema e imigrimit u shndërrua në temë të rëndësishme të këngës italiane, nga Festivali i Sanremos e deri tek zhanret muzikore minore, si reggae, rap dhe këngët autoriale.

Në pop dhe prodhimin kantautorial të viteve Nëntëdhjetë mbizotëron një përfaqësim i migrantit si figurë margjinale – prostituta, lypësa, klandestinë – të paintegruar dhe jashtë qarqeve shoqërore të popullsisë autoktone. Janë mbi të gjitha varfëria, pasiguria dhe nevoja në të cilën gjenden shumica e migrantëve të ardhur në Itali që godet imagjinatën e këngëtarëve dhe autorëve italianë. Është një pjesë njerëzimi që “s’ka kurrgjë” (nun tene niente) ajo që Roberto Murolo tregon në 1993, nga palku i Sanremo-s, me pjesën e tij të famshme «L’italia è ‘bbella».

Pak më vonë mbërrin në Sanremo «emergjenca imigrantëve» – që qarkullon në gazeta dhe TV kombëtare si rrjedhojë e valës së parë migratore nga Shqipëria –  «Heshtni Heshti heshtja është flori» (Zitti Zitti il silenzio è d’oro) i Aeroplanitaliani, i sugjeron Samuele Bersani-t këngën «Barka shqiptare» (Barcarola albanese) e 1994. I varfër, nën rreckat e një shitësi ambulat, është edhe afrikani Ahmed, të cilit i këndojnë Modena City Ramblers në një këngë të 1994 «Ahmed shitësi ambulant» (Ahmed l’ambulante). Këto janë vetëm disa shembuj emblematikë të konsolidimit të një kanuni përfaqësues, që sheh te migranti një figurë të dobët dhe margjinale. Një kanun që kristalizohet në shumë këngë të dy dhjetvjeçarëve të mëpasshëm.

Mes figurave të margjinaliteteve me të cilat lidhen migrantët, ajo e “lypësit” është padyshim më e përhapura. Le të merret shembulli i imigrantit të Gianmaria Testa-s «që zgjat dorën … te semafori i kuq» (che tende la mano… al semaforo rosso), apo ai i Fossati-t, në kërkim për «bukë e guxim» (pane e coraggio), e deri te “krahu i zi” që pasi është shtrirë për të larë xhamin e një veture, përthyhet për të “kërkuara të holla” në një këngë të Litfiba-s të 2008.

Por, domethënës është edhe numri i këngëve që trajtojnë temën e prostitucionit (siç bëjnë Van De Sfroos te “Maria” apo “Non è un Film” i Fiorella Mannoia-s dhe Frankie Hi-nrg-së), për të mos përmendur sugjestionin e jashtëzakonshëm që figura e “klandestinit”, të imigrantit pa atdhe e “sans-papier”, ka ushtruar mbi kulturën muzikale italiane duke filluar nga kënga e Manu Chao-s.

Një vështrim ndryshe gjendet, në ato që një herë e një kohe quheshin zhanre periferike, si rep (rap) dhe rege (reggae), por që në të vërtetë mbulojnë një pjesë të madhe të prodhimit muzikor italian që prej viteve Nëntëdhjetë. Shtysave nacionaliste dhe ksenofobe që fillojnë e gjarpërojnë në shoqërinë italiane, shumë artistë i përgjigjen duke rimarrë vendosshmërisht një pozicion në favor të një shoqërie të hapur dhe multietnike, duke nxjerrë në dukje, në tekstet e tyre, vlerat e mirëpritjes dhe solidaritetit, duke denoncuar klimën e tensionuar dhe mllefin shoqëror që me shpejtësi po përhapet në vend. Këngëve të pafajshme të Jovanotti-t, të cilat himnëzojnë bashkimin e popujve dhe tejkalimin e pengesave të ngjyrave (nga «One nation» tek «Una tribù che balla», të dyja të 1991), u vijnë menjëherë pas këngë më të zymta dhe refleksive, me një tension të fortë militant dhe denoncimi social, që regjistrojnë me shqetësim klimën e hipertensionuar të lidhur me çështjen e imigrantëve.

Shembuj tekstualë të këtij tipi mund të gjenden mes zhanreve dhe skenave muzikore të ndryshme mes njëra tjetrës; e megjithatë artistët dhe grupet që më shumë bëhen protagonistë të kësaj beteje kulturore bashkëndajnë disa karakteristika të ngjashme. Zakonisht kanë prejardhje nga nënkultura rege dhe hip-hop; janë të rinj dhe i drejtohen një publiku të ri; orbita e tyre rrotullohet përreth realitetit politiko-kulturor të qendrave sociale ose përgjithësisht formacioneve politike të majta. Mjafton të përmendet «Fattallà» i Almamegretta-s, pjesë e një albimi me titullin domethënës «Animamigrante», ose këngët e 99 Posse, Africa Unite, Banda Bassotti, Sangue Misto, Assalti Frontali, për të cituar vetëm disa prej të shumë të tjerëve.

Strategjia diskursive e këtyre teksteve ka prirjen e destrukturimi të skemave të njohura dhe identifikuese të bazuara mbi përkatësinë kombëtare, etnike apo fetare, dhe shndërrohet në zëdhënëse të nocioneve të identiteteve të «dobëta», të shpërbëra dhe hibride, ku mbizotëron një mesazh me karakter multikulturor, një ftesë për hapje kundër përçudnimeve. Mitit të autenticitetit i përgjigjen me një estetikë të hibridizimit, që, herazi, shprehet, përveç se në tekste, edhe në muzikë, të karakterizuar nga kontaminimi reciprok i zhanreve muzikore, nga orkestrime «ekzotike» dhe nga referenca repertorësh muzikorë të kulturave të tjera. Janë këto vitet kur përhapet, midis të tjerash, «musika ballkanike», e cila mbërriti në Gadishull nëpërmjet filtrave të Goran Bregović-it dhe Emir Kusturica-s, rimarrë nga Vinicio Capossela në bashkëpunimet e tij me Koćani Orkestar.

Kurse në rep kemi të pranishme një prirje të dyfishtë: nga njëra anë shkëputja prej identifikimeve me përkatësi kombëtare, shoqëruar me një ndjeshmëri alienimi prej shoqërisë përkatëse; dhe nga tjetra thyerjen e kufijve të përkatësisë identitare, që determinohet prej një subjektiviti me «gjak të përzier»:

La mia posizione è di straniero nella mia nazione. / Pozicion prej të huaji kam në kombin tim.

Non parlate allo straniero e lo guardate male / Të huajit të mos i flitet e vëngër të mos shihet

ogni singolo secondo la tensione sale / dhe në çdo sekondë presioni ngrihet

è Sangue Misto e non rispetta più il confine. / është Gjaku i Përzier që nuk përfill më kufi.

 (Sangue Misto, “Lo straniero”, 1994)

Në këtë panoramë që përshkruan në mënyrë të përgjithshme imagjinarin që i jep formë figurës së imigrantit në muzikën e viteve Nëntëdhjetë dhe Dymijë, skena e re e trepit italian shenjon në shumë aspekte një pikëthyerje. Në përshfaqjen e fenomenit migrator dhe në tregimin e kushteve të “të huajit” gjuha e trepit shfaqet veçanërisht interesante dhe mbartëse elementesh të reja. Nuk është rastësi që shumë prej protagonistëve të skenës trep janë fëmijë imigrantësh, si Ghali; të tjerë janë italo-afrikanë, si Laïoung dhe si Momoney, lindur në Torino nga një baba senegalez dhe nënë italiane; të tjerë akoma kanë imigruar në Itali që fëmijë: i tillë është rasti i Isi Noice-t, lindur në Kazablanka dhe rritur në Itali që prej moshës 10-vjeçare, dhe ai i Maruego-s, lindur në Marok dhe rritur në Itali.

Perspektiva e veçantë me të cilën shohin imigrimin u mundëson atyre të dekonstruktojnë disa stereotipe, të përqeshin mënyrën e përshfaqjes së imigrantëve në media, t’i shtyjnë drejt një ekzagjerimi të pamasë e në fund t’i përmbysin.

Nga kjo pikëpamje është e pamundur të mos përmendet rasti i Bello Figo-s, i cili sulmon dëgjuesin me një vulgaritet të dukshëm dhe provokues, duke vënë në lojë njëkohësisht opinionin e përgjithshëm, sipas të cilit imigrantët nuk respektokan ligje dhe rregulla («Unë jo paguaj qera» / Io no pago afito), nuk pranokan të punojnë («Unë jo bëj puntor» / Io no faccio opraio), duken sikur kanë ardhur të gjithë nga deti («Të gjithë miqtë e mi kan ardh me varkë» Tutti i miei amici son venuti con la barca), merrkan, të sapozbritur në Itali, ndihma dhe të benefite në kurriz të taksapaguesve italianë («Të sapoardhur në Itali kemi shtëpi, makina» / Appena arrivati in Italia abbiamo casa, macchine).

Elementi më pështjellosës i Bello Figo-s përbëhet pikërisht nga vënia në lojë qoftë e narrativave viktimizuese, qoftë e narrativave të botës konservatore italiane, që konsideron imigrantët si parazitë dhe dembelë, të mbrojtur nga shteti dhe ligje të padrejta. Përtej çdo gjykimi mbi vlerën e produktit, risia e Bello Figo-s qëndron pikërisht në këtë aftësi për të shkatërruar përshfaqjet mëshiruese me të cilat shpesh përshkruhen jetët e atyre që vijnë nga jashtë, dhe përqeshja e “legjendave metropolitane” mbi imigrantët që qarkullon propaganda e të djathtës.

Në mënyrë analoge, skena e re trep largohet nga prirja e përcaktimit të imigrantit si figurë e dobët dhe e nënshtruar, që me «dorën e zgjatur në semaforin e kuq» kërkon ndihmën e shoqërisë pritëse. Ky përfigurim i të huajit perceptohet si një variant gazetaresk dhe raksionar, i duhuri për:

Chi ha la mente chiusa ed è rimasto indietro / Mendjembyllurit dhe të mbeturit mbrapa

Come al Medioevo / Që nga Mesjeta

Il giornale ne abusa, parla dello straniero come fosse un alieno / Siç abuzohet në gazeta, flitet për të huajin si alien

Senza passaporto, in cerca di dinero. / Një pa pasaportë, që para kërkon

(Ghali, “Itali e dashur” / Cara Italia, 2018)

Imigrantët në tekstet e trepit mbeten shpesh figura në vështirësi ekonomike, por ëndërrimtarë dhe në kërkim të një rrugëdaljeje autonome, duke kërkuar mirëqenie dhe jo ndihma apo lëmoshë. Ndoshta asnjë strofë përshkruan më mirë këtë ndryshim perspektive sesa ajo që hap “Në të njëjtën Barkë” (Sulla stessa Barca) të Maruego-s. Reperi me origjinë marokene përshkruan në pak vargje, por efikase, Ahmedin, protagonistin e këngës, i cili «është me xhepa bosh» por nuk ka asnjë synim të përulet, lypë apo të jetojë i veçuar:

Ahmed figlio del blad / Ahmedi i biri i blad

Nike Air, jeans e casquette / Nike Air, xhins e kasketë

Gira per i quartier / Në xhiro nëpër lagje

Sogna Benz, vuole flus, / Sheh ëndërra me Benz, dhe do flus

Flûte pieni e un flusso di kheb / Flûte plot e fluks kheb

Vuole giusto provare / Do vetëm të provojë

Il gusto del cash / Shijen e cash

E non ha niente in tasca. / Dhe është me xhepa bosh

(Maruego, “Në të njëjtën Barkë” / Sulla stessa barca, 2015)

Edhe «Mamma» e Ghali-t tregon historinë e një djali tunizian që përpiqet të arrijë Italinë nga deti, pa fshehur që protagonisti i këngës «largohet prej mizerjes» (fugge dalla misère). Dëshira për shëlbim shoqëror që buron nga teksti (dhe nga videoja, që në këtu është element esencial për shijimin dhe prodhimin e kuptimit të tekstit) tregon imigrimin me një gjuhë ndryshe prej asaj paternaliste të kantautorëve të viteve Nëntëdhjetë:

Lui guarda me, le mie Nike Air e pensa che / Ai mua më sheh mua dhe Nike Air, dhe mendon

Sia easy fare il cash, ma non sa che così non è / Që është easy të bësh cash, por pa ditur që nuk është kështu që shkon

(Ghali, “Mamma”, 2016)

Edhe tek «Walida» e Amill Leonardo-s, këngë dedikuar figurës amësore, kujtimi i vështirësive dhe kushteve të imigrantit përzihet me një imagjinar shpagimi:

No, non c’era niente in frigo / Jo, nuk kishte në frigorifer asgjë

Scendono lacrime sul tuo viso / Lotët e tu të rrëshqasin në faqe

Walid era senza soldi per pagare le bollette / Walida ishte pa para për faturat

Al palazzo rubavamo la corrente. / Te dritat e shkallës kishin lidhur urat

[…]

Io lo faccio per me stesso e non per Gucci, Fendi o Prada / E bëj për veten time dhe jo Gucci, Fendi e Prada

E non doso ‘sto successo d’autotune con la pala / Dhe nuk mas suksesin e autotune me lopata

Ma quale Capri, quale cabriolet / Çfarë Kapri, çfarë kabrioleje

Io per lei resto il papi, ma il mio papi dov’è? / Unë për të mbetem papi, por papin tim hajde gjeje

Dove ‘sto nulla è gratis specialmente per me / Këtu ku jam, sidomos për mua asgjë s’është gratis

Che son figlio di immigrati, non sapete cos’è. / Nuk e dinë se ç’është të jesh fëmijë imigranti.

