MIGJENI … Thesaret (Pjesa III). Romeo Kodra.

"Malli Rinuer" doreshkrim Migjeni

“Malli Rinuer” doreshkrim Migjeni

Si sintetizohen produktet artistike migjeniane? Si arrin autori i “vargjeve tё lira” tё sintetizojё energjitё e tij tё cilat ende sot, 13 tetor 2014, 103 vjet pas lindjes, çlirojnё sёrisht impulse qё godasin ndjesi tё fjetura tё shqiptarёve bashkёkohorё?

Pёrgjigjet mund tё jenё tё shumta. Qasjet plurale pёrkundrejt kёtyre pyetjeve mundet gjithashtu tё shumёfishojnё pёrgjigjet. Atyre qё (si autorit tё kёtyre rreshtave) u intereson teatri – fjala si tingull dhe jo vetёm si pёrmbajtje – e kanё tё pamundur tё eksplorojnё shkrirjet dhe plazmimet emocionale nё vartёn migjeniane nёse nuk dёgjojnё tingujt e autorit shkodran, elementet bazike tё alkimisё sё tij poetike.

Pёrveç tingujve fizikё konkret, tingujve tё njё diksioni korrekt, siç mёsohet nё propedeutikёn aktoriale tё çdo shkolle normale pёr teatrantё, mua mё interesojnё tingujt migjenianё tё infektuar, tingujt e asaj “poezie tuberkolare” siç e quante Arshi Pipa. Mё interesojnё gjithashtu tingujt e njё shkodrani a-tipik, tё rritur nёn zgjedhёn e pazgjedhur tё njё gjuhe amёsore si serbishtja qё ndёrpritet pёr t’u artikuluar sipas zgjedhjes sё autorit nё njё shqipe aspak tё sigurtё (ёshtё domethёnёse braktisja e tё sigurtёs pёr tё pasigurtёn tek Migjeni).

Duke qenё se regjistrime audio tё autorit nuk kam dёgjuar tё ketё, mua dhe tё interesuarve tё kёtij lloj proçedimi tё veçantё teatror, nuk na mbetet veçse tё pёrqёndrohemi tek teksti migjenian.

Por, pёr fat tё keq, kёtu kam hasur disa probleme aspak indiferente tё cilat vёshtirёsojnё deri nё ekstrem, nё mos pamundёsi, qasjen nё fjalё. Kjo vёshtirёsi konsiston nё modifikimin qё u ёshtё bёrё “Vargjeve tё lira” nga botuesit.

Nuk dua tё di arsyet pёr tё cilat janё modifikuar vargjet e poetit (personalisht çdo lloj ndёrhyrje do tё mё dukej blasfemi e pastёr), por shoh si jetike pёr tё mos humbur thesaret migjeniane qё tё ribotohet edhe njё herё vepra e tij e plotё, domosdoshmёrisht me dorёshkrimet e mbetura. Dhe do tё sugjeroja qё ky botim tё kurohej nga njё ekip filologёsh dhe ekspertёsh tё letrave shqipe nёn kujdesin e Ministrisё sё Kulturёs, sepse kemi tё bёjmё me njё pasuri kombёtare qё po humbet pa u vёnё re prej askujt.

Po marr vetёm njё shembull pёr tё treguar se pёr çfarё humbje po flas.

Gjatё kёrkimeve tё mia, po shfletoja njё botim tё “Vargjeve tё lira” tё 1944. Ky botim ёshtё i pari i botuar prej sё motrёs Olgёs, pasiqё botimi i 1936 – kur poeti kishte qenё ende nё jetё – qe censuruar nga organet e qeverisё zogiste. Midis kёtij botimi dhe atij tё 2010, tё botuar nga mbesa e Migjenit znj. Angjelina Ceka sipas redaktimit tё nderuarit Skёnder Luarasi, ka shumё ndryshime qё i pёrkasin shenjave tё pikёsimit, thekseve, korrigjimeve ortografike, korrigjimeve gramatikore. Ideja ime ёshtё qё kёto korrigjime janё bёrё pёr shkak tё disa paragjykimeve dhe kompetencёs sё mangёt mbi teoritё dhe teknikat e mjeshtёrisё poetike. Po mundohem tё shpjegohem disi mё shumё.

Gjatё jetёs njihen komplekset e Migjenit pёrkarshi gjuhёs, pёr shkak tё pёrdorimit tё shqipes nё mёnyrё jo-korrekte, por qё asnjёherё nuk e kufizuan tё mos botonte shkrimet e tij (shih disa dёshmi mbi kёtё nё librin “Pёr Migjenin” tё Nasho Jorgaqit). Kjo do tё thotё qё poeti, edhe pse i dinte mangёsitё e tij, konsideronte pёrsёpaku si dytёsore ose absolutisht tё anashkalueshme kёto mangёsi. Kjo pёr mendimin tim ka lidhje me zgjedhjen personale tё poetit pёr tё artikuluar krijimtarinё e tij poetike nё shqip, njё gjuhё jo-amёsore, jo-prindёrore, jo-trashendentale, njё gjuhё qё zgjidhet prej poetit.

Nё fakt, po tё mendojmё – me Lakanin – qё gjuha na flet mё tepёr se ç’e flasim, dhe po tё mendojmё nga ana tjetёr qё krijimtaria poetike ёshtё njё luftё me gjuhёn dhe nё gjuhё, njё distilim i presioneve dhe tensioneve mendore, atёherё do tё shohim qё shqipja e Migjenit ёshtё njё gjuhё e marrё si njё instrument shprehёs qё i lejon poetit tё luaj nё njё fushё dy herё tё huaj, por nё tё njёjtёn kohё edhe tё zgjedhur prej tij. Akti i rezistencёs sё tij, qё konsiston nё kompozimin poetik, shihet qartazi qё ёshtё mё ekstrem se sa ç’mund tё mendohet. Atёherё besoj se ёshtё mёse e qartё pёr tё gjithё qё nuk kemi tё bёjmё me njё poet qё ka nevojё pёr normalizim apo rehabilitim, aq mё pak gjuhёsor. Migjeni dёshiron tё jetё jo-perfekt, i pakryer, i papёrfunduar sepse vetёm me kёtё paperfektёsi mund tё transmetojё nё mёnyrё koherente dhe etike dёshirёn e tij tё jo-perfektёsisё sё pranuar, tё transmetojё subjektet e tij tё gjymtuara nga jeta, tё transmetojё ekzistencёn e tij tё mangёt dhe tё infektuar me tё cilёn mund tё luftojё kёtё luftё tё pashpresё qё ёshtё ekzistenca njerёzore nё tёrёsinё e saj.

Do tё doja tё evidentoja faktin qё normalizimi dhe rehabilitimi gjuhёsor i Migjenit i ka rrёnjёt tek censura autoritare qё nё periudhёn e monarkisё zogiste. Kujtoj gjithashtu me kёtё rast qё Migjeni pikёrisht pёr shkak tё gjuhёs, nё epokёn e tij, perceptohej si njё poet i rangut tё dytё; Migjeni s’kish tё krahasuar me Fishtёn p.sh., njё prej etёrve jo vetёm tё gjuhёs, por edhe tё vargut shqipfolёs. Por Migjeni kishte diçka tjetёr, kishte forcёn e kurajos ekstreme nё pёrzgjedhjen e subjekteve tё trajtuara, kishte forcёn e kapёrcimeve poetike qё pёrfshijnё tokё e qiell bashkё duke i plazmuar nё njё tё vetme, kishte forcёn e shembjes sё idhujve, idhujve autoritarё dhe pa autoritet tё censurёs pёr tё vёnё kёshtu nё diskutim ekzistencёn humane, ashtu siç di tё bёjё vetёm njё poet i denjё pёr t’u quajtur i tillё.
Migjeni p.sh. kish kuptuar qё autoritarizmave tё Zogut u kishte ardhur fundi, madje e shihte si pjesё e “idhujve pa krena” pёrpara se tё merrte arratinё i pёrndjekur nga Musolini me tё cilin kishte bashkёpunuar dhe shitur Shqipёrinё pёr dekada. Migjeni sheh pa krena çdo lloj autoritarizmi.

Kjo nuk u kuptua (s’kish si ta kuptonte mospajtimin migjenian ndaj çdo lloj autoritarizmi regjimi diktatorial dhe autoritar enverist), dhe nuk kuptohet ende mesa duket (s’ka si ta kuptojё regjimi i qoftexhinjёve, batakçinjёve dhe dallaverexhinjёve qё kanё zaptuar ministritё, universitetet dhe çdo institucion publik tё cilёve kurimi i thesareve migjeniane u takon). Censura autoritare – falё pushtetit enverist – vazhdoi mbi Migjenin, edhe pas Luftёs sё II Botёrore. Censura autoritare – falё pushtetit diktatorial tё injorancёs bashkёkohore – vazhdon edhe pas 100 vjetёsh.

Por duhet thёnё qё Migjeni – pёr fat tё keq edhe ai – ka gabuar nё parashikimet e tij. Ky komb, pavarёsisht pyetjeve retorike tё poetit, mesa duket, vazhdon tё “adhurojё tё shёmtuemen”, vazhdon tё adhurojё autoritarizma pa autoritet. Ky komb e paska pas nё ADN nёnshtrimin ndaj autoritarizmit “pa krena”. Dhe kjo, pёr mendimin tim, ёshtё njё dukuri krejtёsisht shqiptare me tё cilёn mund tё lexojmё njё kontekst tё ardhshёm global.

Por, kёtu po dal nga qarku migjenian, kёtu po kaloj nё njё studim tjetёr me tё cilin do tё zgjatem mё shumё nё ndonjё shkrim tjetёr.

"Malli Rinuer" Migjeni

“Malli Rinuer” Migjeni

Nё mbyllje dua tё jap njё shembull emblematik tё korrigjimeve sa tё guximshme aq edhe blasfeme qё i janё bёrё vargjeve migjeniane. Po tё shihet nё poezinё “Malli rinuer”, tё cilёn znj. Ceka si kuratore e botimit tё 2010 ka gjithsesi meritёn qё na e ka vёnё edhe nё dorёshkrim (shpresoj tё bёhet me tё gjithё Veprёn), kemi tё modifikuar fjalёn “prendimi” siç e pёrdor poeti, qё nё tekstin e 2010 bёhet “pёrndimi”. Pse-ja nuk kuptohet. Migjeni kёtё fjalё e pёrdor dy herё (nё strofёn e I dhe tё III, pra nuk ёshtё rastёsi e as gabim) duke ruajtur tingullin dhe rjedhshmёrinё e vargut nёpёrmjet fenomenit fonetik tё quajtur metatezё (ndёrrimi i pozicionit tё dy tingujve pёr shkak tё ekonomisё fonetike nё shqiptim tё fjalёs qё çdo studiues gjuhёsie njeh). Po kёshtu, nё strofёn e I, ёshtё korrigjuar “xemren” me “zemrёn” qё njё aktor teatri i cili punon me tingullin mund ta rimojё me “nxehta” dy vargje mё poshtё nё strofёn e II, por qё humbet totalisht me korrigjimin e 2010. Janё shtuar presje qё thyejnё ritmin e leximit tё vargut nё strofёn e IV pёr tё cilёn Kadri Roshi, po ta kishte ditur, mund tё kishte vrarё redaktorёt e kёtij botimi.

Dua tё shpresoj qё thesaret migjeniane tё kenё ndonjё interes pёrtej kёtij blogu.

Migjeni … Thesaret. Pjesa II. (Romeo Kodra)

Gjithmonë më ka tmerruar pyetja shkollore “Ç’ka dashur të thotë autori me veprën …?”. Jo prej frikës, por për shijen pështjellosëse prej llapaje spitalore që të linte përgjigjia; një përgjigje papagallizuese e përgatitur, paraprakisht ad hoc, prej mësuesve.

