Reading Pajtim Statovci’s Crossing/Tiranan Sydän … or The Unbearable Lightness of Being from Orient, Balkans, Communist Blok, Albania and a Coup de Théâtre. Part IV. (Romeo Kodra)

Occorre fare inizialmente un tale inventario.
Quaderni del carcere, Antonio Gramsci.

Aesthetics of Existence. The hegemonic discourse of neoliberal institutions have managed to extrapolate, decontextualize and domesticate Foucauldian or Deleuzian concepts and turn them in catchy slogans through which are filtered cultural industry productions of post-industrial societies. In this manner, processes of de-subjectivisation, de-individualisation or de-institutionalization are transformed, through dispositifs of political power, in prolific processes of ego production, which, in the case of Statovci’s narrator’s voice of Tiranan Sydän, regard a post-bourgeois class made of former homoeroticized migrants in Finnish contemporary society.

Tiranan Sydän‘s lack of novelty in terms of discourse as well as in linguistic terms attracts the attention on the absolute lack of resistance of the narrator’s voice, which seems as a fish in water, floating unperturbed the dispositif of power of narrative discourse, this last intended as a genre or metagenre (Bakhtin). There is no fugue outside of this discourse. There is no authentic transgression or desire of narrator’s voice. If there is any, it is through a hermetic, unsolved relationship with animals and myth intended as otherness or a supposed provocative homoerotisation of a relationship between two Albanian youngsters of the Nineties:

[H]e would be a respected brain surgeon who would save orphaned children, women, and the elderly, and I would do something else, I would assist him or get a job of my own unblocking drains, pipes, and sinks or building highways. (142)

which are teleologically already reality and easily achievable in Finland:

I imagine that if I had grown up in a country like this, I would have read so many books that I wouldn’t have been able to keep my eyes open, I would have gotten myself a university education and joined a respected profession, I would have lived the best life possible and made those closest to me positively burst with pride. (p.198)

Therefore, the I or the narrator’s voice, as a subject, is produced within the territory of the other, yet not through a process of subjectivization, opening a new discursive or linguistic territory to widen the existing one, but through a process of subjectification, wearing an already existing and recognizable mask of the territory of the other (migrant from former Eastern Blok/Orient/Balkan, belonging to Islamic religion, lgbtiq …etc.).

This production of subjectivity through self-subjectification in the territory of the other in contemporary Albanian literature as well as art is very common. The most famous in literature is the psychotic case of Ismail Kadare, the writer par excellence of the past state socialist regime, which beyond the 180 degree change of weltanschauung as consequence of the change of regime, has opportunistically re-written several passages of the past publications to tune in the same wavelength of the narrative discourse in power (Ke, Jing, “The four others in I. Kadare’s works : a study of the Albanian national identity.” link accessed on 06/01/2021).

However, in Statovci’s Tiranan Sydän towards the end the subjectification or giving to the other what the other expects becomes suspect because of its obviousness:

I sit down at the front of the church, pull my new pendant bearing the cross from my beg, and place it around my neck, and when a priest greets me by nodding in my direction with the subtlest of gestures, like a barely perceptible brushstroke, I feel as though I understand something essential about Finland: people here are not impolite, they are lovely, they like to be left in peace, and they don’t need anything extravagant around them. (p.202)

Coup de Théâtre. In two occasions I was almost, literally, throwing away Tiranan Sydän. The first was when I red something like “Poverty is a state of mind.” (p.150) which regarded Tirana of 1991; and the second “The drunks are a spectacle to behold. [U]npleasant, disgusting, and unforgivable.” (p.197) which regarded the Finnish context. Yet, the intentional stimulation of this kind of reader’s reaction (the theatrical gesture of throwing a book away), through banalities, clichés, prejudice, – which to me reminded Thomas Bernhard – demonstrates always a merit of the writer revealing its capacity to manage the dispositif of narrative discourse.

Statovci’s intentional abundant use of banalities, clichés, prejudice throughout Crossing is demonstrated by their dispersive function towards the Coup de Théâtre at quasi the end of the novel, when the main character/narrator, because of an opportunity to reach fast success and fame through participation in a talent show aired on a national TV station, re-invents ethnographically, without hesitation, its identity by changing the origins from a person belonging to a sexual minority group born in Albania to a similar categorized person born in Turkey, which, as contexts, for the general opinion of a Western neoliberal post-industrial society can be considered, if not the same, interchangeable.