(Amill Leonardo ft. Maruego, “Walida”, 2017)

Kur vargjet kalojnë nga veta e tretë njëjës në të parën, duke prekur kujtime autobiografike, gjuha bëhet edhe më e drejtpërdrejtë. Le të merren si shembull këto vargje të Ghali-t:

Prima arrestano mio padre poi mi chiedono la foto / Më parë arrestojnë tim atë e më pas më kërkojnë një fotografi

Obiezione vostro onore ma io alzo il volume / Kundërshtoj i nderuar gjykatës por unë do gre volumin

Nella mia gang pelli chiare e pelli scure / Për lëkurët e qarta dhe t’errëta të gang-ut tim

Sapevi che l’AIDS si cura e il cancro pure / E dije që nga AIDS dhe kanceri ka shërim

Solo che noi siamo troppo poveri per quelle cure. / Vetëm se ne jemi të varfër për të gjetur shpëtim.

(Ghali, “Ora ajrimit” /Ora d’aria, 2017)

Pra, të “huajt” që dalin në këto këngë, nuk përshtaten pasivisht me stereotipet me anë të të cilave stigmatizohen në diskurin publik (në këngën e sipërcituar Ghali këndon: «Ose jemi terroristë ose jemi parasitë / Na duan në rresht për një, asnjë të mos pipëtijë» – O siamo terroristi o siamo parassiti/ Ci vogliono in fila indiana tutti zitti). Nuk duan «bukë» dhe «mirëpritje», por «rrari [Ferrari] e Panamera» (siç thotë Isi Noice në “Milano City Gang” të Laïoung-ut).

Duke i parë nga ky këndvështrim, disa prej temave të ripërsëritura në tekstet e trepit, gjuha vulgare, rikthimi obsesiv i temës së parave, i «shpenzimeve», jetës së çrregullt plot luks e seks që karakterizon shumë prej produksioneve të këtyre artistëve, shfaqet si një nevojë për të dalë nga gjendje minoritare dhe thyerje e stereotipeve përfaqësuese të gjithëmëshirshme ose raciste:

Seimila euro o non vengo […] / 6.000 euro ose nuk vij […]

Non vengo neanche per tremila euro, non sono abbastanza / Nuk vij për 3.000, nuk mjaftojnë

perché dormivamo per terra sopra le coperte / sepse flinim përtokë mbi një shtrojë

dobbiamo arredare la stanza […] / duhet shtëpinë të mobilojmë

E loro c’avevano i soldi, per questo ce l’hanno fatta / Dhe ata kishin para, prandaj ia dolën

Noi rubavamo al supermercato / Ne vidhnim supermarketeve

Mentre la cassiera si era distratta. / Kur kasjerija nuk kishte mendjen

(Laïoung, “6000 €”, 2016)

Bëhet fjalë për një karakteristikë që, pjesërisht, ka prejardhje nga trepi i Shteteve të Bashkuara. Siç shkruan sëfundmi Pietro Bianchi në një artikull: «Në kërkimin paradoksal dhe nikilist të së keqes dhe teprisë si stil jetese, buron një prej aspekteve më interesantë që gjenden në të pavetëdijshmen politike të  hip-hop-it të prodhuar në jug të Shteteve të Bashkuara vitet e fundit: brendësimi i dhunës dhe dëshpërimit, dhe ideja që vetëshkatërrimi merret si një formë e përmbysur autodeterminimi apo identiteti». Këta artistë afirmojnë, midis të tjerash, aftësinë e tyre për të kolonizuar nëpërmjet këngëve, imagjinarin e gjeneratave të reja italiane, edhe prej një pozite të vështirë si ajo e “të huajve”:

La capitale della moda, è la mia casa nuova […] / Kryeqyteti i modës, është shtëpia ime e re

Non andiamo di moda, ma noi siamo la moda. / Nuk jemi në modë, por moda jemi ne.

Nga kjo pikëpamje në disa këngë të trepit italian del në pah një aspekt vazhdimësie me këngët e viteve Nëntëdhjetë dhe fillimviteve Dymijë, sidomos në pozicionimin kundër çdo joshjeje identitare. Interesante në këtë kuptim është përzgjedhja e reperit Laïoung për të rivizituar këngën “Je so’ pazzo” të Pino Daniele-s. Në tekstin e këngës gjendet një denoncim i hapur kundër mistifikimit që fshihet pas çdo procesi “normalizimi”, që shpirtërisht risjell në mendje kantautorin e madh napoletan:

La perfezione è una bugia / E përkryera është gënjeshtër

e la normalità è un difetto / dhe normaliteti një difekt

Siamo perfetti come nasciamo. / Vetëm të sapolindur jemi perfekt

(Laïoung, “Je so’ pazzo”, 2016)

Vazhdimësia me tekstet militante të repit të viteve Nëntëdhjetë shfaqet dukshëm në mohimin e kategorive të bazuara në përkatësinë etnike dhe në pohimin e një identitetit hibrid, jotoleruese ndaj klasifikimeve me bazë raciale, siç del qartësisht nga kjo strofë e “Wily Wily” të Ghali-t, që përshkruan gjendjen e vet si «i huaj në atdhe» (straniero in patria) duke përvetësuar të gjitha kishetë raciste në qarkullim:

Io sono un negro, terrorista / Unë negër, terrorist

Culo bianco, ladro bangla e muso giallo. / Bythë bardhë, hajdut bangla, surrat verdhë.

(Ghali, “Wily Wily”, 2017)

Në përfundim, përtej çdo konsiderate me karakter estetik, përtej ç’të ardhme e pret trepin italian dhe zhvillimet e tij të mundshme, përtej shumë kontradiktave dhe mendjelehtësive që mund të gjenden në tekstet e tij, duket që, në këtë nënzhanër të zymtë të repit, shumë artistë kanë gjetur një material dhe gjuhë që mundëson tregimin, në formë të re dhe origjinale, të imigrimit dhe praninë e imigrantëve në Itali. Prandaj edhe marrëdhënia me trepin amerikano-verior nuk përfigurohet si imitim i pastër apo përvetësim pasiv i një gjuhe të paketuar paraprakisht, por si një marrëdhënie ripërfiguruese krijuese e imagjinarit të lidhur me reperat amerikanë. Edhe më dukshëm del në pah sesi “gjeneratat e dyta” nuk pasqyrohen më në imazhin e imigrantit që qarkullonte – e sot e kësaj dite qarkullon – në shumë produkte të kulturës italiane të tridhjetë viteve të fundit (nga muzika te kinemaja e deri te përshfaqjet më të zakonshme mediatike). Një imazh që sot duket i ezauruar, një imazh për t’u lënë shpejt pas krahëve, për të kërkuar mënyra të reja përshfaqjeje. Dhe është ndoshta ky aspekt që ka kontribuuar në mënyrë jo banale në suksesin e trepit në Itali dhe përhapjes së tij mbresëlënëse vitet e fundit.

*Teksti origjinal gjendet në revistën online Dinamo Press nën titullin “Stranieri in patria”. Le migrazioni e la trap italiana. (https://www.dinamopress.it/news/stranieri-patria-le-migrazioni-la-trap-italiana/)
*Një version më i gjatë: Paolo Barcella e Angelo Bonfanti, L’immigrazione nella canzone italiana (1991-2018), në Gabriele Beltrami (nën kurimin e), La musica e i migranti. Musica e inserimento urbano, “Studi emigrazione”, 211, 2018, fqt. 245-270.


Emigracioni lombard midis italianëve “të vjetër” dhe “të rinj”. (Paolo Barcella)

Lombardia dhe migracionet: grimca historike.

Zona e Lombardisë ka një histori të pasur e të ndërlikuar lëvizjesh njerëzore. Që në fillimet e epokës moderne banorët e sistemeve të ndryshme migratore kanë qenë të angazhuar në zhvendosje me rreze të shkurtër, të mesme apo të gjatë: herë rrugëtimet e tyre ezauroheshin brenda rajonit e herë drejtoheshin jashtë kufijëve të tij aktual. Një përqindje e konsiderueshme e këtyre flukseve zhvillohej përgjatë harkut alpin ku krijohej një «përqëndrim eksperiencash dhe praktikash që shkojnë nga emigracioni artistik dhe sipërmarrës tek ai artizanal dhe zejtar, nga ai i tregëtisë së vogël ambulante e deri tek ai i mjerimit të lypjes» [LUIGI LORENZETTI – RAUL MERZARIO, Il fuoco acceso. Famiglie e migrazioni alpine nell’Italia d’età moderna, Donzelli, Roma, 2005, fq. VIII]. Lëvizja nga malet ndiqte dinamikat e veta, me qarkullime, nisje dhe rikthime pak a ashumë të rregullta, që mundësonin transfermin e parave dhe kapitaleve nga qytetet në zonat periferike [DIONIGI ALBERA – PAOLA CORTI, La montagna mediterranea: una fabbrica di uomini? Mobilità e migrazioni in una prospettiva comparata (secoli XV-XX), Gribaudo, Cavallermaggiore, 2000]. Megjithatë, në epokën moderne, lëvizje dhe migrime nuk kanë patur vetëm malet, por edhe ulësirat dhe zonat kodrinore [PATRIZIA AUDENINO, “L’emigrazione dalla Lombardia”, «Archivio Storico dell’Emigrazione Italiana», 2, 2006, fqt. 25-37].
Në udhëkryq të këtyre flukseve gjejmë shpesh qytetin e Milanos, qendrën antike të tërheqjes së mijëra punëtorëve, të cilët garonin të kontrollonin segmente të tregut të punës qytetare. Një shembull shumë interesant janë hamejtë e Canton Ticino-s, të cilët zunë një pozicion mbizotërues në qytet, duke përfituar privilegje, që u mundësonin të punonin në sheshet milaneze: pikërisht për këtë arsye ata shpesh u konfliktuan me punëtorët e krahinave të tjera lombarde [STEFANIA BIANCHI, La patria di quartiere: identità e mercato dei servizi nella patria dei facchini, Percorsi di ricerca – Labisalp, 6, 2014; LUIGI LORENZETTI, “Migrazioni in area ticinese, tra pratiche transnazionali e geometrie identitarie (XVI- inizio XX secolo)”, «Archivio Storico dell’Emigrazione Italiana», 8, 2012, fqt. 76-85].
Gjithmonë gjatë epokës moderne, në rajon imigruan edhe migrantë të klasave të larta sociale, të përkushtuar ndaj tregëtisë ose, duke filluar që në Tetëqindën, industrisë. Shumë prej tyre vinin nga kantonet zvicerjane, nga Gjermania, nga Franca, nga Anglia dhe, të gjithë sëbashku, formuan koloni anëtarët e të cilave ishin përgjithësisht shumë të shkolluar, liberalë e protestantë, shpesh pjesëmarrës të jetës politike lombarde [GIORGIO SPINI, Risorgimento e protestanti, Il Saggiatore, Venezia, 1989]. Këto koloni u rritën dhe përfituan një konsideratë të madhe politike dhe ekonomike, sidomos në Milano dhe Bergamo, duke u karakterizuar gjithnjë e më tepër në sensin protestant për shkak të identitetit fetar të anëtarëve të tyre [GIORGIO SPINI, Italia liberale e protestanti, Claudiana, Torino, 2002]. Lidhjet familjare dhe miqësore të këtyre imigrantëve ishin të shtrira në të gjithë territorin italian – koloni të ngjashme kishin lindur në Venecia, Genova, Napoli, Firenze, Livorno, Roma dhe Torino [DANIELA LUIGIA CAGLIOTI, Vite parallele. Una minoranza protestante nell’Italia dell’Ottocento, il Mulino, Bologna, 2006; CINZIA MARTIGNONE, Imprenditori protestanti a Milano, 1850-1900, FrancoAngeli, Milano, 2001; GEORGES BONNANT – HERMANN SCHüTZ – EMILIO STEFFEN, Svizzeri in Italia. 1848-1972, Camera di Commercio Svizzera in Italia, Milano, 1972] – dhe në shumë vende të tjera europiane e amerikane, duke inkurajuar shkëmbime kulturore dhe tregtare që gjeneronin rrugëtime të mëtejshme lëvizjesh.
Ndërsa në tridhjetëvjeçarin e fundit të Tetëqindës, u intensifikuan nisjet e lombardëve jashtë vendit, të cilët çlironin Ulësirën Padane nga teprica e punëkërkuesve. Fillonte kështu sezoni i Emigrimit të Madh, përgjatë të cilit flukset, megjithëse ruajtën disa karakteristika të veçanta të qarkullimit të epokës moderne, morën përmasa të tilla saqë detyruan klerin lombard të ndërmerrte nisma asistence dhe shoqëruese për migrantët: peshkopi i Cremona-s, Geremia Bonomelli, falë një ndjeshmërie të zhvilluar duke vrojtuar shpopullimin e fushave lombarde, i dha jetë Opera-s homonime, e cila do të kujdesej për emigrantët italianë të nisur drejt qendrave europiane [FABIO BAGGIO, Scalabrini e Bonomelli. Due vescovi al cui cuore non bastò una diocesi, CSER, Roma, 2015].
Zhvillimi industrial i dha një drejtim tjetër historisë ekonomike dhe shoqërore të Gadishullit, duke gjeneruar tipologji të reja fluksesh migratore. Gjatë tridhjetëvjeçarit të parë të shekullit, qytete si Milano dhe Sesto San Giovanni tërhoqën dhjetra mijëra punëtorë të krahinave përreth [LAURA FRANCESCA SUDATI, Tutti i dialetti in un cortile. Immigrazione a Sesto San Giovanni nella prima metà del ’900, Guerini e Associati, Milano, 2008]. Duke filluar pas Luftës së Dytë Botërore, falë përhapjes së industrisë në territor, Lombardia në tërësi u shndërrua në një pol tërheqës për migrimet masive, fillimisht të atyre të Jugut e më pas të të huajve. Megjithatë, deri në vitet Gjashtëdhjetë të Nëntëqindës, imigracioni vazhdoi të ishte i shoqëruar nga flukse domethënëse emigratore të zonave socio-ekonomikisht të dëshpëruara të rajonit drejt destinacioneve përtej oqeanike apo të Europës së Veriut. Flukset dalëse humbën peshën e tyre duke filluar vetëm nga vitet e para të Shtatëdhjetës.
Kjo lëvizshmëri përcaktoi profilin e rajonit: Lombardia që njohim është e përbërë prej flukseve që e kanë përshkuar. Kultura e saj, ekonomia dhe shoqëria janë produkt i sedimentimit të aktiviteteve njerëzore që në shumicën e rasteve janë fryt i lëvizjes së punëtorëve. Nga gjysma e dytë e Nëntëqindës, rajoni ka përthithuar fillimisht milona jugorë e më pas qytetarë të huaj që në Lombardi kanë punuar dhe jetuar, duke ndërtuar shtëpi, ura dhe rrugë, duke hapur restorante dhe aktivitete tregtare, duke dhënë mësim nëpër shkolla e duke studiuar në universite, duke punuar në ndërmarrje, spitale dhe administrata: sot, edhe ata janë Lombardia. Dhe, nëse shohim flukset migratore që nga kriza e 2008 kanë shtyrë një numër personash gjithnjë në rritje të lënë rajonin, kuptojmë që përbërja e këtyre flukseve është pjesë e historisë që po tregojmë: personat që po largohen nga Lombardia e sotme janë edhe ata ish-imigrantë apo fëmijë imigrantësh që kanë dhënë kontributin e tyre në konfigurimin e fytyrës së shoqërisë, ekonomisë dhe kulturës rajonale. Lombardët që emigrojnë janë fëmijë napolitanësh dhe puljezësh që kanë jetuar pak vite në Jug dhe janë formuar në shkollat apo universitetet lombarde; janë edhe shqiptarët, senegalezët, marokenët, indianët sikh të lindur apo mbërritur që në vegjëli në Lombardi, por që sot janë qytetarë italianë të cilët zotërojnë në mënyrë perfekte gjuhën dhe njohin rajonin si shokët e tyre të shkollës, punës apo universitetit.