Pyetja në orën e “leximit” apo “letërsisë” ishte e të njëjtit rend funksional, si shumë pyetje të tjera shkollore, të cilat i përkisnin lëndëve shkencore, racionale, utilitariste me të cilat nxënësit përgatiteshin për jetën. Në orën e “diturisë natyrore” apo “biologjisë” ajo përkthehej: “Çfarë i marrim lopës?” Për përgjigje, prej bangave të klasës, një tufë e ngritur duarsh dhe gojësh cicëruese “Mse!, Mse!, Mse!” mezi prisnin të jepnin cliché-në: “Prej lopës marrim qumështin, brirët, lëkurën, mishin madje edhe kockat.” Për këto të fundit, për kockat, urtësia e gjysheve na thoshte se “i joti t’i ruan, pavarësisht se mishin ta ha”; dhe me këtë e kishim të qartë se lopa nuk ishte nga “tanët”.

Me këtë botëkuptim racional, utilitarist, jemi mësuar të konceptojmë dhe fusim edhe “autorin”. Çfarë i marrim autorit? Mishin? “Autori” ka vdekur, thotë Roland Barthes. Gojët cicëruese i ushqejmë me kufoma, me brezat e rinj rrisim nekrofagë të së ardhmes. Kockat, nëse është nga “tanët”, ja ruajmë. Nëse jo, Partia – në emër të turmës popullore – di ku t’ja degdisi pa i lënë as nam e as nishan.

Ndoshta dola tepër herët nga metafora; ndoshta “autorit i marrim qumështin/veprën”. Por cilën vepër? Nëse marrim si shembull Migjenin, cilën vepër qumështore marrim prej tij? I marrim versionin e Ardian Klosit dhe “Poemën e mjerimit” të kopsitur për fushatën e zgjedhjeve të “kryetarit ndryshe” (“Edi Rama për bashkinë e Tiranës” – Formuloi: A. Klosi, K&B, Tiranë, 2003.)? Si mund të politizojmë dhe të prostituojmë me “Poemën e mjerimit”, kur rrugët e Tiranës në 2014 ende janë të mbushur me “lypsa”, me “fëmitë e padijes e flitë e përbuzjes, / të mbetunat e flliqta rrethepërqark tryezës / mbi të cilën hangri darkën një qen i pamëshirshëm / me bark shekulluer, gjithmon i pangishëm.”

femite e padijes dhe flite e perbuzjes

femite e padijes dhe flite e perbuzjes

Si mund të politizojmë e prostituojmë me të, kur Shqipëria në 2014 është ende plot me atë lloj mjerimi që “ka i her i ka faqet e lustrueme, / buzët e pezmatueme, mollzat e ngjyeme, / trupin përmendore e një tregtis së ndytë / që âsht i gjikuem të bijë në shtrat vet i dytë; / dhe për at shërbim ka për të marrë do franga – / ndër çarçafë, ndër fëtyra dhe në ndërgjegje danga.”

...ne ndergjegje danga.

…ne ndergjegje danga.

Pra, ç’ka dashur të thotë Migjeni me veprën …? Ç’ka dashur të thotë një autor i vdekur me një vepër të prostituueshme për nevojat politike të politikanit të radhës (Me Migjenin e kishte provuar edhe Enver Hoxha, natyrisht në mënyrë të pjesshme, të parcelizuar)?

Një lexues idiot, i veçuar dhe veçues, i parcelizuar dhe parcelizues (sipas etimologjisë greke “idiotes”), që lexon veprën në një kohë dhe hapësirë, i përgjigjet pyetjes së shtruar në një kohë të shkuar, në një kohë të kryer, që e ka thënë të vetën një herë e përgjithmonë. I përgjigjet nëpërmjet kohës dhe hapësirës së vet idiote, të veçuar dhe veçuese, të parcelizuar dhe parcelizuese. Një përgjigje egoistike, ajo e idiotit, jo përtej hundës së vet, jo përtej utilitarizmit të menjëhershëm hic et nunc, jo përtej nevojës politike të joshjes së tyrmave qytetare/polis. Një përgjigje e robëruar nga KRONOS-i grek, nga koha e nevojave të menjëhershme që qetësojnë dhe restaurojnë ankthet shoqërore pre të fantazmave të turmave (“çdo fantazëm është fantazëm turme” – Deleuze). Një përgjigje, ajo e idiotit, që nuk ka këllqe për të përpallur pyetjen në perspektivën e AION-it grek, në kohën e të gjitha kohërave, në kohën përtej kohës/kronos-it, në kohën universale ku na shtyjnë impulset e dëshirave tona të parealizuara.

Migjeni flet dhe thotë përtej hapësirës dhe kohës së vet, përtej kufirit që koha dhe hapësira përcaktojnë. Migjeni flet përtej vetvetes, dhe pikërisht për këtë motiv është i pavdekshëm, përtej metaforës së inflacionuar nga idiotizmi kronologjik i përditshmërisë.

“Mjerimi s’ka gëzim. Por ka vetëm dhimba, / dhimba paduruese që të bajnë të çmendesh / që t’apin litarin e të shkojsh fill’ e të varesh / ose bahe flî e mjerë paragrafesh.”

Migjeni flet dhe thotë përtej egos së vet, sepse edhe tek ajo “bëhet fli e mjerë paragrafesh” përsëri mjerimi, të cilit autori duket se i mban krahun. Migjeni e di që flet e thotë nga qarku i gjakshmërisë biologjike të organizuar në sistem, ku edhe ai vetë bën pjesë; flet dhe thotë nga një sistem biopolitik në të cilën jemi planifikuar sot e kësaj dite të vegjetojmë.

Prostituimi politik këtë nuk mund ta thotë, sepse nuk mund të pohojë alienimin total që sjell fjala e cila demaskon gjatë gjithë kohës idiotësinë e “kuptimit të fjalës” si diçka e dhënë dhe mirëqenë, dhe aq më tepër e transmetueshme prej dhe për pushtetit/in politik të turmës. Prostituimi politik kërkon të ruajë iluzionin e të vërtetës nën fjalë, sepse me të – dhe vetëm me të – mund të restaurojë egot e gjymtuara. Prostituimi politik nuk mund të heqë maskën e tij teatrore, nuk mund të demaskojë dhe të heqë nga skena fasadën e egos së restauruar me aq mund. Thjeshtë sepse nuk është teatër i vërtetë, nuk është art i vërtetë. Thjeshtë sepse nuk mund të pranojë për arsye morali elementin tragjik të pranimit të prostituimit të cilin teatri dhe arti pranojnë dhe me të cilin arrijnë sublimen universale.

Politika dhe sistemi ku jetojmë nuk rresht sot e kësaj ditë të na ofrojë llapanë pështjellosëse spitalore: Ç’ka dashur të thotë autori?, Ç’ka dashur të thotë vepra e tij?, Ç’qëllim ka arti i tij?, Ç’arsye?. Nga arti të gjithë kërkojnë një kuptim, një impakt shoqëror me sa më shumë turma, masa popullore; mjafton të shohim thirrjet e fondacioneve financuese, institucioneve publike dhe private. Po Migjeni ç’thotë?

“Për një kohë të shkurtë shndrroi faqen shteti X. Arti i frymzuem dhe i punuem mbas reçtave të Parisë, shndrroi shtetin në një muzeum artistik. Ishte triumfi i reçetës! Ose triumfi i artit me qëllim! E qëllimi i mrrinte dalngadalë por me siguri. Kur shndrroi faqen Shteti, zunë të shndrrojnë trajtat dhe shpirti i nënshtetasve.” – “Novela mbi krizë”.

Arti për Migjenin – siç shihet në këtë “Novelë [të vjetër] mbi krizë” – nuk ka qëllim, aq më pak qëllim social. Kjo natyrisht bie ndesh me moralin borgjez që padyshim revoltohet nga mosdhënia e kuptimit, edhe në art, sistemit të planifikuar në të cilin vegjeton. Revoltohet me mosarsyen që arti i shfaq nën logjikën e të mjerëve, e prostituimit universal të fjalës, me mosarsyen e minoriteteve, e periferive që arsyeja borgjeze ka krijuar aq natyrshëm në ekosistemin e saj shoqëror.

Ky është thesari më i madh i Migjenit që paradoksalisht humbas së gjenduri apo gjendem së humburi.

Së shpejti me thesare të tjera.

P.S. Tek përfundoja shkrimin pata një tundim për të thënë se si materializohej ky thesar i Migjenit dhe si mund ta gjenim (Mi Gjeni! – na e kërkon autori), të gjithë bashkarisht si lexues në vetën e parë shumës. Për t’u kuptuar po marr përsëri shembullin e lopës. Prej lopës marrim edhe bajgat, jashtëqitjen, fekalet me të cilën plehërojmë tokën për ta pasuruar. Kushedi edhe Migjeni – porsi një paraprirës i Piero Manzoni-t dhe “Mutit të Artistit” të konservuar në kuti gati për konsum në tregun e artit – nëse merret kështu, me gjithë fekale, me gjithë esencën e tij anti-utilitariste dhe të jashtëqitur, mund të na pasurojë terrenin e shkretë të mendjeve. Natyrisht për këtë na duhet t’i themi lamtumirë egos. Ndoshta shija është më pak pështjellosëse se kovat e mbushura me të cilat na kanë restauruar dhe vazhdojnë të na restaurojnë fasadën e egos sonë politikanët e radhës.

“Statusi i kritikёs” i Dhurata Shehrit. (Romeo Kodra)

Dhurata Shehri – me “Statusi i kritikёs” – fitoi mё 10 qershor 2014 çmimin e I tё Akademisё KULT pёr kategorinё “Libri studimor” i vitit. Ky simbol i pёrvitshёm shenjon vlerat maksimale vjetore tё artit dhe kulturёs nё Shqipёri.

Duke qenё se me kritikёn e artit dhe kulturёs pёrjetoj tё pёrditshmen time reale, pёrveç asaj virtuale nё AKSREVISTA, mё duhet tё them disa fjalё mbi fituesen e “Librit Studimor” tё vitit.

Pavarёsisht se titulli i librit tё Shehrit ёshtё “Statusi i kritikёs”, duhet specifikuar qё nё fillim se me “kritikё” autorja nёnkupton vetёm kritikёn letrare dhe jo atё tё arteve pamore, apo performative (do tё ishte mё e ndershme karshi lexuesit sikur titulli tё ishte mё i vetpёrmbajtur). Po kёshtu nuk specifikon se ç’nёnkupron me “status”. Pra, tek autorja, vihet re qё nё titull relativizmi metodologjik mbi objektin e trajtesёs sё saj.

Duke dashur tё analizojё periudhat para dhe pasdiktatoriale tё kritikёs letrare shqiptare autorja thotё: “Edhe sot e kёsaj dite, kritika letrare nё Shqipёri i vuan pasojat e tri karakteristikave qё markojnё kritikёn e realizmit socialist: humbjes sё subjektivitetit tё kritikёs, pranimit funksional dhe jashtёletrar tё gjykimit tё letёrsisё dhe statusin e kritikёs si paraardhёse e letёrsisё. (fq. 14)”

Kur lexohen kёto rreshta ёshtё e vёshtirё tё pёrgjigjesh pa rёnё nё pedagogjizma, gjё qё urrej, por qё nё mungesё tё alternativёs nuk kam se ç’bёj. “Vuajtja” qё percepton znj. Shehri pёr fat tё keq nuk na pёrket vetёm ne shqiptarёve. Rrёnjёt e saj janё mё tё thella. “Humbja e subjektivitetit tё kritikёs” fillon me “vdekjen e zotit” qё Nietzsche i shpalli botёs. Foucault si rrjedhojё shpalli “vdekjen e njeriut” dhe tё “autorit” Barthes. Kёtij deçentralizimi relativizues tё subjektit pozitiv humanist, mirё-cogitans apo mirёmendues, Lacan i shpalli vartёsinё totale nёn rendin e fjalёs (“gjuha na flet”). Jemi pra nё rrjedhёn e mbretёrisё sё absurdit. Nuk e kemi vetёm ne shqiptarёt problemin e “vuajtjes”, pavarёsisht se absurdi i mirёmenduesve orwell-ian promovues tё Njeriut tё Ri dhe tё pagabueshёm Socialist kishte arritur kulme pёrtej satirikes tek ne, mu nё mes tё tragji-komikes. Sa mё parё tё kuptohet kjo, aq mё mirё ёshtё.

Kritikja letrare dhe pedagogia e Fakultetit tё Histori-Filologjisё znj. Shehri duhet tё kuptojё qё edhe “parimi funksional dhe jashtёletrar i gjykimit tё letёrsisё” nuk ёshtё njё demon qё mund tё kalohet, por veçse tё pranohet, madje edhe tё promovohet, sepse vetёm kёshtu mund tё hapen perspektiva tё reja interpretimi dhe botёkuptimi (jo vetёm letrar).

Po kёshtu duhet tё kuptojё qё kritika e paraprin objektin e kritikёs apo veprёn … qё nё kokёn e artistit i cili ka njё gjykim kritik paraprak apo impulse tё dёshirёs sё vet pёr tё krijuar.

Mё duket gjithashtu tejet i dukshёm gabimi i znj. Shehri – qё nuk e ka kuptuar objektin e trajtuar edhe pёrsa i pёrket subjektivitetit – kur thotё qё “[…] kritika nё Shqipёri i qaset letёrsisё nё fillim tё viteve ’90 pa subjektivitet, pra duke rrafshuar shijen personale pёr letёrsinё, me parime jashtёletrare qё e pёrjashtojnё vetё letёrsinё dhe ofrojnё modele tё shkrimit tё letёrsisё tё huaja pёr tё” (fq. 14). Ekzaktёsisht nё faqen pёrballё (fq. 15) pohon qё “[s]tatusi i kritikut kishte dalё prej realizmit socialist mё i dёmtuar se ai i shkrimtarit. Tё pajisur me njё autoritet mё pak tё cunguar, shkrimtarёt ishin tё parёt qё tentuan kritikёn autopromovuese qё mbart subjektivizmin ekstrem.” Ka patur apo s’ka patur subjektivitet apo subjektivizёm? Kush tha qё njё artist nuk mund tё jetё kritik dhe anasjelltas? Unё madje e shoh si shumё produktive kёtё. Nёse ideja ёshtё ajo e njё statusi tё kritikut tё paguar nga shteti atёherё studimi nuk ёshtё teoriko-letrar, por sociologjik. Ndryshon objekti i trajtesёs.

Janё pёrdorur nё kёtё libёr terma dhe koncepte nё mёnyrё pёrgjithёsuese e aspak shkencore. Çdo tё thotё p.sh. “antimodeli i letёrsisё sё realizmit socialist”? Nuk ishte model? Autorja e paragjykon si njё model jo tё mirё? Nёse po, nё ç’baza? Kjo ёshtё e pranueshme nё bare dhe kafene, jo nё tekste teoriko-shkencore.

Gjёma e vёrtetё e pёrdorimit me njohuri relative dhe pёrgjithёsuese tё termave dhe koncepteve arrihet kur autorja, pa i shtjelluar, na del me fraza tё tipit “[l]etёrsia, si tё gjitha ‘dukuritё shoqёrore’, i nёnshtrohej ‘luftёs sё tё kundёrtave’: ajo duhej tё ishte ose reaksionare, ose pёrparimtare, ose progresiste, ose regeresiste, ose realiste, ose romantike (fq. 17).” Vetёm kaq? E lёnё kёshtu kjo fjali ёshtё gati sartriane, “letёrsi e angazhuar”. Ёshtё madje thuajse deleuziane, ku njё “akt i vёrtetё krijues apo kreativ ёshtё njё akt rezistence”. Enverizmi idiot 45 vjeçar i letrave shqipe na del e mira absolute do tё thoja.

Mё tej, kur autorja thotё qё “[m]ungesa e kritikёs shqipe [akoma?] pas rёnies sё pushtetit tё ideologjisё shpjegohet tashmё me mungesёn e pushtetit tё terminologjisё. Mungesa e terminologjisё ka marrё nё kёtё fazё trajtat e zbrazёtisё metagjuhёsore (fq. 17)” nuk kuptoj se nё ç’vend e vendos veten. Mes atyre qё njohin terminologjinё?

Mё poshtё autorja flet edhe pёr njё importim tё “kritikёs strukturaliste” nё Shqipёri pas viteve ’90, por pa na dhёnё asnjё shembull. Si mirёmendues qё jemi, kthehemi edhe nё mirёbesues. Nёnvizon qё kёta strukturalistё autoktonё “synonin autoritetin pёrmes ‘kompleksimit’ tё lexuesve”. Do tё ishte interesante pёr çdo lexues tё dinte se kush ishin kёta? Ç’kishin thёnё? Ku? Kur? Si? Nё pak fjalё, nevojitet pak abetarizёm metodologjik.

Sikur tё mos mjaftonte, pedagogia dhe kritikja Shehri i fut edhe njё perlё tё fundit. Nё fq. 20 kemi “[t]eksti bёhet kёshtu kusht dhe kufi pёr interpretimin nё epokёn postmoderne”, dhe mё poshtё njё citim nga Lucia Rodler (?) “[t]ekstet janё material pune dhe dispozitivё tё verifikimit tek tё cilёt duhet tё referohemi gjithnjё, tekstet, pra nё fakt i vёnё kufi asaj lirie iluzore interpretimi (tё promovuar nё letёrsi prej dekonstruktivizmit) qё, sipas sociologut polak Zygmunt Bauman, karakterizon parehatinё e postmodernitetit”. Pёrveç asocimit abuziv tё dekonstruktivizmit me postmodernitetin (Shehri, Rodler apo Bauman njё dreq e di se i kujt ёshtё pjellё) kemi, edhe njё herё ekzaktёsisht nё faqen pёrballё (fq. 21), njё mbyllje me Pol de Man, atin e ‘Yale Critics’, eksponenti mё i rёndёsishёm i ‘Deconstructive Criticism’ qё mban erё “copy/paste”, pa referencё tё cituar (edhe pse nё thonjёza) dhe totalisht nё kundёrshti me ç’pohonte njё faqe mё parё autorja.

Nuk e di se ç’kulte kultivojmё? Nuk e di dhe se cilёt janё çmimdhёnёsit e kultivuesve tё kulturёs? Por njё gjё ёshtё e qartё: mallkimet e brezave qё vijnё nga pas do tё na persekutojnё.

“PaMUR”: BETON! (Romeo Kodra)

Tё fillosh ditёn qё nё 7.30 tё mёngjesit dukё pёrdorur mjetet e tranportit urban, sidomos linjёn Kinostudio-Kombinat, ku shoferat i japin autobusёve me delikatesёn e transportuesve tё patateve dhe tё gjithё pa pёrjashtim kanё si tik nervoz tё rёnit e borisё çdo 5 sekonda, nuk ёshtё se perspektiva pёr vazhdimin e ditёs merr nuancat relaksuese tё panoramave bregdetare. Madje shpesh herё prioriteti i dhimbjes sё kokёs tё shtyn tё gjesh vendin e parё ku ta pёrplasёsh.

Sot e kisha njё ide qё tё mos e pёrplasja!

Sot, nё orёn 17.00, u çel “Festivali i Librit dhe i Artit”. Ngjarja ёshtё parashikuar tё zhvillohet nga data 23 deri mё 27 prill 2014 nё mjediset e Muzeut Historik Kombёtar. Kjo ishte alternativa ime pёr mbrёmjen: pak art, pak letёrsi pёr tё shtendosur sistemin nervor dhe shqisat e dhunuara gjatё tё pёrditshmes tiranase.

Pas fjalёs sё mirseardhjes sё organizuesve dhe adeteve tё ministrave tё kudondodhur (Mirela Kumbaro-Furxhi, Erjon Veliaj), njё sirenё alarmi antiatomik mikpriti edhe sistemin tim nervor dhe shqisat nё prag spitalizimi. Duke qenё se kam prirjen e bamirёsisё, qё mesa duket kur dёgjoj fjalёt art dhe letёrsi kthehet nё mazokizёm, vendosa gjithsesi tё mbetesha i hapur dhe tё bёja njё sintetizim tё pёrjetimit tё ngjarjes; nё pak fjalё tё shihja esencёn artistike tё eventeve.

Kёshtu pra, mendova qё kjo sirenё binte pёr tё shurdhuar me dhunё, edhe mё tё shumfishuar, kaosin e tё pёrditshmes kryeqytetase dhe pёr tё na kthyer vёmendjen nga arti dhe leximi. Mendova qё artistёve – tё pёrfaqёsuar nga galeritё e arteve tё kryeqytetit dhe kuratorёt e tyre – po iu pёrgatitej terreni dhe hapёsira pёr tё dhёnё ide tё reja nё lidhje me librin, duke qenё se nisma ishte e “Shoqёrisё sё librit shqiptar” nё bashkёpunim me Vladimir Myrtezain (drejtues projekti), Edison Çerajt, Altin Likёs, Florian Haxhihysenit dhe Alketa Kurrizos [“Nisma PaMUR ёshtё fryt i bashkёpunimit” tё kёtyre tё fundit, thoshte E. Çeraj tek gazeta “Shqip” e para dy ditёve dukё lёnё tё nёnkuptohet qё ёshtё diçka e bashkangjitur “Festivalit tё Librit” tё organizuar nga ShLSh. Pak mё shumё qartёsi do ishte e nevojshme prej organizuesve].

Pritshmёria ime natyrisht u rrёnua nё prag tё hyrjes nё muze. Pas kaosit dhe sirenёs mu shpalos pёrpara syve njё mish mash zhurmash dhe imazhesh video qё gjё tjetёr s’ishin veçse njё produkt i sё pёrditshmes shqiptare nё fuqi tё shumfishtё. Nuk e kuptoj se si kanё pranuar kёta artistё, nёse e dinin njё gjё tё tillё, tё prezantohen nё kёtё mёnyrё! Vetёm punё kuratoriale qё nuk dukej gjёkundi. Si mund tё vendosen nё 40 metra katrorё, pa ndarё hapёsirat, 6 apo 7 video me audio? Tituj kanё? Autorёsi? Kush ka studiuar apo ka hapur dy libra di se njё kurator video instalimesh ka dy mundёsi: tё krijojё njё mjedis duke kanalizuar nё njё drejtim tё caktuar pёrjetimin e hapёsirёs, ose njё atmosferё duke i lёnё spektatorit pёrjetimin e rastёsishёm tё kёsaj hapёsire. Unё u largova sepse provova bezdi, dhe nuk besoj se ishte qёllim i artistёve. Madje nuk di sa prej tyre do e fusin nё kurrikulum pjesёmarrjen nё kёtё ngjarje.

Kur flitet pёr festivalin e librit dhe tё artit sinteza fillestare qё vjen nё mendje ёshtё ajo e traditёs sё largёt tashmё tё “librave tё artistit”. Kuratorёve tё virgjёr tё artit nuk u ka shkuar ndёrmend tё thonё dy fjalё apo tё organizojnё ndonjё gjё mbi to. Nuk dua tё bёj historinё e artit kёtu, por mjafton tё them pёr lexuesin qё kemi edhe nё vendin tonё artistё shqiptarё qё trajtojnё librat si forma arti: Ivi Topp ёshtё njёri prej tyre. Por siç duket virgjёria nё studime ёshtё virtyt mes kuratorёve tё PaMUR.