Lëvizjet bashkëkohore: të dhënat.

Lombardia, përveç se është një nga rajonet më të populluara në Itali, është edhe më e karakterizuara prej pluralitetit etnik. Vetëm në qytetin e Milanos numërohen 160 komunitete të kombësive të ndryshme [DONATELLA FERRARIO – FABRIZIO PESOLI, Milano multietnica. Storia e storie della città globale, Meravigli Edizioni, Firenze, 2016]. Bëhet fjalë për komunitete që numërojnë brenda tyre një numër në rritje “italianësh të rinj”, individë shpesh të rinj që vendosin të marrin nënshtetësinë e vendit ku jetojnë që prej lindjes. Në nivel kombëtar, marrjet e nënshtetësisë italiane kanë patur rritje të vazhdueshme duke arritur, në 2015, shifrën e 178.000. Në 38% të këtyre rasteve bëhej fjalë për të mitur, ndërsa gjysma kishte një moshë nën të 30-ve. Gjithashtu, në të gjithë rajonin mbetet në nivele të rëndësishme ardhja e imigrantëve me origjinë nga rajone të tjera italiane. Sipas INSTAT-it të 2017 territori lombard është nga të paktët me një ndryshim pozitiv të popullsisë, më domethënësi pas krahinave të Bolzano-s dhe Lazio-s.
Gjithsesi, pavarësisht rritjes së popullsisë falë imigracionit, Lombardia ka parë vitet e fundit një rënie të të ardhurave të përgjithshme, që përbën një nga faktorët kryesorë të rifillimit të emigracionit.

Edhe pse duhet thënë që të dhënat e AIRE duhet të vlerësohen duke patur parasysh kufizimet e tyre, nga krahasimi me të dhënat e ISTAT mbi migrimet e brendshme duket qartazi sesi emigrantët e rajoneve jugore vazhdojnë të gjejnë në rajonet Qendër-Veriore destinacione interesante, ndërsa për lombardët në kërkim të alternativave, vendmbërritje kryesore mbeten vendet e huaja.
Mes tyre ekziston një kuotë gjithnjë e më domethënëse e “migrantëve të rinj italianë”, që kthehen në vendet e tyre të origjinës si qytetarë italianë, ose që u drejtohen destinacioneve të reja. Më poshtë do të shohim sesi këta kthehen në eksportues të Made in Italy, si përcjellës të gjuhës, kulturës, ndjeshmërisë dhe produkteve italiane në botë. Dhe, duke parë numrin e tyre në Lombardi, emigrimi i “italianëve të rinj” meriton të jetë i konsideruar si një nga aspektet më karakterizuese të fenomenit migrator lombard bashkëkohor.

Të rinj lombardë në botë.

Vitet e fundit shumë studime janë përqendruar mbi lëvizshmërinë e të rinjve italianë dhe në veçanti të studentëve të diplomuar apo doktoruar tëcilët shkojnë të gjejnë fatin e tyre jashtë vendit, në universitete, fondacione, qendra kërkimore ndërkombëtare. Bëhet fjalë për atë kategori të cilës analistë të shumtë, apo edhe publiku i përgjithshëm i referohet si “cervelli in fuga” / “tru në arrati” [PAOLA CORTI, “La nuova mobilità degli italiani e le migrazioni internazionali”, in ADELINA MIRANDA – AMALIA SIGNORELLI, Pensare e ripensare le migrazioni, Sellerio, Palermo, 2011, fqt. 120-135]. Të para nga afër historitë e shumë të rinjve emigrantë lombardë, përcjellin ndjesinë që kjo tipologji ka prodhuar një lloj përkufizimi përgjithësues, një etiketë nën të cilën futen itinerare dhe eksperienca shumë të ndryshme. Në fakt, bëhet fjalë për histori të ndryshme prej atyre që media tregojnë në formën e një narrative vetëpëlqyese, e cila sheh shumë “gjeni” të vegjël italianë të punësuar me meritë në qendrat kërkimore ndërkombëtare. Historitë reale u ngjajnë historive të njerëzve të zakonshëm, persona më të shkolluar se migrantët italianë të pesëdhjetë viteve më parë – sepse vetë Vendi është, sot, më i shkolluar – por që, njësoj si migrantët e asokohe, rraskapiten duke punuar e studiuar, në kërkim të një konsolidimi profesional. Shpesh, pastaj, këto persona, si imigrantët në përgjithësi, përballen me fenomenin e overeducation-it, domethënë pranojnë punësime që kërkojnë kompetenca dhe aftësi inferiore prej atyre që disponojnë falë formimit [M. CAROLINA BRANDI – M. GIROLAMA CARUSO – SIMONE DE ANGELIS – SIMONA MASTROLUCA, “L’evoluzione del mercato del lavoro tra gli immigrati laureati: il fenomeno della “overeducation” dai censimenti del 2001 e 2011”, në MATTEO SANFILIPPO, Nuovi studi sulle migrazioni in Europa, «Studi Emigrazione», 206, 2017, fqt. 181-213]. Më poshtë do të rendis dy prej këtyre historive, fryt i intervistave të shkruesit.
Pietro Rosso (Intervistuar më 30 prill 2017).
Pietro Rosso u lind në Fiesole por u rrit në Milano, ku u shpërngul me familjen në moshën 14 vjeçare. Në kryeqendrën lombarde filloi shkollën dhe u diplomua. Më pas u transferua në Pavia, ku vendosi të studionte filozofi. Në fund të trevjeçares, në 2006, nuk kishte ende ide të qarta përsa i përket së ardhmes. Kështu vendosi të ndiqte një mikun e tij, Luca-n, që ishte transferuar në Paris, për të studiuar Shkenca Politike. Fillimisht Pietro kishte bindjen se do të jetonte në Francë vetëm disa muaj, për të mësuar gjuhën dhe të pasuronte kurrikulumin e tij përpara kthimit në Milano. Për të përballuar jetesën, gjatë qëndrimit të parë në Paris, pranoi të gjitha punët karakteristike të prekariatit, nga baristi e deri te magazinieri. Teksa punonte, mori dijeni për ekzistencën e ndihmave sociale të Francës dedikuar personave me të ardhura të ulëta, të cilat garantonin transportin publik falas dhe kontribute për shpenzimet e qerasë së banesës, për të cilat mund të aplikonin edhe të huajt. Pikërisht ky element, sëbashku me joshjen e një jete metropolitane multikulturore, e shtyu të kërkonte një mënyrë për të qëndruar në Francë. Brenda pak kohëve, perceptimi i realitetit pavez, ku kishte kaluar ciklin e parë të studimeve universitare, ndryshoi. U ndje shumë i tërhequr prej një qyteti ku ishte e mundur të bëje miqësi me kolumbjanë, magrebinë, portugezë: për të, në kohërat e para, vetëm me francezët marrëdhëniet ishin më të ndërlikuara. Ai u regjistrua në universitetin e Parisit, por, brenda pak kohëve, i lindi dëshira të punonte në fushën e kinemasë. Gjeti një punë në një shtëpi produksioni si monatzhier, përpara se të kuptonte që interesi i tij i vërtetë ishte ai i teknikut të set-it. Gjithsesi përfundoi universitetin dhe vendosi t’i dedikohej punës me kohë të plotë. Falë kasës sociale të punëtorëve të prekariatit gjeti mënyrën për të frekuentuar falas kurse të shumta për të marrë liçensa dhe patenta që, nga 2009, i kanë mundësuar të bëhet teknik dritash në set-e kinematografike. Në 2011, edhe pse ishte i kënaqur me punën e tij, ndjente që ende nuk kishte ardhur momenti i stabilizimit. U transferua në Québec për disa muaj, për të verifikuar mundësinë e vazhdimit të zanatit në Amerikën e Veriut. Por, kur u rikthye në Paris, njohu një vajzë që shpejt do të bëhej shoqja e tij: kjo marrëdhënie e motivoi të qëndronte në Francë, ku rifilloi me kënaqësi profesionin e vet. Një zanat përgjithësisht manual, me aktivitet fizik, konkret e stimulues nga pikëpamja artistike: ditën e intervistës Pietro gjendej në Marsejë për xhirimin e një seriali televiziv.
Chiara Morbi (Intervistuar më 2 maj 2017).
Mbi punën dhe studimin është edhe historia e Chiara Morbi-t, lindur e rritur në Crema. Pasi frekuentoi liceun gjuhësor të qytetit, Chiara vendosi të provonte punën në fabrikë. Puna disamujore në zinxhirin e montimit e bëri t’i dukej më e arsyeshme ideja e vazhdimit të studimit dhe kështu u regjistrua në Fakultetin e Gjuhëve të Huaja. Teksa po përgatiste tezën e diplomës, u apasionua shumë pas historisë, e cila e shtyu të provonte rrugën e doktoraturës jashtë. Kështu, në 2011 u transferua në Londër, një qytet që zgjodhi pasi në të kishin kaluar edhe disa prej mikeshave të saj. Muajt e parë i kaloi duke frekuentuar një shkollë për perfeksionimin gjuhësor. Ndërkohë punonte në një restorant që, nga ana profesionale, do të prëbënte një eksperiencë të tejskajshme: shumë orë në të zezë, me ditë të tejzgjatura pune dhe luhatje oraresh të papërballueshme. Pikërisht për këtë arsye kërkoi dhe gjeti një punë tjetër në një dyqyn të njohur veshjesh, ku ia doli të kishte një kontratë dhe orare të rregullta. Në 2012 u transferua në Birmingham, për të filluar doktoraturën kërkimore. Vitin e parë nuk arriti të marrë bursën e studimit, e cila iu njoh në vitet në vazhdim. Paralelisht, ajo ka zhvilluar kërkimet duke kaluar disa kohë për studim në Shtetet e Bashkuara. Megjithatë, pavarësisht se prodhimi i saj kishte rezultate të vlerësuara prej docentëve me të cilët ballafaqohej, vitet e doktoraturës nuk ishin në lartësinë e pritshmërive, aq sa arriti të vinte në diskutim vazhdimësinë e karrierës akademike. Pas mbarimit të tezës në 2016, Chiara gjeti një punë të re në një agjensi ku punon me kënaqësi, falë sidomos mjedisit të punës dhe kolegëve me prejardhje nga kombe të ndryshme. Kontrata gjithsesi zgjat vetëm një vit, aq sa koha që Chiara i ka lënë vetes për të menduar rreth së ardhmes: deri përpara Brexit, mendonte të regjistrohej në një master që do i mundësonte mësimdhënien në shkollat angleze. Por, duke parë rezultatin e referundum-it dhe pasigurinë për situatën e imigrantëve në Angli, vendosi të mos e konsiderojë më atë zgjedhje.

“Lombardët e rinj” në botë.