Nuk e kuptoj se si mund tё shpёrdorohen mundёsi tё tilla. Kur botuesit janё nё krizё, kur poetёt ankohen, kur pёrkthyesit janё pa bukё (nuk po flas pёr ata qё kanё zёnё vend nё ministri); nuk e marr vesh se ç’sallamra apo qofte duhen patur nёpёr sy pёr tё mos parё njё potencial origjinal tё shfrytёzimit tё “librave tё artistit”.

Por, ndoshta po kёrkoj shumё. Ndoshta artistёt, kuratorёt kur dёgjojnё sirenat e kanё mendjen tё rreshtohen dhe jo tё japin ide. Siç duket kemi njё deformim antropologjik edhe tё tё qenurit artist nё Shqipёri. Dhe kёtё fillova ta dyshoj rastёsisht, tek dёgjoja nё njё bar, diskutimet dhe prezantimet e ngjarjes nё njё kanal televiziv. Vura re ligjёrimin prej shkolle fillore sepse publiku kёshtu e do, paçka se mё shumё e do prezantuesja, apo regjozorёt, apo drejtuesit e televizioneve. Dhe artistёve, kuratorёve, kjo iu vjen mirё, iu pёrshtatet. Nuk lodhen sё sodituri rrafshimin e vlerave qё kryhet dita ditёs, madje s’nginjen sё rrafshuari edhe kёta tё joshur prej sirenave tё alarmit apo televizionit.

Mediokriteti i televizioneve nuk do gjё tjetёr veç asfaltimit tё vlerave, betonizimit tё tyre. Sa mё pak lodhje trush, sa mё shumё mpirje pёrpara ekranit, aq mё shumё trans-konsumatorё. Artistёt, kuratorёt, profesorёt e artit, qё formojnё nё universitete brezat e ardhshёm, japin bekimin. O burra! Tё gjithё sёbashku pёrparojmё drejt betonizimit jo vetёm hapёsinor, por edhe mendor!

E keqja nuk ёshtё se u humb njё rast. E keqja ёshtё se shkartisja dhe pёrzjerja e artit me fushat e tjera tё zhvillimit ekonomik dhe social, tё inovacionit dhe teknologjisё, shihet – edhe nё rang global – si e vetmja mundёsi ekologjike dhe e qёndrueshme pёr planetin. Prandaj arti ka kohё qё nё Evropё nuk shihet si shpenzim, por si mundёsi zhvillimi. Nё Evropё projektohet nё detaje dhe artikulohet nё terren; mbi tё gjitha pa u improvizuar. Por kjo do kulturё, do vetndёrgjegjёsim. Me diletantё tё hallakatur, qё kujtojё se mjafton tё vendosёsh libra dhe artistё nё njё hapёsirё tё pёrbashkёt dhe si me magji do tё pjellin vezё tё arta, nuk bёhet tjetёr veçse inflacionohet kjo mundёsi, digjet dhe shkretohet terreni. Shpresoj qё, nё mos kёtё herё, herёn tjetёr tё kuptohet qё vlera janё artistёt dhe jo qokat, miqёsitё ministrore apo kuaratoriale; qё vlera janё botimet e shkrimtarёve dhe jo pistonimet masmediatike. Shpresoj qё, nё mos kёtё herё, tjetrёn tё kuptohet qё vlerёn e krijon kapitali njerёzor, me tё cilin ёshtё e pandashme. Sfida pёr botuesin shqiptar, qё nuk do e ketё kurrё luksin e tirazheve globale, ёshtё cilёsia dhe “libri i artistit”. Tё shohim nёse koha do tё mё japё tё drejtё.

SI STAVA MEGLIO QUANDO SI STAVA PEGGIO? (Valerio Furneri)

 Le proteste e le dimostrazioni di strada che in questi ultimi anni hanno scandito tra una cosa e l’altra la cronaca internazionale e che si legano tra l’altro agli slogan dei lavoratori che hanno perduto il posto di lavoro, alle manifestazioni di giovani indignati che pur in possesso di un titolo di studio o di una qualifica professionale non vedono futuro, perché sfruttati, sottopagati e comunque precari, alle violente proteste della primavera araba e più di recente di piazza Taksim, tutto ciò riporta alla memoria eventi accaduti in Europa due decenni fa, quando all’indomani della caduta del Muro di Berlino, con il crollo dell’Unione Sovietica e più in generale del Comunismo, milioni di persone che erano state elogiate ad ovest della cortina per la loro scelta di optare per la democrazia si trovarono a pagare il prezzo della festa, prima espropriati della partecipazione e del processo decisionale in eventi che li riguardavano in prima persona, e poi finanche del lavoro che molti di loro perdettero in seguito al passaggio dall’economia pianificata alla cosiddetta economia di mercato. Uno degli aspetti più controversi di tutta questa vicenda è sicuramente quello delle privatizzazioni. Dopo il crollo dei regimi comunisti le fabbriche e le industrie di stato dovevano essere privatizzate non solo per il fatto evidente che ciò fosse necessario e preliminare per l’agognato passaggio al capitalismo, ma anche con l’argomento che solo in questo modo si sarebbero potuti rendere veramente competitivi e produttivi degli inutili “carrozzoni” che fino allora avevano gravato sullo stato, cioè sulla collettività.

Ebbene proprio di questa spinosa tematica tratta l’ultimo racconto dello scrittore tedesco Volker Braun (1939) dal titolo Die hellen Haufen (le bande bianche) apparso nel 2011. Originario di Dresda nella Germania orientale, Braun ha sempre avuto a cuore nei suoi testi la tematica del lavoro. Già in tempi non sospetti, all’indomani della caduta del Muro aveva pubblicato una poesia dal titolo Das Eigentum (la proprietà) in cui tematizzava il problema della proprietà di stato e di cosa farne una volta affermatosi il capitalismo. Adesso, ad oltre vent’anni di distanza dai fatti narrati, l’autore riprende criticamente il tema delle privatizzazioni rispondendo anche implicitamente a chi liquidava la DDR come una nota a piè di pagina della storia. Nel suo racconto Braun non si limita a una cronaca dei fatti della recente storia tedesca postunitaria, ma intrecciando la narrazione con altre vicende storiche come la guerra dei contadini del 1524-1526 compie una serie di riflessioni da cui emerge una costante: lo sfruttamento delle masse da parte di una potente classe elitaria che bada soltanto al proprio particolare interesse, e l’impari lotta che ne deriva. Nel caso di specie, tema centrale della narrazione è la privatizzazione della miniera di Bischofferode in Turingia facente parte del complesso industriale Thomas Müntzer, che come tutti gli insediamenti produttivi della DDR era Volkseigen, ossia di proprietà del popolo. Braun combina con sapienza gli eventi storici, come la protesta dei lavoratori di Bischofferode (nella finzione letteraria Bitterrode) con la pura finzione: non solo i personaggi che emergono dalla massa indistinta e anonima dei lavoratori sono caratterizzati, anche nomi di località e personaggi reali vengono modificati (così ad esempio il ministro Klaus Schucht, responsabile della privatizzazione di Bischofferode diventa Schufft, da notare che la parola “Schuft” con una sola «f» significa farabutto). Anche le proteste dei lavoratori vengono narrate nella loro veridicità storica per quel che riguarda i motivi scatenanti e la posta in giuoco, ossia in primo luogo la perdita del posto di lavoro, ma poi Braun abbandona il campo fattuale e rivolgendosi al lettore lo invita esplicitamente a seguirlo nel campo minato delle possibilità: la rappresentazione di una marcia di protesta dei lavoratori che si recano a Berlino (fatto realmente accaduto) viene esasperata con l’inserto di scene violente da parte delle forze dell’ordine; lo sciopero della fame (fatto realmente accaduto) raggiunge il culmine con la morte (fittizia) di uno dei suoi promotori; il malcontento e le proteste finiranno per degenerare in una vera e propria guerra civile tra i lavoratori e le forze dell’ordine che infine reprimeranno nel sangue le proteste, analogamente a quanto accaduto pochi secoli prima con la guerra dei contadini.

La rappresentazione non ha tanto lo scopo di tracciare un quadro manicheo con i buoni da una parte – i lavoratori che inizialmente manifestano pacificamente – e i cattivi dall’altra, ossia lo stato, le lobby affaristiche e il loro braccio armato costituito dalle forze dell’ordine che detengono il monopolio della violenza, quanto piuttosto di mostrare il potenziale sovversivo che potrebbe scaturire dai moti di massa una volta che siano creati i presupposti da chi detiene il potere di decidere sui destini della moltitudine. In questo racconto dunque Braun ripropone l’antica dialettica tra ricchi potenti e poveri sfruttati e tramite il filtro letterario la restituisce al lettore arricchendola di numerosi spunti di riflessione: ad esempio sul fatto che la storia, pur ampia e ricca di sfaccettature viene scritta e normata dai vincitori, in questo caso i capitalisti, che sono pronti a celebrare ed esaltare le loro vittorie (la riunificazione delle due Germanie, l’aver riportato all’ovile, ossia all’economia di mercato, la parte est, l’essersi posti a capo di cambiamenti epocali), ma tacciono sul prezzo di queste vittorie, il cui costo si ripercuote, manco a dirlo, sui lavoratori che subiscono decisioni prese dall’alto contro la loro volontà, come tra l’altro la chiusura di stabilimenti e siti produttivi o la loro privatizzazione, che in ultima analisi vogliono dire, perdita del posto di lavoro e disoccupazione. Un altro aspetto interessante che Braun tratta è quello relativo alla proprietà. Nella finzione del racconto un sindacalista esorta i lavoratori a reclamare la loro parte, ossia una volta stabilita l’inevitabilità della privatizzazione della miniera, dice loro di chiedere, ciascuno per la propria quota un indennizzo. È a questo punto che tra i lavoratori nasce una certa confusione: nessuno di loro aveva mai pensato alla proprietà della miniera come a qualcosa di personale, infatti la miniera come tutte le altre attività era definita per legge Volkseigen, ossia di proprietà del popolo, non dunque di proprietà dei lavoratori, né dei dipendenti o dirigenti, e neppure dello stato. Essa è pertanto inalienabile e indisponibile a singoli cittadini privati, eppure il fatto che un ente preposto “espropri” il popolo delle sue fabbriche per venderle, spesso per quattro soldi, a singoli o gruppi imprenditoriali testimonia una volta di più l’arroganza e la rapacità del capitalismo che vede nella riunificazione non un evento storico e una sfida anche culturale, ma soprattutto un affare, alla conquista di nuove quote di mercato e di azzeramento di eventuale concorrenza. Il tutto con la patina ipocrita della democratizzazione e del benessere del popolo che viene ignorato se non addirittura calpestato nel momento stesso in cui lo si proclama. A questo proposito la vicenda descritta da Braun ricorda molto da vicino eventi recenti di casa nostra. Solo pochi anni fa l’allora governo Berlusconi decise di bloccare una trattativa in corso con Air France per l’acquisto dell’agonizzante compagnia di bandiera Alitalia. Il piano di risanamento che pure prevedeva esuberi era tutto sommato un male minore. Ma in nome dell’italianità della compagnia fu preferito interrompere la trattativa coi francesi e affidare la compagnia a una cordata italiana con un colpo da genio: scindere in due diverse società la compagnia, affidare la parte sana a un gruppo imprenditoriale e accollare la parte “malata”, ossia i debiti allo stato, ossia alla collettività. Tutto questo fu fatto ovviamente per il bene pubblico, ma in spregio di quanto poteva interessare proprio il bene pubblico. E i risultati sono sotto gli occhi di tutti.