Sipas të dhënave të ISTAT-it thuajse çereku i 100.000 të fshirëve prej zyrave të gjendjes civile italiane për t’u shpërngulur jashtë shtetit kishin origjinë të huaj. Mbi këto të dhëna hipotezohej se një pjesë ishin amerikano-jugorë me origjinë të largët italiane, të cilët kishin ardhur në Itali vetëm për të marrë nënshtetësinë në bazë të iure sanguinis. Gjithsesi, midis emigrantëve me nënshtetësi italiane të marrë vonë një numër i madh ka përjetuar eksperienca shumë të ndërlikuara, që, për t’u kuptuar, kanë nevojë për një rikonstruktim të tërësisë së eksperiencave të tyre familjare. Lombardia, për arsyet demografike të sipërcituara, është në qendër të këtij fenomeni. Më poshtë do të renditen rastet e dy grave me origjinë shqiptare – të cilat kanë marrë nënshtetësinë italiane në kohëra të ndryshme, si rrjedhojë e migracionit në Lombardi – që për arsye profesionale kanë vendosur të rishpërngulen: arsyeja e përzgjedhjes së vrojtimit të zhvendosjes së qytetarëve të rinj italianë me origjinë shqiptare është e motivuar edhe nga përmasat e fenomenit, që gjen konfermë në statistikat më të fundit [http://www.ilpost.it/2017/06/21/albanesi-italiani-tornano-in-albania/].
Eriola Fiore (Intervistuar më 29 prill 2017).
Eriola Fiore u lind në Tiranë, ku përfundoi cilkin e parë të shkollës fillore. Në 1991, u transferua me familjen në Itali. I ati i Eriolës, Francesco, u lind dhe rrit në Shqipëri, por është qytetar italian: pikërisht për këtë arsye kishte një rrjet njohjesh në Itali, që i mundësuan transferimin në Gallipoli ku familja e tij banoi për dy vjet. Falë situatës së Francesco-s, të gjithë pjesëtarët e familjes morën nënshtetësinë, si italianë të riatdhesuar. Në 1993, prindërit e Eriolës vendosën të transferoheshin në Veri, ku kishin më shumë mundësira punësimi. Pasi panë disa qytete, zgjodhën Bergamo-n sepse bulevardi kryesor me pemët e tij, gjelbërimi dhe kodra ku gjendet pjesa e epërme e qytetit u kujtonin Tiranën e tyre. Eriola tregon: «Francesco ngarkoi Renault 5 me gjithë pasurinë e familjes, domethënë me rrobat dhe një televizor, dhe i solli të gjitha në Bergamo, ndërsa unë, ime më dhe ime motër, u ngjitën nga Gallipoli me tren. Tani që e mendoj dhe kujtoj, më duket si një skenë e Rocco e i suoi fratelli, që zbarkoi në Milano nga Lucania me familjen». Në Bergamo u pritën dhe ndihmuan nga një çift fqinjësh, Gianni dhe Milena, që u shndërruan në miqtë më të mirë të familjes. Ndërkohë që prindërit punonin Eriola dhe Edlira përfunduan studimet e tyre. Eriola, në veçanti, frekuentoi liceun artistik, ku pati një marrëdhënie të mirë me bashkëmoshatarët dhe disa prej mësuesve që ditën t’i nxirrnin në pah vlerat dhe ta mbështesnin në momentet e vështira. Më vonë, falë bursave të studimit, u regjistrua në Fakultetin e Letrave të Università Cattolica të Milano-s, ku gjërat nuk shkuan siç duhej, duke favorizuar kështu transferimin në Statale. Gjatë viteve të universitetit rastësisht u ndesh me një kurs falas regjie të mbajtur nga disa ish-nxënës të Shkollës së Kinemasë së Milano-s. Në përfundim të këtij kursi, një ekip me disa shokë, prodhuan dokumentarët e parë, midis të cilëve një mbi shqiptarët që studionin art në Lombardi. Kështu, më vonë, kaloi seleksionimin për në Shkollën e Kinemasë, të cilën e mbaroi teksa punonte si kamariere. Pas mbarimit të shkollës u punësua në një librari dhe bëri një stazh pranë Bergamo Film Meeting, pas të cilit iu mundësua një bashkëpunim që e mbylli për shkak të nevojës së gjetjes së një pune me kohë të plotë. Pasi kërkoi punë, nga libraritë e deri te luleshitësit, në 2013 vendosi të rikthehej në Shqipëri ku, që në 2011, kthehej gjatë verës për bashkëpunime të shkurtra me një shtëpi produksioni. Kështu, u rikthye në Tiranën e lënë 20 vite më parë, si nënshtetase italiane, me një formim studimor të përfunduar midis Bergamos dhe Milanos. Prej 2016 punon si dokumentariste freelance dhe e ndjen shumë të fortë lidhjen me Italinë.
Klara Kodra.
Klara Kodra, me baba boshnjak dhe nënë shqiptare, u lind në Tiranë më 1980. Kaloi dy vite në Sarajevë me familjen derisa, pak para fillimit të luftës, u kthye me të ëmën dhe vëllanë në Tiranë, ndërsa i ati mbeti në Sarajevë përgjatë gjithë periudhës së rrethimit. Në Shqipëri Klara frekuentoi Shkollën e Baletit të cilën e përfundoi në Akademinë e Bakusë, në Azerbajxhan. Ndërkohë familja, në 1997, u shpërngul në Bergamo, ku i vëllai Romeo, në atë kohë futbollist premtues, ishte angazhuar me skuadrën e Albinoleffe-s, me perspektiva karriere në kategoritë profesioniste. Pikërisht për këtë arsye, pas kthimit nga Bakuja, edhe Klara u zhvendos në Bergamo, ku iu përkushtua baletit klasik derisa një dëmtim në gju e detyroi të mbyllte karrierën. U regjistrua në Universitetin e Milano-s, por e ndërpreu pasi rifitoi lëvizjen normale të gjurit. Në 2003 themeloi një shkollë baleti në qytetin orobik: kursi shkonte shumë mirë dhe arriti të kishte që në fillim një numër të lartë nxënësish. Çoi përpara këtë aktivitet, paralelisht me aktivitetin e spektakleve, derisa në 2005 u njoh me disa elementë të Kombëtares Italiane të Gjimnastikës Ritmike që e afruan pranë Kombëtares. Më tej, prej 2008, ajo u bë koreografe e skuadrës, me një kontratë të rinovueshme vit pas viti. Për Kombëtaren Italiane filloi, edhe falë saj, një sezon suksesesh të mëdha, me shumë medalje të njëpasnjëshme të fituara në botërore dhe olimpiada. Në 2013 Klara u bë nënshtetase italiane, gjashtëmbëdhjet vjet pas ardhjes në Itali. Më pas, në 2014, një shtatzani u bë shkak për mungesën e rinovimit të kontratës. Kështu mbeti e papunë, por vetëm për një periudhë të shkurtër: trajnerja e skuadrës Kombëtare të Finlandës, që Klara kishte njohur gjatë grumbullimeve në Follonica, e thirri sapo mori vesh që ishte e papunë. Prej 2015, filloi të punonte në Helsinki, ku ka vendosur të qëndrojë, si qytetare italiane, mbi të gjitha sepse shoqëria dhe shteti finlandez lehtësojnë punën e grave, duke u mundësuar kombinimin e profesionit me amësinë. I bir, Tommaso, është tre vjeç dhe flet italisht, gjuhën e të atit, shqip, gjuhën e nënës dhe finlandishten e kopshtit. Klarës i mungojnë shumë gjëra nga Italia, që është edhe vendi – midis të tjerëve që përbëjnë historinë e saj – për të cilin ndjen më tepër nostalgji.

Made in Italy-a.

Është shumë interesante të vërehet se çfarë marrin me vete, nga Lombardia, emigrantët bashkëkohorë italianë. Pietro, në team-in e tij të punës, është i vetmi italian dhe mendon se ky faktor e ka favorizuar, duke i mundësuar që kolegët ta shohin me një simpati të lidhur, sipas tij, me imazhin pozitiv që Italia ka në Francë, falë faktorëve si kultura, qytetet e artit, kuzhina, të cilën ai kontribuon ta bëjë të njohur. Në Paris ka një grup miqsh italianë me të cilët takohet rregullisht për të praktikuar «ndonjë ritual nostalgjik, si gatimi i carbonara-s, duke dëgjuar këngët e De Gregori-t». Analogji të tilla gjenden edhe në situatën që përjeton Chiara në Angli.
Kështu, nuk është për t’u cuditur që, në përgjithësi, të jenë pikërish emigrantët me origjinë të huaj më të ndërgjegjshmit për atë ç’ka Italia dhe Lombardia u kanë dhënë, ndoshta sepse, për të cituar një proverb të nativëve amerikanë, “duhet të ecësh për tre hëna në këpucët e tjetrit për të njohur … këpucët e tua”. Klara ka përvetësuar në Itali aftësitë profesionale dhe organizative, mbi të gjitha ato të punës në skuadër. Ajo, me prejardhje nga baleti klasik nuk kishte mentalitetin përkatës të gjimnastikës ritmike, ku është thelbësore ndarja e energjive të një staff-i. Pikërisht në vitet ku ajo mori një rol kyç në Kombëtaren Italiane, u zhvillua një Shkollë Italiane e Gjimnastikës Ritmike që, për rezultatet e arrituar, është sot në lartësinë e shkollave kryesore, si ajo ruse, bielloruse apo ukrainase. Sot Klara po eksporton dhe po bën të njohur në Finlandë këtë “shkollë italiane”. Kurse Eriola pranon që ka marrë nga shkolla dhe formimi lombard materialin përbërës të botkuptimit të saj, sidomos atë të fushës profesionale. Italia, për të, nuk është vetëm nënshtetësia: ndjek meshën në italisht, lexon gazetat në italisht dhe, me përjashtim kur janë autorë shqiptarë, lexon vetëm përkthime italisht të veprave të huaja. Aq sa thotë që: «të qenurit italiane është shumë e fortë: edhe kur flas shqip më shpëtojnë vazhdimisht  fjalë në italisht». Nuk është rastësi edhe fakti që njëra nga gjërat që i bënë përshtypje tek shoku i saj, Romeo Kodra, qe pikërisht se «ishte personi i parë që takoja i cili, në blogun e tij, shkruante shqip sikur të ishte duke shkruar italisht». Romeo, që është edhe i vëllai i Klarës, ndryshe nga familjarët e tij nuk e ka marrë kurrë nënshtetësinë italiane por, pasi la futbollin, është kthyer në një studiues të artit dhe kritikës teatrore, duke u shndërruar në mbartës të shëndetshëm të italianitetit në Ballkan: rikthyer në Tiranë, midis të tjerash ka eksportuar autorë italianë, duke përkthyer dhe publikuar në Shqipëri veprën e regjizorit teatror Eugenio Barba, si dhe shkrime dhe komente të njerëzve të kulturës së Gadishullit, midis të cilëve gjermanistin siçiliano-lombard Valerio Furneri, prej të cilit ka publikuar dhe përkthyer refleksione në blogun e tij.

Një histori e fundit: frontalierët.

Kur flitet për migracionet në Lombardi, duhen patur një konsideratë e veçantë për një kategori punëtorësh në lëvizje, domethënë frontalierët. Bëhet fjalë për ata lavjerës ndërkombëtarë që – rezidentë në Lombardi por aktivë në Zvicër – kanë marrë një statut specifik në 1931, kur Kenfederata Helvetike e përcaktoi me një ligj federal mbi imigracionin. Prani e vazhdueshme gjatë gjithë shekullit, frontalierët kanë marrë një peshë vendimtare në gjysmën e dytë të Nëntëqindës, duke shkaktuar një qarkullim të vazhdueshëm punëtorësh, në veçanti midis krahinave të Verese-s, Como-s, Sondrio-s, dhe kantoneve Grigioni e Ticino, ku sot drejtohet 90% e flukseve totale të frontalierëve lombardë. Pas krizës së 2007-2008, që goditi dhunshëm Italinë, këta punëtorë janë shtuar me shpejtësi, duke kaluar vlerat e njohura më parë. Në 2016 ato prekën kuotën 61.000, duke favorizuar në gjirin e popullatës vendase një radikalizim të ndjesisë karshi tyre, që kishte filluar që prej viteve Nëntëdhjetë. Pavarësisht iniciativave me referendume kundër të huajve në 2014 dhe 2016, që patën fituar shumicën e votave në Canton Ticino, numri i frontalierëve ka vazhduar të rritet dhe të mbërrijë sot deri në 65.000 njesi. Në fakt këta mund të konsiderohen si një qytet lombard që përditë transferohet në Konfederatën Helvetike, ku eksporton fuqinë e vet punëtore dhe aftësitë e veta, duke kapërcyer të gjitha kontradiktat dhe arsyet e konfliktualitetit që përcjell me vete. Pas së gjithash, siç tregonte një punëtor varezin në një intervistë dhënë përgjatë një kërkimi të fundmë: «Një koleg i vjetër i imi më thoshte gjithmonë që buka e fitur atje [në Ticino] ka shtatë kore! Ka aq shumë të mira sa ç’ka edhe të këqija!» [GIUDO COSTA, Non avete pane a casa vostra? Mezzo secolo di frontalierato italo-svizzero (1965-2015), BiblioLavoro, Milano, 2016, fq. 61].

Përfundime.

Historia e gjatë e emigracionit lombard gjendet sot në një fazë të re, ku kush lëviz duket më pak i motivuar nga nevoja urgjente ekonomike, në krahasim me emigrantët lombardë të një herë e një kohe. Shumë të rinj emigrojnë në kërkim të përmirësimit të kushteve të tyre profesionale, të karakterizuara ndër vite nga kënetëzimi ekonomik i Vendit: edhe pse në shumë raste kanë një formim të lartë, shpesh janë të disponueshëm të pranojnë punësime në sektorë të ndryshëm prej atyre që sugjeron formimi i tyre, shpesh të përkohshme dhe me kualifikim të ulët. Bashkë me këta emigrantë lombardë nisen edhe një numër në rritje “italianësh të rinj”: bëhet fjalë më së shumti për fëmijë imigrantësh që, pasi kanë jetuar në Lombardi në pjesën më të madhe të jetës së tyre dhe pasi kanë marrë nënshtetësinë italiane vitet e fundit, kërkojnë tek emigracioni një rrugëdalje prej vështirësive ekonomike. Duke migruar me një formim dhe kulturë italiane, kontribuojnë në eksportimin e made in Italy me një shkallë ndërgjegjshmërie më të madhe në krahasim me atë të shumë autoktonëve. Sëfundmi, në kuadër të emigracionit lombard, kanë një vend mëse të veçantë frontalierët, që eksportojnë përditë fuqi punëtore italiane, mes polemikash e konfliktesh.

*Artikulli origjinal gjendet në Barcella, Paolo L’emigrazione lombarda tra “vecchi” e “nuovi” italiani Rapporto italiani nel mondo i Fondacionit Migrantes, Roma 2017, fqt. 326-337.

 

 

Vivere o niente. Çmagjepsje dhe materializëm në shkrimin e Vasco Rossi-t. (Michele Dal Lago)

Që prej fillimeve, fansat më të mëdhenj të Vasco Rossi-t kanë qenë kantautorët. «Është një gjeni, çliron vërtetësi prej të gjitha poreve» shkruante për të Enzo Jannacci. De Gregori, Fossati, De Andrè, Dalla, Daniele, Conte nuk kanë fshehur kurrë adhurimin e tyre të thellë për kantautorin emilian (Reggio Emilia). Një adhurim që – pas periudhës së trishtë të viteve ’90, shenjuar prej lirikave të pashije, naive dhe regresive të Giovanni Lindo Ferretti-it, Manuel Agnelli-it, Ligabue-s dhe Piero Pelù-së – u rinovua gjerësisht prej gjeneratave të kantautorëve të rinj. Dente, The Giornalisti, Bugo, Brunori Sas, Le Luci della Centrale Elettrica, Tiziano Ferro janë vetëm disa prej emrave bashkëkohorë që i kanë studiuar me rrënjë veprën, madje duke regjistruar edhe disa prej këngëve të tij. Por, përtej gjeneratave, ata që i futen zanatit të kantautorit, mbeten gjithmonë të mahnitur prej ndërlikimit të jashtëzakonshëm dhe pasurisë së shkrimit të Vasco Rossi-t.