Lo stesso discorso vale per Die hellen Haufen: al culmine della guerra civile inscenata dal narratore i toni vengono smussati, quasi che ci si risvegliasse da un incubo. Nessuno degli eventi violenti narrati ha avuto luogo nella realtà, eppure finzione e invenzione non minano in alcun modo il contenuto di verità di questa storia che, scritta nella sua versione ufficiale dai vincitori, ha anche dei risvolti taciuti dalla storiografia e che riguardano una moltitudine di persone la cui dignità non è mercificabile. Di fatto molti fra coloro che diedero avvio alla cosiddetta “rivoluzione pacifica” che poi portò alla caduta del Muro di Berlino si trovarono a vivere un’illusione, l’illusione di poter realmente dal basso cambiare democraticamente le cose. Invece nel volgere di brevissimo tempo i fratelli dell’ovest bussarono alla porta spiegando con classico piglio paternalistico e approccio pedagogico che cosa volesse dire democrazia, in primo luogo marco tedesco per tutti. Anche in questo caso i risultati sul breve, medio e lungo periodo, sono sotto gli occhi di tutti. Braun non intende celebrare il passato della DDR né trasfigurarlo poeticamente alla maniera del “si stava meglio quando si stava peggio”, ma ricorda come le cose avrebbero potuto anche seguire un altro corso, del resto chi aveva manifestato nel 1989 per ottenere la democrazia non aveva certo lottato per ingrassare i grandi gruppi imprenditoriali tedesco-occidentali, né per sentirsi catechizzato su cosa sia o non sia la democrazia. Nel suo racconto Braun smaschera quindi l’ipocrisia dell’occidente capitalista oltre a mostrare una umanità variegata e fatta di persone in carne e ossa con preoccupazioni e aspirazioni reali e legittime. Tutto ciò obbliga a riflettere, per esempio sulla storia e sul suo svolgimento reale e possibile. Per chiudere con le parole di Braun “è duro pensare che la storia appena narrata sia inventata, solo una cosa sarebbe stata altrettanto brutta: se questa storia fosse accaduta realmente”.

ISHIM MË MIRË KUR ISHIM MË KEQ? (Valerio Furneri)

Protestat dhe demonstratat e rrugës që kanë shënuar kronikën ndërkombëtare vitet e fundit dhe që ndërlidhen midis të tjerash me parrullat e punëtorëve që kanë humbur vendin e punës; me manifestimet e studentëve të indinjuar, që edhe pse me një diplomë apo kualifikim profesional nuk shohin të ardhme, sepse shfrytëzohen, të nënpaguar dhe të pasigurt; me protestat e dhunëshme të pranverës arabe dhe sheshit Taksim; gjithçka sjell ndërmend ngjarje të ndodhura në Evropë dy dekada më parë, kur të nesërmen e rënies së Murit të Berlinit, me shembjen e Bashkimit Sovjetik dhe në përgjithësi të Komunizmit, miliona njerëz që ishin lavdëruar në perëndim të Perdes së Hekurt për zgjedhjen e demokracisë u gjendën përpara pagesës së çmimit, fillimisht të shpronësuar prej pjesëmarrjes dhe proçesit vendimarrës në ngjarje që i preknin në vetë të parë, dhe më tej deri tek puna që shumë prej tyre humbën si shkak i kalimit nga ekonomia e planifikuar në të ashtuquajturën ekonomi të tregut të lirë. Një nga aspektet më të diskutueshëm të kësaj çështjeje është sigurisht ai i privatizimit. Pas shembjes së regjimit komunist fabrikat dhe industritë e shtetit duheshin privatizuar jo vetëm për faktin e dukshëm të nevojshmërisë paraprake të kalimit në kapitalizmin e lakmuar, por edhe me argumentin e vetëm që në këtë mënyrë mund të ktheheshin në konkuruese dhe produktive ‘rrangalle’ të kota që deri atëherë i kishin peshuar shtetit, domethënë kolektivitetit.

Pikërisht këtë çështje trajton edhe tregimi i fundit i shkrimtarit gjerman Volker Braun (1939) i titulluar Die hellen Haufen (Bandat e bardha) botuar në 2011. Me origjinë nga Dresdeni i Gjermanisë lindore, Braun në tekstet e tij ka patur për zemër tematikat e punës. Që herët, thuajse të nesërmen e rënies së Murit të Berlinit, kishte botuar një poezi të titulluar Das Eigentum (Prona), ku tematizonte problemin e pronës së shtetit dhe se ç’duhej bërë me të kur të afirmohej kapitalizmi. Tani, mëse njëzet vjet më vonë nga faktet e treguara aty, autori rimerr në mënyrë kritike temën e privatizimeve duke iu përgjigjur në mënyrë indirekte atyre që likuidonin DDR (RDGJ – Republika Demokratike e Gjermanisë) si një shënim në fund të faqes së historisë. Në tregimin e tij Braun-i nuk kufizohet në kronikën e fakteve të historisë së re të Gjermanisë së post-bashkimit, por – duke e ndërthurur me ngjarje historike si lufta e bujqëve të 1524-1526 – kryen një seri reflektimesh prej të cilave del një konstante: shfrytëzimi i masave prej një klase elitare të fuqishme që kujdeset vetëm për interesat e saj specifike, dhe luftën e pabarabartë që rrjedh prej saj. Në rastin konkret, tema qendrore e tregimit është privatizimi i minierës së Bischofferode në Thüringen, pjesë përbërëse e kompleksit industrial Thomas Müntzer, që si të gjithë aktivitetet produktive të RDGJ ishte Volkseigen, pra pronë e popullit. Braun kombinon mençurisht ngjarjet historike, si protestën e punëtorëve të Bischofferode (në trillimin letrar Bitterrode) me trillimin e pastër narrativ: nuk janë të karakterizuar vetëm personazhet që dalin nga masa e turbullt dhe anonime e punëtorëve, edhe emrat e vendeve dhe personazhe realë modifikohen (kështu për shembull ministri Klaus Schucht, përgjegjës i privatizimit të Bischofferode bëhet Schufft, fjala “Schuft” me një «f» do të thotë batakçi). Gjithashtu protestat e punëtorëve janë të treguara në vërtetësinë e tyre historike përsa i përket shkaqeve dhe rreziqeve që ishin në lojë, pra piksëpari humbja e vendit të punës, por prej këtej Braun lë mënjanë fushën faktike dhe duke ju drejtuar drejtpërsëdrejti lexuesit e fton shprehimisht ta ndjekë në fushën e minuar të mundësive: përshfaqja e një manifestimi punëtorësh që shkojnë në Berlin (fakt i ndodhur realisht) ekzagjerohet me ndërfutje skenash të dhunshme prej forcave të rendit; greva e urisë (fakt i ndodhur realisht) arrin kulmin me vdekjen (fiktive) të një prej promovuesve; pakënaqësia dhe protestat degjenerojnë në një luftë civile midis punëtorëve dhe forcave të rendit që në fund do shtypin në gjak protestat, siç kish ndodhur në mënyrë analoge me luftën e bujqëve pak shekuj më parë.

Përshfaqja nuk ka për qëllim një kuadër manikeist, me të mirët nga një krah – punëtorët që fillimisht protestojnë në mënyrë paqësore – dhe të këqinjtë nga tjetri, pra shtetin, afaristët lobues dhe forcat e rendit, dora e tyre e armatosur, që mbajnë monopolin e dhunës, por ka si të tillë demonstrimin e potencialit subversiv që mund të shpërthejë prej motove të lëvizjeve masive kur krijohen kushtet prej mbajtësve të pushtetit që vendosin mbi fatet e shumicës. Në këtë tregim Braun propozon sërisht dialektikën antike midis të pasurve të pushtetshëm dhe të varfërve të shfrytëzuar, dhe me anë të një filtri letrar ja rikthen lexuesit të pasuruar me një sërë sugjerimesh për reflektim: për shembull mbi faktin e historisë, që megjithëse e gjerë dhe e pasur në aspekte shkruhet dhe standartizohet prej fitimtarëve, në këtë rast kapitalistëve, që janë gjithmonë gati të celebrojnë dhe lartësojnë fitoret e tyre (ribashkimin e dy Gjermanive, rikthimin në stanin e ekonomisë së tregut të pjesës lindore, vetëvendosjen në qendër të ndryshimeve epokale), por që heshtin për çmimin e këtyre fitoreve, kostoja e të cilave u bie mbi supe, si zakonisht, punëtorëve të nënshtruar vendimeve të marra nga lart kundra dëshirës së tyre, siç janë mbyllja e stabilimenteve dhe fabrikave prodhuese ose privatizimi i tyre që përkthehet në humbjen e vendit të punës dhe papunësi.

Një tjetër aspekt interesant që trajton Braun është ai i pronës. Në trillimin narrativ një sindakalist nxit punëtorët që të reklamojnë pjesën e tyre, pra pasi është shfaqur paevitueshmëria konkrete e privatizimit të minierës, u thotë që të kërkojnë gjithsecili dëmshpërblimin përkatës. Është në këtë pikë që midis punëtorëve lind konfuzioni: asnjëri prej tyre s’e kishte menduar më parë pronësinë e minierës si diçka personale, në fakt miniera si të gjitha aktivitetet ishte e përcaktuar me ligj si Volkseigen, domethënë pronë e popullit, dhe jo pronë e punëtorëve, as e nënpunësve apo drejtorëve, dhe as e shtetit. Ajo është e patjetërsueshme dhe nuk është në dispozicion të qytetarëve të përveçëm privat, e megjithatë fakti që një organ i caktuar ‘shpronëson’ popullin prej fabrikave të veta për t’ia shitur, shpesh për dy kacidhe, personave apo grupeve sipërmarrëse dëshmon edhe një herë arrogancën dhe makutërinë e kapitalizmit që sheh në ribashkimin e Gjermanive jo një ngjarje historike dhe një sfidë kulturore, por një biznes, një pushtim të kuatave të tregut dhe një spastrim të konkurrencës së mundshme. E gjitha kjo nën llustrën hipokrite të demokratizimit dhe mirëqenies së popullit që injorohet për të mos thënë nëpërkëmbet në momentin kur këto i pretendon. Meqë ra fjala ngjarja e përshkruar nga Braun-i kujton shumë ato të ndodhura kohët e fundit në vendin tonë [Itali]. Vetëm pak vite më parë qeveria e atëhershme e Belusconi-t vendosi të bllokonte bisedimet me Air France për blerjen e kompanisë kombëtare të fluturimeve, Alitalia që po jepte shpirt. Plani i rikuperimit që parashikonte edhe shkurtime gjithsesi ishte e keqja më e vogël. Por në emër të kombit të kompanisë u preferua ndërprerja e bisedimeve me francezët dhe ju besua kompania një konsorciumi italian me një gjetje gjeniale: ndarja në dy shoqëri të ndryshme e kompanisë, lënia e menaxhimit të pjesës së shëndoshë një grupi sipërmarrësish italian dhe varja në qafë e pjesës së ‘sëmurë’, pra borxhet, shtetit, domethënë kolektivitetit. Gjithçka natyrisht për të mirën publike, por në kundërshti me sa ishte në interes të së mirës publike. Dhe rezultatet janë mëse të dukshme për të gjithë.