Arsyet janë nga më të shumëllojshmet, disa prej të cilave krejtësisht “teknike”: kurimi i imtësishëm i vargut, qoftë nga pikëpamja e gjuhës, qoftë nga ajo e tingullit; kombinimi i gjuhëve dhe regjistrave të ndryshëm gjuhësor; lidhja e thellë emotive dhe ekspresive midis muzikës dhe fjalëve; konceptimi i aranzhimit si element i brendshëm i shkrimit, si pjesë esenciale e këngës dhe jo si “veshje” e saj («there’s a thin line between songwriting and arranging» thoshte i madhi Warren Zevon); aftësia e habitshme e përshtatjes së gjuhës italiane me metrikën dhe stilemat muzikore me origjinë anglofone, duke i ruajtur në të njëjtën kohë natyrshmërinë dhe tingullin (ekzaktësisht e kundërta e Piero Pelù-së dhe Ligabue-s); përdorimi muzikor i të folmes, si në Colpa di Alfredo o Siamo solo noi.

Përsa i përket këtij aspekti të fundit teknik, Vasco pohon ta ketë përvetësuar prej disqeve të Enzo Jannacci-it të viteve ’70: «Kam mësuar të këndoj prej Jannacci-t», thotë gjatë një leksioni të fundit mbi gjenezën e Siamo Solo Noi. E megjithatë, vetë Jannacci do të mbetet edhe ai i habitur prej aftësisë së zhvilluar prej “nxënësit” të tij: «Vasco është stratosferik» do të thoshte në një intervistë të viteve ’90 «merr notat thelbësore dhe flet aty ku është ky tingull».

Por, në rastin e Vasco Rossi-t, dimensioni teknik dhe formal është gjithmonë i lidhur ngushtë me atë të përmbajtjes. Dhe anasjelltas. Aq sa pjesa më e madhe e teksteve të tij është e pamundur të kuptohen thjeshtë duke u lexuar.

Një shembull mbi të gjithë është shkrimi “dialektik” që karakterizon shumë prej teksteve të tij, nga Vita Spericolata tek Vivere non è facile, duke kaluar prej Liberi Liberi, Vivere, Un senso, il Mondo che vorrei e shumë të tjerë.

Këto këngë kanë një formulë të ripërsëritur që krijon një kontrast ekzakt midis strofave dhe refreneve: të parat japin idenë e hapësirës së mundësisë, trasgresionit, lirisë dhe pafundësisë; të dytat mbivendosen si mohim, si vetëndërgjegjësim i hidhur i karakterit iluzor të kësaj lirie, si vetëdijeni e kufijve të pakalueshëm të kushteve tona.

Fuqia emotive e këtij tensioni nuk është thjeshtë e lidhur me tekstin. Sensi i hapjes dhe i pezullimit të strofave zgjidhet nëpërmjet muzikës në refren, zhgënjimi është i perceptueshëm në akorde po aq sa në fjalë. Dhe kalimi midis momenteve është gjithmonë i shoqëruar dhe nënvizuar nga një ndyshim harmonik dhe aranzhimi. Kuptimi i teksteve të sipërcituar, karakteri i tyre vetërefleksiv (që nuk është instiktiv dhe vital, siç mendojnë gabimisht disa), buron pikërisht nga ndërveprimi dialektik midis strofave dhe refreneve, nga një krah, dhe muzikës dhe fjalëve nga tjetri.

Ky është vetëm njëri prej shumë elementëve karakteristik të shkrimit të Vasco Rossi-t, të pranishëm që prej prodhimeve të para diskografike. Në fakt, Vasco i përket asaj kategorie autorësh me një poetikë dhe mendim specifik, i cili zhvillohet në mënyrë të vazhdueshme përgjatë të gjithë karrierës së tij: në një farë mënyrë është një shkrim që ngre pyetje, gjithnjë, mbi të njëjtat çështje.

Njërën e cituam pak më sipër, kur theksuam ndjenjën e fundësisë. Vasco është me të vërtetë ateist dhe materialist, në kuptimin filozofik dhe politik, më shumë se çdo kantautor tjetër italian. Sa në shkrim, po aq edhe në jetën e përditshme: «Për mua jeta nuk është dhuratë, siç mendon kush beson në Zot. Është rastësi» ka thënë më shumë se një herë. Që në 1982 këndonte:

«Ora sai che vivere
non è vero che c’è sempre da scoprire e che l’infinito
è strano ma per noi, sai
tutto l’infinito
finisce qui»

(La noia)

Por çmagjepsja, ndërgjegjësimi ndaj pasigurisë rrënjësore të ekzistencës, nuk përfundojnë kurrë në vetëpëlqim nikilist e as në ndonjë çlirim të rremë dioniziak. Përkundrazi, dëshpërimi i qartë i Vasco-s është në të njëjtën kohë kuptimplotë dhe pështjellues. Nuk është kurrë i zgjidhur në mënyrë subjektive dhe as i normalizuar: «Niente dura, niente dura, e questo lo sai / Però, non ti ci abitui mai / Chissà perché» këndon në Dannate Nuvole.

Po ashtu nuk i nënshtrohet faktit që, pavarësisht mësimeve të marra nga eksperienca, rastësia, ajo ç’ka i rrëshqet kontrolit tonë, vazhdon të determinojë rrjedhën e eventeve: «Quante volte sono arrivati i guai / anche se ero già migliore ormai» (Quante Volte).

Nuk ekziston morali e as fundi i lumtur në këngët e Vasco-s. Por ekziston fuqia ngushëlluese e muzikës. Edhe në këtë rast marrëdhënia muzikë-fjalë dhe aranzhimi luajnë një rol kryesor. Në këngën Vivere ka një varg të famshëm, të dëshpëruar në vetvete, i cili gjithsesi përcjell një efekt emotiv të veçantë, një miks prekës, mëshirues, empatik dhe çlirues. Aq sa edhe mohuesit e Vasco-s mbeten të shtangur. Bëhet fjalë për vargun e katërt të strofës së dytë: «Vivere, anche se sei morto dentro».

Pak para këtij vargu, shoqëruar vetëm me kitarë akustike, Vasco këndon thuajse shpengueshëm: «Vivere, è come stare sempre al vento / Vivere, è come ridere…». Në këtë pikë toni emotiv i tekstit ndryshon rrëmbyeshëm. Dhe janë pikërisht hyrja e baterisë dhe kapërcimi i oktavës së zërit që i japin vargut të mëpasshëm («Vivere, anche se sei morto dentro», pra) atë fuqi empatike kaq të vështirë për t’u shpejguar. Aq sa, në çdo koncert, reagimi i publikut është tronditës. Këndohet në korr, i bërtitur, mes lotëve dhe përqafimeve. Fuqia ngushëlluese e atij vargu të vetëm të dëshpëruar dhe të dorëzuar është më efikas se të gjitha thirrjet për pozitivitet të Jovanotti-t dhe Ligabue-s të marrë sëbashku (për më tepër, kur njeriu nuk është mirë, gjëja më e keqe që mund t’i bëhet është t’i thuash “mendo pozitivisht”).

E kuptoi shumë mirë Enzo Jannacci i cili, në 2000, i thurri një homazh Vasco Rossi-t duke i dedikuar një varg të baladës pikëlluese autobiografike Lettera da lontano. Jannacci citon, jo mëkot, pikërisht këngën Vivere dhe fuqinë e saj ngushëlluese:

«Lettera per il tempo
Che a vent’anni nessuno ti dice che vola via
Come un tipo particolare di vento
Lettera a Vasco Rossi
Mi piace sentirgli dire che oggi è spento»

Mëshira, për veten dhe për të tjerët, që këngët e tij përcjellin është me siguri një prej arsyeve të suksesit të Vasco-s. Marrëdhënia personale dhe përplotësuese që krijohet mes tij dhe fansave të vet, çliron një ndjenjë afrimiteti njerëzor që perceptohet qartësisht edhe në një stadium 80.000 vendësh. Por, paçkase kësaj, ai nuk hyjnëzohet, përkundrazi.

Mungesa e vetpëlqimit dhe pamundësia për t’i gjetur zgjidhje tensioneve konflikuese që përshkojnë jetën e gjithkujt, ndjenjë që na shoqëron deri në varr, janë vazhdimësi e  gjithë veprës dhe jo vetëm e këngëve më “filozofike” të Vasco-s. Tekstet me tematikë dashurinë, ashtu si ato në të cilat përballet me pulsionin e vdekjes dhe iluzionin e krijimit të një marrëdhënieje të paqtë, përfundimtare, të kënaqshme, shprehin të njëjtën ndjenjë. Në këtë ai është përcjellës i një urtësie psikanalitike të veçantë, siç demonstron mënyra unikale e përballjes së marrëdhënies dashurore, parë nga kategoria e diferencës dhe jo e shkrirjes apo dystimit të asimetrisë.

Tematika e dashurisë merr te Vasco konture të pazakonta për këngën italiane. Mbi të gjitha, tek ai, gratë ekzistojnë me të vërtetë, ndryshe nga ç’dalin prej teksteve të shumë kolegëve të tij kantautorë, ku nuk janë tjetër veçse pasqyra reflektimi të imazhit dhe vuajtjes letrare të vetë poetit.  Ose, siç ndodh ndonjëherë në tekstet e Guccini-t, ku janë naive dhe pak të nxëna, deri në atë pikë sa zëri rrëfyes merr një pozicion pedagogjizues dhe vetëshfajsues (le të shihen Eskimo, Vedi Cara o Quattro Stracci).

Ndërsa në këngët e Vasco-s prania femërore shprehet në të gjithë diferencën e vet, e turbullt dhe traumatike. Një aspekt që e përafron, pjesërisht, me Tenco-n dhe Conte-n. Edhe pse ndjeshmëria psikanalitike e Vasco-s është edhe më e thellë.

Në fakt, psikanaliza tregon se si marrëdhënia dashurore kultivohet gjithmonë duke filluar nga një diferencë e kurrë nga një shkëmbim reciprok pozicionesh të barazvlefshme. Në këngët e Vasco Rossi-t ka gjithmonë një vetëndërgjegjie ku një marrëdhënie dashurie nuk është kurrë një simbiozë idilike, por një punë e vështirë në përshkimin e një diference të patjetërsueshme, që ndan mbi të gjitha vetveten e gjithsecilit.

Historitë e dashurisë të treguara prej Vasco-s udhëtojnë gjithmonë në fillin e një ekuilibri të brishtë, e një keqkuptimi, e një distance. Jo për t’u vetëpëlqyer për një pamundësi, por për të menduar që në lojë, në marrëdhënien autentike me tjetrin/ën, qëndron gjithnjë diçka që thyen njëtrajtshmërinë vetpëlqyese dhe narçiziste të individit.

 

Teksti origjinal gjendet në revistën online Dinamo Press nën titullin Vivere o niente. Disincanto e materialismo nella scrittura di Vasco Rossi.
https://www.dinamopress.it/news/vivere-niente-disincanto-materialismo-nella-scrittura-vasco-rossi/

Një propozim modest … për të shmangur që fëmijët e pastrehë t’u bëhen barrë prindërve dhe Ministrisë së Mirëqenies Sociale dhe Rinisë, si dhe për t’i shndërruar në të dobishëm për buxhetin publik të shtetit. (Jonathan Swift – Romeo Kodra)

Është tejet e trishtueshme për ata që vizitojnë Shqipërinë të shohin nëpër rrugët e Kryeqytetit trotuare plot e për plot me gra që jetojnë rrugëve duke kërkuar lëmoshë, të cilat ndiqen nga tre, katër apo gjashtë çiliminj të veshur me rrecka që bezdisin kalimtarët. Këto nëna, në vend që të punojnë dhe të fitojnë ndershmërisht jetesën, janë të detyruara të kalojnë tërë kohën duke lypur për të siguruar mbijetesën e fëmijëve të tyre, të cilët, sapo rriten, shndërrohen në hajdutë, ose lënë vendlindjen për të luftuar nëpër Afganistan apo Irak, ose për të shitur drogë e trafikuar ku di unë se çfarë nëpër Europë.

Mendoj se të gjithë ne, Parti apo individë, jemi dakort mbi faktin që këta fëmijë, të shumtë në numër, që shohim në krah, në shpinë apo ngjeshur pas vitheve të nënave, dhe gjithmonë e më shpesh edhe të baballarëve, përbëjnë një problem parësor për vendin tonë të mbytur prej halleve. Prandaj, kushdo që do të gjente një mënyrë të ndershme, të thjeshtë dhe pa kosto, për t’i kthyer këta fëmijë në një pjesë të shëndetshme dhe të dobishme të komunitetit tonë, do t’i njiheshin meritat nga e gjithë shoqëria. Madje do të mund t’i ngrihej një monument si shpëtimtar i popullit.

Unë, gjithsesi, nuk kam ndërmend të merrem vetëm me fëmijët e lypsave profesionistë, por shkoj edhe më tej: dua të marr në konsideratë të gjithë fëmijët deri në një farë moshe, që kanë lindur prej prindërve po aq të paaftë për t’u kujdesur për ta sa edhe lypsat e rrugëve.