E njëjta gjë vlen edhe për Die hellen Haufen: në kulmin e luftës civile të vënë në skenë prej shkrimtarit tonet ulen, thuajse të ishte një rizgjim prej makthit. Asnjë ngjarje e dhunshme nuk ka ndodhur realisht, e megjithatë trillimi dhe fantazia nuk vënë në diskutim aspak vërtetësinë e kësaj historie që, e shkruar në versionin zyrtar prej fitimtarëve, ka edhe detaje të heshtura prej storiografisë që i përkasinë një morie njerëzish digniteti i të cilëve nuk është në shitje. Në fakt shumë prej atyre që dhanë shtysën e parë për fillimin e të ashtuquajturit ‘revolucioni paqësor’ që si rrjedhojë solli rënien e Murit të Berlinit u gjendën përballë një iluzioni: iluzioni i një ndryshimi real nga poshtë që ndryshon gjërat demokratikisht. Madje në pak kohë vëllezërit e perëndimit trokitën në derë duke shpjeguar – me poza klasike atërore dhe qasje pedagogjike – se çfarë do të thoshte demokracia: pikësëpari marka gjermane për të gjithë. Edhe në këtë rast rezultatet në një periudhë të shkurtër, të mesme dhe të gjatë, janë përpara syve të të gjithëve. Braun nuk kërkon të celebrojë të shkuarën e RDGJ e as ta transfigurojë poetikisht si për të thënë ‘ishim më mirë kur ishim më keq’, por rikujton se si gjërat mund të kishin ndjekur një udhë tjetër, fundja kush kishte manifestuar në 1989 për të patur demokraci nuk kishte luftuar për majmjen e grupeve sipërmarrëse gjermano-perëndimor, as për të dëgjuar predikime mbi ç’është apo ç’nuk është demokracia. Në tregimin e tij Braun demaskon hipokrizinë e perëndimit kapitalist përveç shpalosjes së një humanizmi të shumëllojshëm të përbërë prej personash në mish e në shpirt me shqetësimet dhe aspiratat e tyre reale dhe legjitime. Për ta mbyllur me fjalët e Barun-it “është e vështirë që historia e sapo treguar të jetë e trilluar, vetëm një gjë do të ishte po aq e shëmtuar: që kjo histori të kish ndodhur realisht”.

Dall’architettura urbana al parcheggio di mattoni, o viceversa? Il caso Albanese. (Romeo Kodra)

Ogni mattina mi alzo e trovo una fila di mattoni lungo la strada che fiancheggia il palazzo dove abito. E non sono lì per caso. Sono stati lasciati dai parcheggiatori della notte per occupare il posto auto anche durante il giorno, nonostante di giorno lavorino altrove. Non si sa mai : meglio assicurarsi un posto, anche se occupa abusivamente uno spazio pubblico, ovvero uno spazio di tutti.

Ogni giorno inizia con una sensazione di nervosismo che spesso ha portato a sfiorare il conflitto verbale. La prima volta che osai togliere un mattone, una voce spaccanervi di donna urlò dalla finestra del secondo piano, ‘‘Aooo, che stai a fa’?’’ come se la stessi tirando per i capelli. ‘‘Niente’,’ le dissi, ‘‘mi dava fastidio il mattone e credo che dia fastidio anche a quelli che vogliono parcheggiare’’. ‘‘Am’veddi questo!? Mi’ marito parcheggial llì il tassì da 5 anni, e tu vieni qua a cercartelle de’ buon mattino.’’.

Cosa dirle? Come si fa a discutere con i bisogni della ‘classe operaia’, con la moglie di un onesto tassista, in un momento storico, come quello dell’Albania contemporanea, dove lavorare viene considerato quasi una vergogna? L’ho lasciata vincere senza ‘rompere inutilmente’.

Un’altra volta, spostando un mattone abusivo, un duro con le mani in tasca che usciva dal bar di fronte, mi chiama, ‘‘A fratè, che’? – Volevo parcheggiare’’ risposi. ‘‘Il parcheggio è der locale. Te ne poi annà un po’ più de llà, se voi!”. Nonostante la gentilezza nell’indicarmi dove andare a parcheggiare, replicai: “A fratè, io c’ho a casa ar secondo piano. Te poi mannà i clienti tua un po’ più de llà! – A bello’’ continuò, gonfiandosi e alzando la voce “tu, stai qua da ieri!’’ Sapeva che mi ero trasferito in quel quartiere da soli due anni. ‘‘Io so’ tiranese de’ sette generazioni e tu me dici de mannà a’ clientela mia un po’ più de llà???’’ Non vi dico come continuò, aggiungo solo che è partita una diatriba su chi fosse nato più vicino al centro e chi fosse ‘straniero’. Vinsi io. Praticamente sono riuscito a dimostrarli innegabilmente che sono nato sotto il diddietro del cavallo di Scanderbeg.

Ogni giorno ho i nervi distrutti non solo per i mattoni abusivi, ma anche per le costruzioni selvagge nella zona di Linzë (paesino limitrofo a Tirana) dove abito. La mancata pianificazione dell’architettura urbana della zona somiglia ad un’infezione dermatologica incurabile. Per un profano dell’arte, dell’architettura e dell’urbanistica, il nesso fascistoide tra ‘‘il mattone abusivo’’ e ‘‘l’infezione dermatologica’’ dell’architettura urbanistica della capitale è difficile da capire. Ma bisogna sapere che il territorio è da sempre marcato semanticamente, sin dall’evoluzione dell’homo sapiens, e non solo. Segnare il territorio fa parte del bios. Basti guardare i cani che orinano attorno al recinto oppure i castori che costruiscono le dighe nei fiumi : difficilmente si distinguono dai parcheggiatori notturni con i ‘‘loro mattoni abusivi’’.

Il desiderio irrefrenabile del nostro inconscio ci spinge naturalmente in questo ‘occupatore degli spazi’ (Gilles Deleuze). È inutile razionalizzare questa tendenza in maniera positivistica. Meglio accettare in maniera razionale la preponderanza che questa  esercita su di noi, in quanto più le neghiamo l’esistenza e più essa esplode dopo la censura[1].

Tempo fa, un ‘‘professore’’ di una università privata di Tirana prese il titolo di ‘docente’[2] con una lectio magistralis sull’architettura fascista italiana a Tirana, definendola ‘‘carina’’ sebbene ‘‘costruita dai fascisti’’. In questa maniera sminuiva, oppure ignorava totalmente come molti ‘‘architetti’’ albanesi, l’influenza semantica di questa architettura.

Personalmente ho sempre considerato un simile approccio come una mancanza di sapere, che potevo contraddire nei principi generali e concettuali, appoggiandomi (in modo traballante) sulla prossemica dello spazio. Il mio ragionamento traeva origine sempre dalle conoscenze teatrali, dalla performazione fisica attoriale dello spazio scenico, e – andando a ritroso – fino al confronto analogico della strutturazione architettonica spaziale  con la strutturazione spaziale teatrale. Spesso i miei salti analogici sono stati stroncati e tacciati con i soliti ‘‘sei di un altro campo’’, ‘‘parliamo di due cose diverse’’, ‘‘se l’architettura fosse così facile, si diventerebbe tutti architetti’’ e altre banalità del genere.

Nel mese di novembre dello scorso anno, l’Istituto Italiano di Cultura di Tirana, in collaborazione con la Facoltà di Architettura dell’Università di Firenze e con l’Università Politecnica di Tirana, ha presentato nei suoi locali un libro fondamentale per l’architettura e l’urbanistica albanese, dal titolo « ARCHITETTI E INGEGNERI ITALIANI IN ALBANIA’’[3].

Il libro – che raccoglie gli atti del ‘‘Convegno sull’architettura italiana in Albania 1920-40’’, che ebbe luogo a Tirana nel dicembre del 2011 – ha per me un’importanza basilare che, a quanto pare, nessuno ha colto. Mi riferisco al contributo di Maria Concetta Migliaccio, ‘‘Identità e architettura nell’esperienza albanese di Florestano Di Fausto’’.

Perché dico questo? Perché – a quanto ne so – è la prima volta che la pianificazione architettonica urbana albanese viene analizzata in stretta connessione con la semantica del potere economico e politico, secondo criteri accademici e scientifici. Credo che oggi sia più che lampante che il potere economico dei costruttori influisce in maniera innegabile sulle politiche e sui politici albanesi, sia in maniera indiretta (finanziando le campagne elettorali), che diretta (come politici-costruttori dichiarati, oppure prestanomi delle loro ditte di costruzioni). Non credo ci sia bisogno di rispondere alla domanda ‘dove hanno trovato tutti quei soldi per le costruzioni in questo periodo di transizione?’ per capire di quale potere si parli.

Ritornando al testo della Migliaccio, vediamo come ella segue i passi della diplomazia italiana, ufficiale e non, in quella occupazione lenta che si concrettizzerà poi  nello sbarco del 7 aprile 1939. Vediamo gli scambi cartacei di Mussolini in persona con architetti, ufficiali, diplomatici, italiani e albanesi, che dimostrano in maniera innegabile il progetto, l’idea e la visione del suo Impero[4].

Ma qual è il nesso tra il parcheggiatore abusivo, che piazza un mattone in uno spazio pubblico, con il fascismo, con Mussolini, con l’idea imperialista di quest’ultimo? La connessione sta proprio in quell’oscuro desiderio inconoscibile che si genera nell’inconscio della  nostra psiche, il quale spesso diventa ratio dell’autoritarismo, senza svelarsi a noi profani che la accettiamo oppure subiamo proprio da questo suo grado zero; senza nemmeno indignarci minimamente, perché coinvolti in problemi maggiori della vita di tutti i giorni, a  cui diamo più peso.

Per concludere, aggiungo solo che, se il parcheggiatore abusivo rappresenta il grado zero (o poco più) dell’autoritarismo fascistoide, e se questo parcheggiatore di mattoni è l’umanoide primitivo di un mondo autoritario, allora il potere politico che ha dispiegato i primi piani regolatori della capitale è il suo bisnipote rovesciato in bisnonno. Se un mattone collocato in un parcheggio pubblico segna il territorio che qualcuno prima di me ha performato (ritorno all’ambito teatrale), e con questo vuol farmi razionalizzare il mio spazio (è la sua ratio che mi parla: non parcheggiare qui! ‘mi’ marito parcheggia llì il tassì da 5 anni’, ‘Io so’ tiranese de’ sette generazioni’), allora osservate come si articola questo segnare lo spazio, questa ratio totalitaria nel discorso e nel ‘diktat’ del potere mussoliniano o zogista (Zog I, re degli albanesi; l’unico re della storia degli albanesi, tralatro autoproclamato):

‘‘La tavola di studio che fa da impianto planimetrico alla veduta, firmata da Di Fausto, ha come maglia la planimetria della vecchia città di Tirana, sulla quale si imposta la nuova sistemazione in cui gli edifici sono disposti come campiture lungo la via per Durazzo in un primo slargo definito dai fabbricati che, in senso orario, da sinistra verso destra, sono occupati dal comando della gendarmeria adiacente la torre veneziana, dal comando forze armate e dalla banca nazionale albanese, come a definire un piccolo nucleo dotato di funzioni di controllo determinanti il progresso del paese che si attua attraverso la disciplina e un’economia sostenuta dall’emissione di una propria moneta. La direttrice della via per Durazzo, che taglia questo slargo in maniera sghemba, culmina in un’aiuola circolare posta in asse al viale di spina, quasi a definire la costruzione geometrica del fulcro visivo da cui parte la direttrice. Il punto di osservazione che genera la visione prospettica, incontra l’edificio del Ministrero degli Esteri e Presidenza, come a fare da fondale opposto alla conclusione del viale che termina nel Palazzo reale. Quasi a voler significare il principio e il punto di approdo di un promettente piano politico che parte dalla capitale, nel  centro del comando, e si irradia fuori dai confini nazionali, praticabile per effetto di un saldo sistema finanziario sostenuto da caute relazioni internazionali, e viceversa, con effetti semantici di rimando.’’ [Ivi, pg. 44]


[1]   Vedi in aksrevista.wordpress.com ‘‘Pratiche schizogene e prossemica dello spazio: “ilBlocco” di Tirana.”. https://aksrevista.wordpress.com/2013/07/02/pratiche-schizogene-e-prossemica-dello-spazio-il-blocco-di-tirana-romeo-kodra/

[2]    Si può dire che diede a se stesso il titolo ‘‘docente’’, visto che era uno dei ‘‘proprietari’’ dell’università che rilasciava il titolo. Stranezze albanesi.

[3]   Architetti e ingegneri italiani in Albania, a cura di Milva Giacomelli e Armand Vokshi, Edifir, Firenze 2012.

[4]   “L’affermazione dell’influenza artistica italiana è un imperativo superiore che non può essere intralciato da contributi stranieri. Grandi ribadisce con fermezza che il governo fascista, promotore di opere in cui si dispiega il notevole apporto italiano in un momento politico assai significativo per i rapporti tra i due paesi, non può aspettarsi che a esso venga riservato un simile trattamento «per la mentalità delle sfere amministrative albanesi in contrasto con le vedute più larghe e compresive che ispirano il capo del governo [il Duce]». Ivi, pg. 45.

Nga arkitektura urbane në parkimin e tullave, apo anasjelltas? Rasti shqiptar. Pjesa II

Në muajin Nëntor të vitit që sapo lamë pas, Instituti Italian i Kulturës në bashkëpunim me Fakultetin e Arkitekturës së Universitetit të Firences dhe Universitetit Politeknik të Tiranës, organizuan prezantimin e një libri themeltar për arkitekturën dhe urbanistikën shqiptare, të titulluar ‘‘ARCHITETTI E INGEGNERI ITALIANI IN ALBANIA’’[1] (ARKITEKTË DHE INXHENIERË ITALIANË NË SHQIPËRI).

Libri – që përbledh aktet e ‘‘Kuvendit mbi Arkitekturën italiane në Shqipëri në vitet 1920-40’’, të organizuar në Dhjetor të 2011 në Tiranë – për mua ka një rëndësi historike që, mesa duket, askush nuk e ka vënë re. E kam fjalën për tekstin me të cilin prezantohet në këtë libër Maria Concetta Migliaccio, ‘‘Identitet dhe arkitekturë në eksperiencën shqiptare të Florestano Di Fausto-s’’.

Pse e them këtë? Sepse – me sa di unë – është e para herë që planifikimi arkitektonik urban shqiptar analizohet (sipas kritereve akademiko-shkencore) në lidhje direkte me semantikën e pushtetit ekonomiko-politik. Besoj se e kemi sot mëse të qartë që pushteti ekonomik i ndërtuesve ndikon në mënyrë të pamohueshme mbi politikat dhe politikanët shqiptar, qoftë në mënyrë indirekte (duke financuar fushatat), apo direkte (politikanë ndërtues të deklaruar dhe politikanë të fshehur pas emrave fiktivë të firmave të ndërtimit). S’besoj se kemi nevojë t’i përgjigjemi pyetjes ‘ku u gjetën gjithë ato para për ndërtime në këtë periudhë tranzicioni?’ për të kuptuar për cilin pushtet po flitet.

Po t’i kthehemi tekstit të Migliaccio-s shohim se aty ndiqen hapat e diplomacisë zyrtare dhe jo-zyrtare italiane në atë pushtim të ngadaltë që rrjedhimisht do të konkretizohej në zbarkimin e 7 Prillit 1939. Shohim letërkëmbimet e vetë Mussolini-t me arkitekte, zyrtarë, diplomatë, italianë dhe shqiptarë, që demonstrojnë në mënyrë të pamohueshme projekt-idenë vizionare të Imperium-it të tij[2].

Por ç’lidhje ka parkuesi abuziv që vendos një tullë në një hapësirë publike me fashizmin, me Mussolini-n, me idenë imperialiste të këtij të fundit? Lidhja qëndron pikërisht në atë dëshirë të errët dhe të panjohur që gjenerohet në atë hapësirë të pavetëdijshme të psikës sonë, e cila shpesh herë bëhet ratio e autoritarizmit pa u vënë re nga ne profanët, që e tolerojmë që në gradën zero të saj, pa provuar as indinjimin më të vogël, sepse jemi të përfshirë në probleme më të mëdha të cilat i konsiderojmë se peshojnë më shumë në të përditshmen tonë.

Për ta mbyllur, më mbetet vetëm të shtoj që, nëse parkuesi abuziv është grada zero (ose pak më shumë) e autoritarizmit fashistoid, nëse ky parkues tullash është humanoidi primitiv i një bote autoritare, atëherë pushteti politik që shpalosi masterplanet e para të kryeqytetit është stërnipi i tij i përmbysur në stërgjysh. Nëse një tullë e vendosur në një vend parkimi shenjon semantikisht territorin që dikush përpara meje e ka performuar (jam përsëri tek teatri; s’i shqitem dot), dhe me të kërkon të racionalizojë hapësirën time (është ratio e tij që më flet: mos parko këtu! ‘burri im ka 5 vjet qe parko ktu’, ‘jom tironc dem baba dem’), atëherë vëreni si artikulohet analogjikisht ky përshenjim, kjo ratio totalitare në ligjërimin dhe diktatin e pushtetit mussolini-an dhe zogist:

‘‘La tavola di studio che fa da impianto planimetrico alla veduta, firmata da Di Fausto, ha come maglia la planimetria della vecchia città di Tirana, sulla quale si imposta la nuova sistemazione in cui gli edifici sono disposti come campiture lungo la via per Durazzo in un primo slargo definito dai fabbricati che, in senso orario, da sinistra verso destra, sono occupati dal comando della gendarmeria adiacente la torre veneziana, dal comando forze armate e dalla banca nazionale albanese, come a definire un piccolo nucleo dotato di funzioni di controllo determinanti il progresso del paese che si attua attraverso la disciplina e un’economia sostenuta dall’emissione di una propria moneta. La direttrice della via per Durazzo, che taglia questo slargo in maniera sghemba, culmina in un’aiuola circolare posta in asse al viale di spina, quasi a definire la costruzione geometrica del fulcro visivo da cui parte la direttrice. Il punto di osservazione che genera la visione prospettica, incontra l’edificio del Ministrero degli Esteri e Presidenza, come a fare da fondale opposto alla conclusione del viale che termina nel Palazzo reale. Quasi a voler significare il principio e il punto di approdo di un promettente piano politico che parte dalla capitale, nel centro del comando, e si irradia fuori dai confini nazionali, praticabile per effetto di un saldo sistema finanziario sostenuto da caute relazioni internazionali, e viceversa, con effetti semantici di rimando.’’ [fq. 44]

”Kartela studimore që shërben si impiant planimetrik i pamjes, e firmosur prej Di Fausto-s, ka si thurrimë planimetrinë e qytetit të vjetër të Tiranës, mbi të cilën mbivendoset sistemi i ri, ndërtesat e të cilit janë vendosur si sfonde përgjatë rrugës së Durrësit në një shesh të parë të saktësuar nga fabrikatet që, në një drejtim orar, nga e majta në të djathtë, janë të përbërë nga komanda e xhandarmerisë ngjitur kullës veneciane [sahatit], nga komanda e forcave të armatosura dhe banka kombëtare shqiptare, si për të saktësuar një bërthamë të vogël të pajisur me funksione kontrolli që determinojnë progresin e vendit që kryhet nëpërmjet një disipline dhe një ekonomie të mbështetur nga lëshimi i monedhës së vet. Drejtvizorja e rrugës së Durrësit, që pret këtë shesh në mënyrë të shtrembër, kulmon me një vllajë rrethore të vendosur në aks me rrugën e saj ndërthurëse, thuajse për të saktësuar ndërtimin gjeometrik të fokusit pamor prej të cilit fillon drejtvizorja. Pika e vështrimit që gjeneron perspektivën pamore, prek ndërtesën e Ministrisë së Jashtme dhe Presidencën, që duket si sfond i kundërt i përfundimit të rrugës e cila mbyllet me Pallatin mbretëror. Thuajse për të nënkuptuar fillimin dhe mbylljen e një plani politik premtues që fillon nga kryeqyteti, në qendrën e komandës, dhe rrezaton jashtë kufijve të vendit, falë një sistemi të shëndoshë financiar të mbështetur në marrdhënie të kujdesshme ndërkombëtare, dhe anasjelltas, me efekte semantike rimuese.”

Shpresoj ta shohim së shpejti të botuar në shqip.

IMG-20140121-00268


[1]    Architetti e ingegneri italiani in Albania, a cura di Milva Giacomelli e Armand Vokshi, Edifir, Firenze 2012.

[2]    “L’affermazione dell’influenza artistica italiana è un imperativo superiore che non può essere intralciato da contributi stranieri. Grandi ribadisce con fermezza che il governo fascista, promotore di opere in cui si dispiega il notevole apporto italiano in un momento politico assai significativo per i rapporto tra i due paesi, non può aspettarsi che a esso venga riservato un simile trattamento «per la mentalità delle sfere amministrative albanesi in contrasto con le vedute più larghe e compresive che ispirano il capo del governo [Duce-n]». Po aty, fq 45.

Nga arkitektura urbane në parkimin e tullave, apo anasjelltas? Rasti shqiptar. (Romeo Kodra)

Çdo ditë ngrihem në mëngjes dhe shoh një varg tullash anës rrugës përbri pallatit ku jetoj. Nuk janë rastësisht aty. I kanë lënë parkuesit e natës që vendet e parkimit t’i ruajnë gjatë ditës; edhe se ditën punojnë tjetërkund. S’i dihet asnjëherë; është mirë që një vend makine ta sigurosh, paçka se bllokon abuzivisht një hapësirë parkimi publike, një hapësirë të të gjithëve.

Çdo ditë fillon me një ndjesi nervashkatërruese që shpesh herë ka prekur konfliktin verbal. Kur largova për të parën herë një tullë, një zë nervagërvishtës gruaje, nga dritarja e katit të dytë, klithi “Ça ke erèèè?”, sikur t’i kisha shkulur flokët. “Hiç” i thashë “më jepte bezdi tulla dhe m’duket se bezdis edhe ata që duan t’parkojnë”. “Iiii ky?! Burrin im ka 5 vjet që parko’ taksin aty, e ti do me u grric kot qy me mjes.”.

Ç’ti thosha? Si mund të diskutohet me nevojat e ‘klasës punëtore’, me gruan e një taksisti të ndershëm, në një moment historik si ai i Shqipërisë bashkëkohore në të cilën puna është gati diçka e turpshme? E lashë të fitonte pa ‘‘i rënë në qafë kot’’.

Një herë tjetër, sërisht duke spostuar një tullë abuzive, një trim me duar në xhepa që doli nga bari përkarshi, më thërret, “Ça je tu bo vllajo? – Desha t’parkoja” ja kthej. “O’ parkexhi i lokalit aty. Shko içik mo anej, po deshe!”. Pavarësisht mënyrës së sjellshme që përdori, duke më treguar se ku të shkoja, iu përgjigja: “O vllajo, kam shpinë, ktu ke kati dytë. Mund t’çosh klientët e lokalit içik mo anej! – O zemra” më thotë duke u ngrehur disi “erdhe dje ti ktu!’’ E dinte qe kam vetëm dy vjet që banoj në atë lagje. ‘‘Un tironc dem baba dem duhet me çu klientat e mi anej???’’ Nuk ju them si vazhdoi, po shtoj vetëm që filloi një garë ku diskutohej kush kishte lindur më afër qendrës së Tiranës e kush ishte ‘‘jabonxhi’’. Fitova unë. Praktikisht i demonstrova në mënyrë të pamohueshme që kam lindur poshtë të pasmeve të kalit të Skënderbeut.

Çdo ditë nervat më shkatërrohen jo vetëm prej tullave që abuzojnë me vendparkimet e makinave, por edhe prej ndërtimeve kafshërore në zonën e Linzës, ku edhe banoj. Plani i munguar i arkitekturës urbanistike të zonës i ngjan një infeksioni dermatologjik të parikuperueshëm. Për një profan të artit të arkitekturës dhe të urbanistikës lidhja fashistoide midis ‘‘tullës abuzive’’ dhe ‘‘infeksionit dermatologjik’’ të arkitekturës urbanistike të kryeqytetit është disi e vështirë të ndërlidhet. Por, duhet ditur që territori shenjohet që prej kohërave më të errëta të homo sapiens-it, dhe jo vetëm. Shenjimi i territorit është pjesë e bios-it. Mjafton të shohim qentë që urinojnë rrëzë gardheve, apo kastorët që ngrejnë diga në lumenj, të cilët nuk kanë edhe aq ndryshim nga parkuesit nokturn me ‘‘tullat e tyre abuzive’’.