Përsa më takon, pasi kam reflektuar për vite me rradhë mbi këtë temë dhe pasi kam shqyrtuar me kujdes projekte të ndryshme që të tjerë politikanë përpara meje kanë prezantuar, kam parë që ato kishin gabime të pafalshme. Është e vërtetë, një fëmijë i porsalindur mund të ushqehet me qumështin e nënës dhe me pak ushqime shtesë për thuajse një vit, për një vlerë maksimale që nuk e kalon 50 mijëlekshin. Kjo shumë fare mirë mund të nxirret nga mbeturinat e ushqimeve që nëna mund të fitojë nga aktiviteti i lypses. Por, është pikërisht ky momenti, kur mbushin një vjeç, që unë propozoj të kujdesem për fëmijët në mënyrë që, në vend se të jenë peshë për prindërit apo për Ministrinë e Mirëqenies, apo të vuajnë për veshje dhe ushqim për kusurin e jetës, të kontribuonin për ushqimin dhe pjesërisht për veshmbathjen e mijërave njerëzve.

Një tjetër avantazh i projektit tim qëndron në faktin se ai do të mund të parandalojë abortin dhe zakonin e tmerrshëm që kanë gratë për të vrarë kopilat e tyre. Zakon ky që, për fat të keq, ndodh rëndom midis nesh. Dhe sakrifikohen këto krijesa të pafajshme, mendoj unë, më shumë për të shmangur shpenzimet dhe turpin. Dhe, më lejoni, kjo gjë, kur mendohet, të therr në zemër. Qoftë edhe zemra më mizore dhe vrastare në këtë sallë, jam i sigurtë, në këto raste ligështohet.

Zakonisht thuhet se popullsia e Kryeqytetit shkon diku te 1 milionë banorë. Unë llogaris që, te kjo shifër, të jenë 150 mijë çifte, ku gruaja të jetë në gjendje të lindë fëmijë. Prej këtyre heq 20 mijë që janë në gjendje të mbajnë fëmijë, megjithëse kam frikë se jam duke e ekzagjeruar, duke patur parasysh kushtet e krizës që po kalojmë. Sidoqoftë, edhe duke mbajtur këtë shifër, mbeten 130 mijë gra pjellore. I heq edhe 30 mijë të tjera, duke qenë se ka gra që dështojnë apo humbasin fëmijën për sëmundje brenda vitit të parë të jetës. Mbeten, të lindur çdo vit prej prindërve të varfër, plot 100 mijë fëmijë. Dha ia ku lind pyetja: si është e mundur të mbahet kjo turmë fëmijësh, duke u kujdesur për ta? Siç e pamë, në situatën aktuale kjo është absolutisht e pamundur, nëse do të përdornim metodat e derimësotme. Në fakt nuk mund t’i mbajmë as si muratorë dhe as si agrikultorë, sepse ne nuk ndërtojmë shtëpi (e kam fjalën për fshatin) dhe as punojmë tokën. Kështu pra, fëmijët, në këto kushte, shumë rrallë mund të nxjerrin bukën e gojës pa mbushur moshën gjashtë-vjeçare, përveç se kur kanë aftësi të jashtëzakonshme “profesionale” [bën me dorë gjestin e vjedhjes] … edhe pse duhet ta pranojmë që këta i mësojnë teknikat e “zanatit” shumë më përpara kësaj moshe. Por, në këtë fazë, ata mund të konsiderohen në një farë mënyre ende çirakë, siç më shpjegoi një miku im i Policisë sekrete, i cili më pohoi gjithashtu se nuk kishte parë, përveçse nja dy a tre rasteve, zanatçinj nën këtë moshë, pavarësisht se vendi ynë njihet për shkathtësi të parakohëshme në këtë lloj arti.

Nga takimet me përfaqësues të biznesit, ata më siguruan se djemtë dhe vajzat nën moshën 12 vjeçare nuk mund të futen as në xhiron e biznesit të vogël sepse, edhe kur futen, nuk xhirojnë më shumë se 30 mijë lekë të vjetra. Kështu që nuk i sjellin të ardhura as prindërve e as shtetit, sidomos kur vërejmë nga statistikat tona se shpenzimet e tyre për veshmbathje dhe  ushqim kalojnë përsëpaku katër herë këtë shifër.

Unë, sot, do t’ju prezantoj, në mënyrën më modeste të mundshme, propozimet e mia që, shpresoj, nuk do të ngrenë kurrëfarë kundërshtimi.

Një amerikan, mik i imi nga New Yorku, njeri shumë i ditur dhe ngaheras i angazhuar me Shoqëritë Civile, më siguroi që një fëmijë i shëndetshëm dhe i mirëushqyer me qumështin e nënës është ushqimi më i shijshëm, i shëndetshëm dhe ushqyes që mund të gjendet, qoftë i gatuar me lëng, rosto, në furrë apo i zierë; madje unë personalisht nuk kam as dyshimin më të vogël që mund të jetë edhe më i mirë në tavë dheu apo i grirë.

Kështu pra, parashtroj përpara publikut që, prej 100 mijë fëmijëve të llogaritur më sipër, 10 mijë t’i rezervojmë për mbarshtimin e species, prej të cilëve vetëm një të pestën meshkuj, që është më shumë sesa i lejohet një dashi, kau apo derri. Si rrjedhojë një mashkull mund të mjaftojë për katër femra. Kusuri prej 90 mijë krerësh, në moshën një vjeçare mund t’u shitet njerëzve me klas të këtij vendi, duke mos harruar që të këshillohen nënat që t’u japin bollshëm qumësht muajin e fundit, në mënyrë që t’i bëjnë sa më topolakë dhe buçko, gati për tavolinë. Kështu një topolak i vockël do të mund të garantonte dy vakte për festat me miqtë. Ndërsa kur familja drekon vetëm, një çerek i parmë apo prapmë besoj se do të mjaftonte për t’i nginjur të gjithë dhe, nëse kriposet dhe piperoset buçkoja siç duhet, mund të shtyhen deri në katër ditë me paçe dhe lëng mishi, sidomos gjatë dimrit.

Kam përllogaritur që, mesatarisht, një fëmijë i porsalindur peshon 3 kile dhe në një vit, nëse i ushqyer mjaftueshëm, arrin deri në 9.

E pranoj që ky ushqim do të ishte disi i kushtueshëm dhe do t’u përshtatej më shumë pronarëve, jo vetëm për çmimin por edhe sepse ata qartazi kanë përparësi mbi ushtrimin e të drejtave ligjore mbi fëmijëve, duke qenë se pjesës më të madhe u kanë shfarosur prindërit, dhe natyrisht nuk mund t’i lënë fëmijët rrugëve.

Mishi i fëmijëve do të jetë stinor gjatë gjithë vitit, por do të jetë më i bollshëm nga mesi deri në fund të dhjetorit. Në fakt, një autor i famshëm, mjek i dëgjuar francez, na thotë që, duke qenë ballokumja një dietë që favorizon mbarështimin, në vendet ku besohet ende tek festa e verës, si në Kryeqytetin tonë, do të ketë më shumë fëmijë nëntë muaj pas kësaj feste. Si rrjedhojë, tregu për festat e fundvitit do të jetë plot e përplot me fëmijët e pabuksave. Por mos u frikësoni, vetëm përkohësisht numri i tyre do të jenë në mazhorancë, tre kundër një, në qytet, sepse qëllimi i këtij projekti është i dyfishtë: zvoglimi i numrit të zhulsave në qytetin tonë dhe ngopja e barkut të pronarëve.

Kam llogaritur që kostoja e rritjes për një çilimi të zhulsave (në kategorinë e të cilëve fus të gjithë katunarët, malokët, hamejtë dhe mëditësit te “Dogana” dhe “Ushtari i panjohur”) është afërsisht 20 mijë lekë në vit, me gjithë rrecka. Unë mendoj se askush prej pronarëve tanë s’do të kundërshtoj për 100 mijë lekëshin që do t’i kushtojë një zhuls i vockël topolak që, siç thashë, mund të sigurojë deri katër vakte apo të sigurojë festën kur të ketë të ftuar ndonjë mik sqimtar. Në këtë mënyrë pronarët do të mësohen të jenë pronarë më të mirë dhe do të fitojnë popullaritet midis punëtorëve të tyre. Ndërsa nënat do të kenë 100 mijë lekë përfitim neto dhe do të jenë në gjendje të punojnë derisa të pjellin një fëmijë tjetër.

Më kursimtarët (dhe këtu të gjithë e dimë sa nevojë ka ky vend për kursime) mund t’u rrjepin trupin topolakëve, lëkura e të cilëve, e përpunuar artificialisht, jep rezultate të mrekullueshme si dorashka apo çizme kalorsiake për zonjat dhe zotërinjtë.

Përsa i përket vetë qytetit, në pjesët më me zhul, mund të ngrihen thertore. Dhe të jemi të sigurtë që nuk do të mungojnë kasapët. Madje, për ata, do të hapeshin më shumë vende pune dhe do të punësoheshin të tjerë. Megjithëse unë do t’ju këshilloja që t’i blini të gjallë buçkot dhe t’i përgatisni të freskët, sapo të keni fshirë thikën me gjak, siç bëhet me rostot e gicave.

Miku im amerikan, një person me integritet të lartë, që e do këtë qytet, virtytet e të cilit ia njohim të gjithë, pati mirësinë së fundmi, duke folur mbi këtë argument, të më sugjeronte disa përmirësime për projektin tim. Ai thoshte, “nga momenti që shumë zotërinj të Kryeqytetit tonë kanë asgjesuar kafshët e egra në pyje e male, kudo nëpër Shqipëri, do të qe e udhës, për t’i bërë ballë mungesës së gjahut, të gjendeshin të rinj e të reja – nga 12 deri 14 vjeç, meshkuj dhe femra – dhe të lëshoheshin në pyje dhe male, ku do të priteshin nga gjahtarët dhe qentë e tyre, për të vazhduar kultivimin e këtij sporti të traditës shqiptare”. Gjithsesi, me gjithë respektin që kam për këtë mik, unë nuk mund të jem plotësisht dakort. Sepse, përsa i përket meshkujve, mishi i tyre në atë moshë është përgjithësisht i thatë, për shkak të veprimtarisë fizike, dhe është e kotë ta dhjamosësh sepse shija mbetej e shpifur dhe nuk ia vlente më barra qeranë. Përsa i përket femrave unë, me modestinë time, jam i mendimit që, në këtë mënyrë, do i shkaktohej një dëm tërë komunitetit, sepse për fare pak kohë këto femra do të ishin në gjendje të pillnin, pra, mund të gjeneronin fitim për shoqërinë tonë civile. Nga ana tjetër, ka shumë mundësi që persona disi të ndjeshëm me të drejtë mund të revoltoheshin (edhe pse pa justifikim), dhe ta merrnin si diçka mizore. Dhe e pranoj që, edhe në rastin e projektit tim, kjo ka qenë kundërshtia më e fortë e hasur, pavarësisht se e paraqitur me qëllimet më të sinqerta.

Por, për të justifikuar paksa mikun tim, duhet të them që ai ka qenë këshilluar nga i ati, i cili pati zbuluar gjatë robërisë së tij se si në Bashkimin Sovietik – ku mbarëbotërisht dihet që komunistët hanin fëmijët – pas një ekzekutimi me vdekje të një vajze rebele, trupi i saj i qe dhënë i ndarë me feta Sekretarit të Parë të Partisë dhe anëtarëve të tjerë të Byrosë Politike, gjasme si specialitet i dorës së parë. Gjithsesi çdokush mund ta kuptojë që komunistët nuk i kemi njohur ndonjëherë qoftë për shije të rafinuara kuzhine, qoftë për ekonomi. Këtë e ka treguar historia dhe se si ata përfunduan. Gjithsesi, pavarësisht shijes disi relative të mishit, unë nuk mund ta mohoj plotësisht si mundësi që, nëse do të bëhej e njëjta gjë me shumë prej vajzave topolake të Kryeqytetit, të cilat bredhin me veshje dhe makina luksoze nga “Blloku”, pa punuar asnjë ditë në jetën e tyre (dhe nuk është e vështirë të kuptohet ku i kanë gjetur paratë), ky qyteti ynë nuk është se do të ishte më keq sesa ç’është sot.

Por le t’i kthehemi argumentit tonë. Disa persona, të zhgënjyer prej politikës së deritanishme, merakosen shumë për numrin e madh të pabuksave në moshë të thyer, të sëmurë dhe çalamanë, që zvarriten, edhe këta, rrugëve të Kryeqytetit. Dhe shpesh më kërkojnë të fokusoj reflektimet e mia mbi metoda që do të shpëtonin kombin prej kësaj barre të rëndë. Por unë s’do të merakosesha shumë për ta, sidomos nëse kemi parasysh ritmet e arsyeshme të vdekshmësrisë së tyre, që gjithnjë e më shumë ndihmohen nga braktisja e të afërmve. Ndërsa përsa i përket hamejve dhe mëditësve të “Doganës” dhe “Ushtarit të Panjohur”, duhet thënë se gjendja e tyre nuk u ofron shpresa më të mëdha sesa pabuksave të thyer në moshë. Këta gjithnjë e më pak arrijnë të gjejnë punë dhe, prej trishtimit, shkojnë e hidhen në liqen apo prej vinçave të grataçelave madhështore të Kryeqytetit. Dhe kështu çlirojnë veten dhe buxhetin e shtetit nga halli për të ardhmen.

Pra, për t’iu rikthyer sërish argumentit, pas këtj devijimi, më duhet të them që benefitet e propozimit tim janë mëse të dukshme dhe të një rëndësie të jashtëzakonshme.

Pikësëpari: siç e patë, do të ulet jashtëzakonisht numri i zhulsave prej të cilëve po mbytemi, duke qenë se janë pikërisht ata që pjellin më shumë në këtë vend, përpos se janë edhe armiqtë tanë më të rrezikshëm. Shihni për shembyll dëmin që shkaktojnë në turizëm, ku sado që qeveria bojatis pallate apo ndërton bunkerë atraktivë, turistit të thjeshtë i vjen ndot nga këto qelbësira. Dhe mos harroni: historia e këtij vendi na mëson se është pikërisht numri i tyre që na solli komunizmin. Prandaj le të mësojmë nga gabimet e të parëve tanë për t’i shndërruar këta zhulsa në potencial ekonomik të dobishëm për këtë vend, duke i integruar fizikisht midis nesh, në kuptimin më të vërtetë të fjalës.

Së dyti: prej propozimit tim, kjo pjesë e llumit të Shoqërisë sonë Civile, do të ketë mundësi të mbushi shtëpitë e marra me qera me orendi shtëpiake, të cilat mund të sekuestrohen lehtësisht prej pronarëve nëse ata nuk do të mund të paguajnë qeranë. Për kafshët e tyre, si p.sh. qentë e macet, nuk po flas, sepse edhe ato do t’ia kemi sekuestruar që në fillim, duke qenë, edhe këto, ushqim mëse i shijshëm, siç na thonë kohët e fundit vëllezërit tanë të rigjetur kinezë.

Së treti: duke qenë se kostoja e mbajtjes së një zhulsi nga 10 vjeç e sipër nuk kushton më pak se 100 mijë lekë në vit, llogaritet që arka e shtetit të kursejë 10 milionë euro në vit. Nuk po llogaris këtu xhiron vjetore që zonjat dhe zotërinjtë e nderuar prej Shoqërisë sonë Civile do të qarkullojnë duke konsumuar këtë ushqim klasi, aq më shumë kur mendojmë se kemi të bëjmë më 100% prodhim vendi.

Së katërti: prodhuesit direkt, veç marrjes së 100 mijëlekshit, do të çlirohen nga barra e rëndë dhe e detyrueshme e mbajtjes së zhulsave të vegjël pas moshës 1 vjeçare.

Së pesti: ky produkt i ri do mbushë me më shumë frekuentues “Pedonalen”, ku kjoskat e Bashkisë do të sigurojnë një klientelë shtesë përveç “lacave” dhe qoftexhinjëve të zakonshëm. Aty do të mund të vijnë zotërinj të një rangu edhe më të lartë, që, sigurisht, do të ndihmojnë në rafinimin e shijeve të bashkëqytetarëve.

Së gjashti: do të rritej konsiderata e humbur për martesën, për të cilën, siç mund ta dini, pjesës së llumit të shoqërisë nuk është se i intereson shumë. Por ne e dimë që martesa është bërthama gjeneruese ku duhet të mbështetet Shoqëria jonë Civile. Po ashtu, do të shtohej përkujdesi i nënave për fëmijët, të cilat nuk do shqetësoheshin më, si tani, duke menduar se si do u vejë halli fëmijëve, por do ta dinin fundin e tyre të sigurtë. Dhe të mos harrojmë efektin imitues të këtij propozimi, prej të cilit shumë gra të martuara do të merrnin shembull, duke nxjerrë në treg fëmijën e tyre më të shëndoshë. Burrat, prej frikës së abortit, gjatë shtatzanisë nuk do i rrihnin më gratë siç bëjnë rëndom sot, por do i përkëthelnin më të njëjtën dashuri që përkëdhelin pelat apo buçet e gjahut kur janë gati duke lindur.

Mund të rendis avantazhe të tjera, pa fund. Si p.sh. shtimi i eksporteve të viçave, derrave dhe shtimi i sasisë së proshutës që vështirë se gjendet sot për shkak të mungesës së mishit të kafshëve të njoma, të cilat i konsumojmë mizorisht kur ende nuk u është ndërprerë gjiri i nënës. Dhe të mos harrojmë që produktin më të mirë e mbajmë për vete. Proshuta nuk ka të krahasuar me mishin e zhulsave topolakë, që ju lë vetëm të imagjinoni se ç’përshtypje mbresëlënëse do të kishte në tavolinat e festave të Kryeministrit apo të ndonjë pritjeje publike. Por, po i lë këto detajet për t’i rënë më shkurt.

Duke supozuar që 1000 familje të Kryeqytetit të blinin mishin e fëmijëve të llumit rregullisht, shtojmë këtu edhe ata që do ta blinin me raste gëzimesh familjare, si martesa, fejesa, pagëzime, synetllëqe, etj., unë parashikoj që Tirana do të konsumonte – sidomos me ndarjen e re territoriale ku futen brenda Kodra e Diellit, Surreli, Farka, Petrela etj. – të gjithë kontingjentin e pabuksave të vegjël.

Sa për mua, i lodhur siç isha me utopitë e kota dhe pa lidhje me realitetin politik, deri para pak kohësh gjendesha thuajse në pikën më dëshpëruese të jetës sime, kur, pa pritur e pa pandehur, më erdhi në mendje ky propozim, krejtësisht origjinal, i qëndrueshëm, konkret, dhe, ç’është më e rëndësishmja, pa shpenzime. Ky propozim është tërësisht i mundshëm dhe, mbi të gjitha, nuk është në asnjë mënyre në kundërshtim me politikat integruese europiane. Në fakt, është vetë natyra e këtij produkti që nuk e përballon dot eksportin, sepse mishi është tepër i butë dhe prishet shumë shpejtë, pavarësisht se unë e di që janë dy a tre shtete fqinje të cilët mezi presin ta shijojnë këtë prodhim mishi autokton.

Unë, për propozimin tim, nuk shoh kundërshtime të mundshme, vetëm nëqoftëse ndonjëri do të evidentonte rënien e përgjithshme të popullatës. Unë këtë evidentim e pranoj me kënaqësi. Madje ky ka qenë edhe qëllimi i vetë propozimit tim. Gjithashtu i lutem publikut që të mos harrojë se ky propozim edhe pse është i vlefshëm vetëm për Tiranën dhe, maksimumi, për Shqipërinë, nuk dua të keqkuptohet; po ashtu të keqkuptohem edhe unë sikur të isha maksimalist i politikave kombëtare duke thënë që të konsumojmë vetëm prodhim vendi. Unë nuk jam absolutisht kundër tregut të lirë mbarëbotëror, si në kohën e Enver Hoxhës, ku ai qen bir qeni na detyronte të hanim barë pa i shtirë dorën armikut, sikur armikun ta kishim jashtë. Shqiptarët tashmë e kanë kuptuar që të keqen e kishin dhe e kanë nga brenda. Madje kanë kuptuar, falë demokracisë 25 vjeçare, që armiku nuk luftohet me armë, por atij i shtrihet dora e paqes, e bashkëpunimit dhe e integrimit. Një integrim total, fizik, si ai, që me anë të këtij propozimi, i bëhet zhulit, llumit, urinës dhe nevojës së Shoqërisë sonë Civile.

Prandaj, shpresoj që të mos më dalë përpara ndonjë që të më japë mend për çështje kombëtare apo globale pa patur ndonjë ide realisht praktike dhe të besueshme për një shtet social apo globalizim të qëndrueshëm.

Pas kësaj, nuk jam parimisht kundër çdo propozimi që mund të bëjnë njerëz me integritet të lartë si i këtupranishmi, mjafton që të bëhet në mirëbesim të plotë dhe pa qëllime përfituese, i lehtë për t’u praktikuar dhe me pak kosto. Por përpara se të bëhen këto propozime, që duan të konkurrojnë projektin tim, duke ofruar ndonjë më të mirë, dëshiroj që autori, apo autorët, të kenë mirësinë të bëjnë llogaritë mbi dy pika. E para: duke qenë situata kjo që është, si do të mund të gjejnë ushqim dhe veshje për 100 mijë frymë dhe krerë të kotë. E dyta: ekzistojnë në këtë vend 1 milionë gjallesa, me ngjashmëri njerëzore, të cilat edhe sikur të bëjnë bashkë gjithçka kanë për të mbijetuar, prapë se prapë do të kishin një borxh kompleksiv prej 20 milionë eurosh. Dhe të mos harrojmë janë po ata, të njëjtët, që po na fëlliqin çdo ditë e më shumë përpara Europës duke iu bashkuar refugjatëve sirianë. Prandaj unë ju them pretendentëve, bëjini bashkë të pastrehët, lypsat profesionistë, katunarët që shesin barishte apo qumësht të pakontrolluar nëpër cepa pallatesh; bashkojini me malokët që punojnë me tulla e llaç dhe ndërtojnë shtesat e shëmtuara të pallateve të kohës së Enverit; shtojini mëditësit e “Doganës” dhe “Ushtarit të panjohur”; mos harroni t’i bashkangjisni këtij llumi gratë dhe çerrat e tyre pafund dhe, kur t’i keni bërë bashkë, bëjuni një pyetje, sidomos atyre që janë prindër: po ta dinit paraprakisht fatin e jetës suaj, a do të kishit preferuar, ju, o zhulsa, të ishit shitur si ushqimi më cilësor në treg në moshën 1 vjeçare, duke shmangur në këtë mënyrë mallkimet e jetës suaj, duke shmangur poshtrimin e pronarëve, pamundësinë për të patur një banesë apo strehë, për të shmangur urinë, rreckat dhe zhulin që ju mbulon, për të shmangur erën e urinës dhe nevojës që ju karakterizon? Hë pra, a do të kishit dashur të ishit shitur si copa mishin që në moshën 1 vjeçare, sikur ta dinit që brez pas brezi, me Zogun, Enverin apo me demokracinë e Shoqërisë Civile, ju dhe pjellat tuaja do të kishin po të njëjtin fat?

Në mbyllje, deklaroj këtu përpara jush se nuk kam asnjë interes personal përtej këtij propozimi, që është për të mirën e vendit, për të mirën e ekonomisë sonë, për asistencën e të vegjëlve dhe shtresave në nevojë dhe për t’u mundësuar një kohë të lirë më cilësore të pasurve. Pra, edhe një herë, unë nuk kam asnjë konflikt interesi, sepse nuk kam dhe as mund të kem fëmijë për arsye shëndetësore dhe ime shoqe nuk mund të sakrifikojë rininë dhe bukurinë e saj për vogëlsira të tilla.

Transparencë me fondin publik, “Kanoa prej letre” dhe falënderime. (Romeo Kodra)

Më 24 maj 2014 në këtë blog u publikua një Manifest për transparencën në art dhe kulturë (https://aksrevista.wordpress.com/2014/05/24/manifest-transparenca-n%D1%91-dhe-si-kultur%D1%91-romeo-kodra/). Duke qenë se këtë vit Ministria e Kulturës më nderoi duke mbështetur pjesërisht një projek timin, më duket me vend të filloj të bëj transparencë mbi projektin që përfitoi prej parave të taksapaguesve shqiptarë.

Projekti quhet “TEATRALITURA” dhe përbëhet nga një sërë përkthimesh mbi lëmën e teatrit. Synimi i tij është krijimi i një bibliografie minimale teoriko-teknike për formimin e aktorit. Ideja që qëndron në bazë lindi si nevojë personale e imja si përkthyes, por edhe si një përpjekje për të qarkuar, pra për të evidentuar më shumë sesa mbushur, një vrimë të zezë bibliografike, e cila në kontekstin shqiptar – ku kemi institucione që diplomojnë aktorë, apo teatro kombëtarë e lokalë që interpretojnë Shakespear-in, pa patur libra për formimin e aktorit – ushqen në mënyrë absurde, inflacionale dhe të vazhdueshme moskompetencën, autoritarizmin institucional, dhe degradimin e vetë artit teatror nëpërmjet (de)formimit shkencor të aktorit.

Gjithsesi, duke mos dashur të hap diskutime që mesa duket nga letargjia e “teatrantëve” shqiptarë interesojnë vetëm shkruesin e këtyre rreshtave, po i bie shkurt duke thënë që produkti i parë i projektit TEATRALITURA është “Kanoa prej letre”, libri i parë i regjisorit dhe teoricienit teatror italian Eugenio Barba.

Ministria e Kulturës, në kuadër të “Thirrjes për projekt-propozime 2015”, pati mirësinë të mbështesë këtë projekt me 150.000 nga 700.000 lekë të kërkuara, duke mbështetur më specifikisht vetëm gjysmën e zërit buxhetor të shtypshkrimit dhe duke e arsyetuar si “të rëndësishëm edhe për vetë lexuesin”. Injoranca ime nuk më ka mundësuar ende, sot e kësaj dite, logjikën që rri pas këtij arsyetimi. Ndoshta Ministrja, përkthyese ajo vetë dhe njohëse e thellë e problematikave të përkthimit, mund të na “iluminojë” mbi këtë pikë. Sidoqoftë gjej rastin të rinovoj personalisht falënderimet për Ministrinë e Kulturës, edhe në emër të lexuesve dhe … shtypshkruesve.

Për librin ka kontribuar personalisht Eugenio Barba, që më nderoi me dhënien falas të të drejtave të autorit, si dhe Ministria e Punëve të Jashtme të Italisë, nëpërmjet Institutit Italian të Kulturës, që mundësoi 60% të pagesës për përkthimin. Kohëzgjatja e projektit ishte mars 2015 – tetor 2015 dhe produkti përfundimtar mund të shihet në libraritë kryesore të Tiranës apo Bibliotekën Kombëtare. “Kanoa prej letre” u botua nga “Pika pa sipërfaqe”, që mban të drejtën e botimit për 1000 kopje. Botuesi dhe përkthyesi vendosën në tirazhin e parë të nxirrnin në treg 500 kopje. Duke qenë se në thirrjen e Ministrisë aplikova si individ, nuk kam obligim të bëj të njohur ndonjë statut apo emrat e shoqatave në të cilat jam pjesë, të cilat sidoqoftë nuk kanë asnjë anëtar të përfshirë me institucionin e Ministrisë së Kulturës. Përsa i përket emrave të jurisë që vendosi mbështetjen e pjesshme të këtij projekti, i bëj me dije publikut të interesuar se ato/a nuk i njoh as unë … ndoshta janë thjeshtë programe virtuale … përsëpaku unë njoh vetëm znj./z. info_projekte@kultura.gov.al me të cilën/in kam komunikuar vetëm via e mail.