Dëshira e pafre e të pavetëdijshmes sonë na shtyn natyrshëm në këtë fashizëm zaptues të hapësirave (Gilles Deleuze). Është e kotë të racionalizojmë në mënyrë pozitiviste këtë prirje. Është mirë që në mënyrë racionale të bindemi që kjo prirje na paraprin, sepse sa më shumë ja mohojmë ekzistencën aq më shumë ajo shpërdhen pas çensurës[1].

Kohë më parë një ‘‘profesor’’ i një universiteti privat të Tiranës mbrojti ‘‘docenturën’’[2] me një lectio magistralis mbi arkitekturën fashiste italiane të Tiranës, të cilën e shihte si ‘‘të këndshme’’ paçka se ‘‘të ndërtuar nga fashistët’’. Në këtë mënyrë ndante apo injoronte tërësht, si shumë ‘‘arkitektë’’ të tjerë shqiptarë, ndikimin semantik të kësaj arkitekture.

Personalisht e kam parë gjithmonë si mungesë njohurie një qasje të tillë, të cilën mund ta kundërshtoja në parime të përgjithshme dhe konceptuale duke u mbështetur (lëkundshëm) në proksemikën (përshenjimin) e hapësirës. Arsyetimi im fillonte gjithmonë nga njohuritë teatrore, nga performimi fizik i aktorit në hapësirën skenike, dhe – duke shkuar disi së prapthi – deri tek ballafaqimi analogjik i strukturimit hapësinor arktiektonik me strukturimin hapësinor teatror. Shpesh herë kapërcimet analogjike paragjykohen me të zakonshmet ‘‘je i një fushe tjetër’’, ‘‘po flasim për dy gjëra të ndryshme’’, ‘‘sikur t’ishte kaq e lehtë arkitektura, do të bëheshin të gjithë arkitektë’’ e të tjera analiza të cekëta si këto. [Vazhdon nesër]


[1]    Shih në aksrevista.wordpress.com ‘‘Praktika skizogjene dhe proksemika e hapësirës: ‘Blloku’ i Tiranës.”. https://aksrevista.wordpress.com/2013/05/25/praktika-skizogjene-dhe-proksemika-e-hap%D1%91sir%D1%91s-blloku-i-tiran%D1%91s-romeo-kodra/

[2]    Mund të thuhet që i aprovoi vetes titullin ‘‘docent’’, duke qenë se ishte ‘‘bashkëpronar’’ i universitetit titulldhënës. Çudira shqiptare!

Claudio Magris në Shqipëri.

Prej dy ditësh ndodhet në Tiranë për prezantimin e dy librave të tij – “Udhëtim pa mbarim” dhe “Mikrokozmose” – Claudio Magris. Kritikun italian e ndoqa në lectio magistralis-in e tij në Universitetin Shtetëror dhe në konferencën e prezantimit të librave në bibliotekën e Institutit Italian të Kulturës.

Nuk e di përse, por prisja diçka të jashtëzakonshme prej disa javësh, që kur mora vesh mbërritjen e shkrimtarit. Siç ndodh shpesh, pritshmëritë e jashtëzakonshme janë dështime po aq të jashtëzakonshme.

Kisha një ndjenjë mirënjohjeje dhe respekti për prof. Magris-in duke qenë se është i pari që bëri të njohur në Itali – me organizimin e një konference ndërkombëtare, që më 1977 – një autor austriak për mua shumë të dashur, mbi të cilin jam diplomuar: Thomas Bernhard. Përveç se për Bernhard-in, puna e Claudio Magris-it ka qenë një orientim themeltar për mua në lëximin, rrokjen dhe kuptimin e kulturës mittelevropiane në përgjithësi siç janë Musil, Joseph Roth, Kafka, Krauss, Danubi, Perandoria Habsburgase, etj.. Sëfundmi, konsiderata ime për shkrimtarin italian arriti një lloj niveli – thuajse sublim – kur vura re që trajtimi i hapësirës së shkrimit bëhej në një mënyrë thuajse teatrore.

Këtë hapësirë teatrore të shkrimit, Claudio Magris shkon dhe e rrëmon “përtej” kufijve (gjeografik, sociologjik, psikologjik, politik, njerëzor), duke qenë vetë ai njeri i kufirit (lindur në Trieste …qytet kufitar). Këtë hapësirë që ai gjen në “udhëtimet përtej”, thuajse një nomad bashkëkohor, në sytë e mi nuk ishte e nuk është shndërruar kurrë në një vend, për faktin e thjeshtë sepse autori nuk është ndalur kurrë, nuk është kurrë interesuar të përvetësojë/kolonizojë këtë hapësirë të zbuluar; njësoj siç ngjet në teatër ku çdo vend është një jo-vend, fiktiv. Hapësira e këtij autori nuk kristalizohet në gjeografi sepse është një hapësirë magmatike, në evoluim të vazhdueshëm. Magris shpërhapet në pafundësi, në ekspansion të vazhdueshëm, në liri të plotë. Dhe është kjo liri që më tërheq prej veprës së tij. Deri sa mbërriti në Tiranë.

Këtu, në Shqipëri, zbulova një tjetër Magris. Zbulova një ‘mirëmendimtar’ (shih 1984 – Orwell për kuptimin) që shkon tek Fabio Fazio (Adi Krasta italian, për ata që nuk e njohin) si një figurant që shpërndan pilulat e kulturës, zbulova atë që pranon kompromiset me mjetin televiziv, atë që nuk ve në diskutim të qenurit e tij Autoritet në lëmën që trajton, dhe që përcjell e ushtron Autoritarizëm kur lihet me qejf e dëshirë të (sh)përdorohet nga Tjetri[1]: Tjetri i masmedias apo edhe thjeshtë ai i Instituteve Italiane të Kulturës nëpër botë, që propagandojnë Bashkimin Evropian “bashkimi i parë i bërë pa luftë dhe në të cilin duhet besuar” siç thotë ai.

Këtë Bashkim, personalisht nuk do e shihja aq “politically correct”, nuk do e shihja si një ndërmarrje që di të menaxhojë dhe të menaxhohet në mënyrë perfekte, thuajse eko-logjike, dhe që i propozon botës modelin e tij perfekt. Natyrisht, nga ana tjetër kemi modelet made in USA: shih nën zërin “Irak” ose “Afganistan”, për sqarime të mëtejshme; ish-KGB: shih nën zërin “Putin” dhe “Ukraina”; apo një skllavëri të re në salcë kineze: mjafton të shihen kushtet e punës dhe skenaret apokaliptike që po “zbulohen sëfundmi”[2] në Itali, edhe se – si gjithmonë – njiheshin, por bëhej sikur nuk shiheshin. Dhe kjo e fundit është një dukuri jo italiane, por tërësisht evropiane: deri sa ka interesa në lojë bëhet sikur nuk njihen kushtet; sapo zbulohet diçka menjëherë mbahen distancat për të shpëtuar fytyrën e qelibartë.

Kështu edhe Claudio Magris (bën sukur?) nuk ve re – duke ardhur në një vend vite dritë larg nga pikëpamja intelektuale (mjafton të mendojmë që në Shqipëri nuk janë përkthyer ende Bachtin, Barthes, Eco – vepra semiologjike – Derrida, etj. për t’iu mbajtur vetëm lëmës së kritikës së tekstit letrar) dhe politike (mbi demokracinë shqiptare nuk besoj se më duhet të zgjatem dhe të bëj krahasime me realitete të tjera evropiane) – që nuk është shenjë e mirë vajtja dhe shërbesa (me një intervistë eksklusive) në emisionin televisiv të bashkëshortit të Ministres së Kulturës, e për më shumë, në një kanal tv privat. Nuk ve re që Shqipëria është në miniaturë  një lloj “fshati global” (terminologji për të e “dyshimtë” sepse beson që “bota është shumë e ndryshme nga pikëpamja kulturore”) që sintetizon në vetvete “të kamur si Claudio Magris dhe favelat brasiliane”. Nuk ve re sepse – siç thotë dhe kupton më se miri edhe ai vetë – i privilegjuar në xhirot e tij në Tiranën “upper class” që economikisht është vite dritë larg nga nënbota e bregut të Lumit të Tiranës që ndodhet në një distancë jo më të madhe se 1 kilometër në vijë ajrore nga qendra e frekuentuar prej tij këto ditë.

Në Shqipëri këto gjëra vihen re, vihen re në rradhë të parë, sepse vizionet që perspektivat e aleatëve të radhës rusë, kinezë, amerikanë apo evropianë janë për ne – qartësisht – zgjedhje-jo-zgjedhje; së dyti, sepse duke qenë historikisht MBI “perden e hekurt”, madje mbi telin me gjemba që na përshkon mishrat, i ndjejmë dhe shohim në pozicionin e privilegjuar të rradhë së parë. E me sa di unë, vizionet tona të së sotmes – mbi “të kamurit si Claudio Magris dhe favelat braziliane” – do të jenë ato të Evropës të së nesërmes, falë ideologjisë masmediatike të indiferencës që fshihet nën maskën e politically correct. Kjo – ne shqiptarëve – na përafron shumë me atë ndjenjë të “finis Austriae” roth-iane që prof. Magris njeh shumë mirë, atë ndjenjë (kafkiane gjithashtu) të të qenurit të zënë në grackë brenda ingranazhit të pushtetit të padukshëm që na mbikëqyr të gjithëve pa asnjë mundësi shpëtimi: deri në fund.

Ambivalenca e të thënit, e diskurit, e fjalës së prof. Magris ndihet që kur flet për një “shkrim ditor (etiko-politik, racional)” dhe një tjetër “nokturn (narrativ, jo-racional, alternativ, teatror)” dhe që përputh të dyja këto si të mos kish një skizofreni të pandreqshme (në më të mirën e rasteve) ose oportunizëm intelektualistik në këtë sintetizim. Me sa duket atij nuk i ka shërbyer aventura politike (ka qenë senator në vitet ’90, për ata që nuk e kanë njohur më parë) për të kuptuar lojën e madhe të pushtetit tëhuajzues dhe të tëhuajzuar që bie ndesh me etikën e të qenurit artist; nokturn siç u tha, i mugët dhe i papërcaktueshëm (caku është kufi, apo jo?), i munguar vetvetes dhe  – mbi të gjitha – i ndërgjegjshëm për këtë (“Mitteleuropian mund të jesh vetëm me heqje” thosh Musil, meqë ra fjala). Madje, e shoh si degraduese për veprën dhe personin e tij këtë dëshirë për të justifikuar me çdo kusht të pajustifikueshmen: Politika dhe Arti[3] nuk shkojnë, nuk kanë shkuar kurrë dhe as do të shkojnë nën të njëjtët çarçafë. E këtë e nënvizoj duke ditur që në Shqipëri kemi një Kryeministër ish-artist me shumë “artistë” që i xhirojnë përreth për të lypur favorizime apo përlarë tituj. Prandaj të shohësh një emër si ai i Claudio Magris-it të prekë këto limite të ulëta të ndershmërisë intelektuale duke u kompromentuar me “politikëra” por-evropiane dhe masmediake nuk i bën nder as atij dhe as atyre që dëshmojnë dashje-pa-dashje këtë degradim.


[1]    http://www.youtube.com/watch?v=FCMlx0pkiOM Duket sikur Pasolini i 40 viteve me pare ka kaluar dhe eshte fshire nga koha.

[3]   “Kurajoja intelektuale e se vertetes dhe praktika politike jane dy gjera te paperputhshme” thosh ende P.P.Pasolini dhe Arti nenkupton detyrimisht kete kurajo intelektuale.