Për të pasionuarit pas artit të aktorit, mbi të gjitha, duhen sugjeruar të vetmet tekste në qarkullim me të cilët, deri diku, ky përkthim mund të lidhet: “Jeta ime në art” i Kostantin Stanislavskij-t, të përkthyer nga Petro Zheji me disa seri në revistën “Nëntori”, rreth viteve ’60, dhe “Hapësira boshe” i Peter Brook-ut, përkthyer prej Sesilia Plasarit në 2010. Libri i Stanislavskij-t nuk është “metoda” e tij apo “sistemi” siç njihet ndryshe, por është tentativa e parë e gjeniut rus drejt kodifikimit shkencor të formimit të aktorit. Libri i Brook-ut është më shumë një përmbledhje e përqasjes teoriko-kritike e regjisorit amerikan. Kështu pra, “Kanoa prej letre” e Eugenio Barba-s mund të thuhet se është libri i parë i botuar në Shqipëri që fokusohet mbi formimin teoriko-teknik të aktorit. Ky fakt natyrisht ushqen egon e përkthyesit, por u siguroj lexuesve të këtyre rreshtave që trishtimi i konstatimit të prapambetjes së kontesktit shqiptar është kontraceptiv mëse efikas për çfarëdolloj egoje.

Gjithsesi me këtë përkthim dhe të tjera që do të vijojnë me projektin “TEATRALITURA”, që u japin përmbajtje konkrete institucioneve teatrore, shpresohet se teatri do të fillojë, edhe në Shqipëri, të bëhet jo vetëm art, por edhe shkencë, siç perceptohet e studiohet në universitetet dhe institucionet përkatëse të të gjithë botës.

“Litura”, pjesë e titullit të projektit, si term, është një fshirje, heqje apo retushim, të cilën, si dukuri, e gjejmë tek repertet arkeologjike (p.sh. në mbishkrimet e ndërtimeve arkitektonike dhe skulpturave monumentale klasike të vandalizuara si pasojë e urrejtjes), por edhe në tekstet e shkruara që interesojnë filologjinë (p.sh. në tekstet e dorëshkruara prej murgjëve mesjetar, të modifikuara prej gabimeve apo censures). Si rrjedhojë e kësaj koinçidence të termit dhe kontekstit teatror shqiptar duhet ditur që është i qëllimshëm paradoksi që gjendet në thelb dhe në titull të këtij projekti botimesh, që nga njëra anë promovon teatrin, artin më të paqëndrueshëm, më efemer, artin jomaterial par exellance, dhe, nga tjera, kërkon të prodhojë një bazë materiale, një produkt (libror në këtë rast) objektiv të qëndrueshëm. Është fati dhe njëkohësisht bukuria paradoksale e teatrit, që u shfaq gjatë konceptimit dhe këtij hapi të parë të projektit të përkthimeve për teatrin. Thjeshtë, u mendua se nuk duhej humbur ndjesia e frikës dhe rrezikut të vazhdueshëm të harresës që është motori krijues i teatrit.

Natyrisht, konteksti dhe situata aktuale e sistemit teatror shqiptar kushtëzoi edhe vetë përkthimin në shqip të këtij teksti, ku ishte jashtëzakonisht e mundimshme të gjeje atë që Paul Ricoeur quante mikpritje gjuhësore, mikpritje të cilën ne shqiptarët vazhdojmë dhe e promovojmë si vlerë kombëtare. Pra, prej lexuesit duhet kuptuar mbi të gjitha vështirësia e gjetjes së hapësirës brenda së cilës duhej pritur një mik si Eugenio Barba, i cili besoi te ky projekt dhe pati mirësinë dhe bujarinë e dhënies falas të të drejtave të autorit për botimin në shqip. Eugenio Barba-s i shkon edhe falenderimi i parë për këtë përkthim: faleminderit Maestro!

Ky gjest i Barba-s bëri të mundur edhe hapin e parë konkret drejt gjetjes së hapësirës për një mikpritje gjuhësor të denjë, për të cilën ndihmuan financiarisht siç thashë Ministria e Punëve të Jashtme të Italisë dhe Ministria e Kulturës së Shqipërisë. Falenderimi i dytë së bashku me urimin e begatisë në kultivim e mëtejshëm të vlerave artistiko-kulturore u shkon këtyre dy institucioneve: faleminderit për besimin!

Duke qenë se nga njëra anë Jacques Derrida-ja na thotë se gjuha na mikpret, por edhe na zë rob; nga ana tjetër Jacques Lacan-i sqaron që, përveç se na zë rob, gjuha na flet më shumë sesa e flasim; dhe nga një tjetër akoma Umberto Eco-ja specifikon se përtej kurthit të gjuhës një pëkthyes duhet të dijë se përkthimi është gjithmonë një tradhëti apo si të kesh një protezë apo parruke; përkthyesit, të pasionuar pas vënies dhe heqjes së maskave, pra të dashuruar pas teatrit, iu duk si një lejekalimi apo “vizë Schengen” për shqipen e tij, me të cilën symbyllazi u hodh në detin e përkthyesisë. Natyrisht po të mos kishte qenë për Aida Baron shqipja do të kishte mikpritur Eugenio Barba-n me një pjatancë tek e cila ndiheshin ende të pa gatuar përbërësit e gjellës gjuhësore autoktone. Kështu që falenderimi i rradhës i shkon redaktores: faleminderit Aida!

Eugenio Barba në këtë vepër na vë në dijeni edhe për rëndësinë dhe domosdoshmërinë e njohjes së praktikës teatrore prej atyre që shkruajnë mbi teatrin. Gjithçka unë di për teatrin, sidomos përsa i përket etikës së punës, është e lidhur me eksperiencën time brenda “Teatro Tascabile të Bergamo-s”. Pa këta shokë dhe shoqe, che sanno ridere e piangere in albanese recitando “Giulietta e Romeo”, nuk do të dija plotësisht se çfarë do të thotë mikpritje dhe nuk do të mund të mikprisja si duhej Eugenio Barba-n. Faleminderit TTB!

Duhen falenderuar për këtë përkthim Ataoli, Arlindi dhe shtëpia e tyre botuese “Pika pa sipërfaqe”; Silvia Baudin, “tutorja” ime në Teatro Tascabile; Julia Varley e Odin Teatret; Ben Andoni për mbështetjen; kolegët e OJF-së “LITURA” – Jolka, Matilda, Gaetani, Stavri; dhe në fund, pafundësisht, Eriola.

P.S. Gëzuar 2016 dhe qoftë për të gjithë, artistikisht dhe kulturalisht, një vit sa më i begatë … dhe transparent.

ART IN PORT – “Coexistence: for a new Adriatic koinè” … oppure alla ricerca del concetto curatoriale. (Romeo Kodra)

Spesso ho scritto sulla mancanza di una critica strutturata, articolata e dibattuta teoricamente e tecnicamente sull’arte contemporanea albanese (intendo quella entro i confini nazionali). La mancanza di questa critica strutturata, di conseguenza, ha generato il vuoto dei punti si riferimento per gli artisti, il vuoto dei punti di riferimento per i critici; inoltre ha creato – da una parte – la situazione micidiale per i valori artistici delle opere autoctone, ma – dall’altra – anche la mancanza della creazione di generazioni di artisti come individualità, le quali scompaiono immancabilmente nel nulla da un quarto di secolo.

In questo vuoto, l’arte contemporanea albanese, cerca di trovare i punti di riferimento nelle istituzioni – pubbliche o private, nazionali o internazionali – che finanziano le loro opere. Questo rapporto diretto, immediato, con la clientela – medievale, direi – ha trasformato l’artista albanese in un essere riflessivo, contabile e “rendicontabile” nei confronti del miglior offerente. “L’offerente” l’intendo come se fosse sempre dato, ma come tutti sanno, e l’evidenza quotidiane dei fatti lo dimostra, l’offerente – quando esiste realmente – è come quei proprietari delle auto extra lusso che abbassano i finestrini oscuri delle macchine tanto quanto basta per far scivolare una monetina agli accattoni nei semafori della capitale, e così facendo ripuliscono la coscienza senza contaminare l’aria condizionata all’interno delle loro automobili.

Quando la monetina scivola giù dai vetri oscuri si deduce che il giudizio critico del proprietario dell’auto extra lusso costituisce valore assoluto nel deserto albanese dell’arte contemporanea.

Quindi, l’unico punto di riferimento per il giudizio critico sull’arte contemporanea che si suppone in Albania è la monetina scivolante dall’aldilà dei vetri oscuri.

Quanto dico, si può dimostrato con l’ultimo evento dell’IPA ARTVISION – ART IN PORT: “Coexistence: for a new Adriatic koinè”.

IPA ARTVISION finanziato dal programma europeo IPA Adriatic CBS 2007/2013 ha reso possibile l’esposizione inaugurata il 1 agosto 2014 alla “Piramide” di Tirana. Organizzato dalla Regione Puglia con l’aiuto tecnico di Apulia Film Commission “ART IN PORT: Coexistence for a new Adriatic koinè” vede la collaborazione del Museo Pino Pascali, dell‘Università delle Arti di Tirana, Regione Veneto, Ministero della Cultura albanese, quello montenegrino, Contea Litoranea-Montana della Croazia e quella di Fiume.

In questa attività, che toccherà 5 destinazioni adriatiche, 10 sono gli artisti che rappresentano l’Italia, 5 l’Albania, 5 il Montenegro e 5 la Croazia.

Come ho già detto, in Albania, l’elemosina che scivola dai vetri oscuri delle macchine extra lusso si converte anche in giudizio critico sul valore delle opere e degli artisti. Ma questo giudizio non è per niente e mai articolato. Io, per esempio, non sono riuscito a trovare, e capire, come sono stati scelti gli artisti albanesi per questa attività e perché esattamente con queste opere. La cosa a dir poco mi pare strana in quanto – anche se a differenza di altri paesi rappresentati con uno o al massimo due coordinatori e/o referenti – l’Albania era rappresentata dal coordinatore esecutivo Roberto Lacarbonara, il referente per il Ministero della Cultura Ardian Isufi (quando e come è stato scelto dal Ministero?), i referenti per l’Università Pjetёr Guralumi dhe Vladimir Myrtezai Grosha (che per errore [forse] sono stati citati con il grado di professori nel sito on line del Museo Pino Pascali); quindi 4 persone, ma senza che nessuna di loro avesse trovato il tempo e il modo per spiegare la selezione degli artisti e delle opere.

Non so, forse, hanno datto il loro supporto per questa attività gratuitamente e pensano di non essere obbligati a nessuna spiegazione articolata (erano lì “a gratis”?).

Non so, forse, nei giorni che seguono daranno qualche spiegazione oppure potranno articolare qualche pensiero logico sulla selezione; comunque siamo in attesa.

In primo luogo, sono in attesa personalmete in quanto non vedo l’ora di discutere con loro le conoscenze e l’articolazione delle loro conoscenze sull’arte contemporanea albanese. In secondo luogo, siamo in attesa come pubblico in quanto molto interessati a capire il titolo sintagmatico dell’esposizione “Adriatic koinè”, che (etimologicamente dal greco) ha a che fare con una lingua, una lingua unificata e unificante dell’Adriatico. Non vorrei che questa lingua unificata e unificante dell’Adriatico fosse quella dei finestrini oscuri dai quali scivola ogni tanto – quando siamo fortunati – qualche monetina. Non vorrei che il “rafforzamento della rete dalle due parti dell’Adriatico” – come scriveva Rosalba Branà, derettrice del Museo Pino Pascali, nel catalogo dell’esposizione – sottintendesse l’oscurità dei finestrini che mi rammentano i finestrini oscuri delle macchine extra lusso dietro i quali prende le decisioni la mafia, parola questa che in albanese significa “mantieni la parola / mbaj fjalёn” (etimologia questa che ho rubbato ad un mio amico che sa tutto), e che in italiano è sinonimo di omertà.

Inoltre avrei voluto capire alcuni concetti usati dalla direttrice Branà, sempre lì, nello scritto per la presentazione del catalogo. Per esempio, quando usa la parola “identity” riferita al contesto balcanico, non le sembra di “parlare di corda nella casa dell’impiccato”? Poi addirittura parlare in un contesto balcanico di “identità unificata” a me pare molto complicato, e soprattutto richiede un’articolazione e attenzione molto più elaborate, nonché competenze filosofiche, storiografiche, antropologiche e sociologiche.

Naturalmente non mi riferisco alla sensibilità dell’Albania sulla propria identità, perché da queste parti molti dei nostri nonni hanno datto il benvenuto con lodi e fiori anche a Mussolini, che voleva andare aldilà dell’Adriatico, a questo “lago italiano”, voleva realizzare il vecchio sogno fantascientifico del “Mare Nostrum” mediterraneo.

Io, mi rifferivo piuttosto ai massacri di Srebrenica, dai quali non sono passati nemmeno i 20 anni, oppure quelli del Kosovo 15 anni fa. [A proposito di Srebrenica – la quale oggi fa parte della Republica Serba della Bosnia – vorrei ricordare agli organizzatori: se date un’occhiata alla mappa dell’Adriatico, a questo “lago italiano”, scoprirete che esso bagna anche Bosnia & Erzegovina. Più su, a nord, anche la Slovenia. Non sarebbe stato giusto coinvolgere anche artisti di questi paesi adriatici? Ve lo ricordo giusto per la correttezza artistico-geografica, non per pedagogismo elementare del quale non avrete certo bisogno.]

Infine, per chiudere senza dilungarmi oltre, avrei voluto capire come e perché sono stati usati alcuni concetti legati al sintagma concettuale base “territorialisation of desires” che la direttrice del Museo Pino Pascali ricorda sia una “definizione sociologica” quando invece è un concetto filosofico deleuziano con il quale, per caso da alcuni anni, mi occupo e che, per caso, in questo mio studio, ha come riferimento il contesto albanese e la percezione/significazione dello spazio. A quanto ne so è un po’ contraddittorio usare la territorializzazione dei desideri come “utopian space” nel quale “si muove l’arte contemporanea”. A quanto ne so non è per niente utopico questo spazio e l’arte è in pieno un processo creattivo che parte da un atto di resistenza concreto e reale, per niente “extra-territorial” o “liquidness”.

Sper(iam)o di recevere una risposta, altrimenti non mi resta augurare a me stesso e al pubblico di non vedere mai più un’ART IN PORT o ART IMPORT del genere, perché da queste parti ne abbiamo in abbondanza.