At this point the whole narration is revealed as a theater within theater with three characteristics which effect the (birth of the) reader.

The first one regards the structure of the novel: the text ends with a rapprochement (familial or domestic pacification?) between the son and the mother (the other) as well as the re-appearance in the final scene of an animal/horse (the otherness). This final solution debilitates the effect of the rapid mutation of the main character’s identity revealing a sarcastic theatricality of the writer playing with the reader.

The second characteristic is the almost monological narrative discourse as a tool of reality creation of contexts where the main character/narrator is involved. Through this discourse the narrator is transformed in the main character, which creates for the reader fictional and semiotized realities (in Tirana, Rome, New York, Germany, etc.), where several characters are directly engaged confirming and completing the truthfulness of the fictional realities created by the narrator/main character.

The last characteristic, to conclude with these texts regarding Pajtim Statovci’s Tiranan Sydän, is the psychic and sociological effect on the reader, which empathizes, throughout the reading, with the narrator, the other characters or, as in my case, with the cultural or mythological aspects of life ridiculed by the narrator. In each empathetic case at stake for the reader are 1) the honor of belonging to a social category, status, construct or 2) its contrary, feeling imprisoned within these lasts, as well as 3) the truthfulness of the fictional reality. Statovci’s main preoccupation are the readers which empathize with the honor of belonging to something and somewhere and readers which feel imprisoned in any prefixed category rather then the readers which care about the qualitative aspects of the narrative discourse.

Reading Pajtim Statovci’s Crossing/Tiranan Sydän … or The Unbearable Lightness of Being from Orient, Balkans, Communist Blok, Albania and a Coup de Théâtre. Part III. (Romeo Kodra)

Occorre fare inizialmente un tale inventario.
Quaderni del carcere, Antonio Gramsci.

Oriental-CommunistBlok-Balkan-Albanianism. After My Cat Yugoslavia, unsurprisingly Tirana of 1990-’91, after the collapse of the state socialism, in Statovci’s Crossing, is a completely invented context. Therefore, it is clear that the first person narrator’s voice surfs the hegemonic discursive waves of Orientalism as intended by Edward Said, and similarly one can add CommunistBlokism (see some terminological issues which came out by an exchange between me and Raino Isto link), Balkanism (see in Maria Todorova’s Imagining the Balkans, 1997), and Albanianism.

The concept of Orientalism in narrator’s hegemonic discourse, from an Albanian perspective, is historically as well as culturally even more stratified that the orientalism defined by Edward W. Said. This last has, in its East-West dichotomy, as a background the Arab world and Islam seen in British and French, and later US, colonial as well as post-colonial practices. Instead, the discourse of Orientalism in Crossing, among other strata lacks to fully evidence, as part of its background, the division of Eastern Orthodox and Western Catholic Churches and Roman Empire and, consequently, the idea of their re-unification and restoration (as it was before year 395) represented by the historical figure of Scanderbeg, which Statovci highlights generally through touristic location or gadgets such as Tirana’s Skanderbeg Square, Skanderbeg liquor (Crossing, p.15), etc. So the dichotomy “orient-occident” within Orientalist or Occidentalist discourses, intended in Said’s terms, is even deeper in an Albanian perspective and belongs not only to their relation with actual imperialist forces, but also to their relation with secular as well as religious imperial forces of the past, where the Albanians propose the own solution: Skanderbeg as a leading figure.

The concept of CommunistBlokism, one can be considered as part of the Western Euro-American Cold War propaganda. The Communist State or Blok do not exist in any official document in the history of the world, appearing only in propagandistic definitions related with the imperialistic, colonial and Euro-American-centric vision of the world. Thus, from an Albanian perspective, the discourse related with this concept presents among others, as a hidden and unarticulated strata of narrator’s hegemonic discourse of Crossing, the specific and distinct history of an independent State called Popular Socialist Republic of Albania, which defers a lot from the rest of the Communist Blok. For example, to understand and deal better with the deep complexity of the context one should know that Albania withdraw officially from the Warsaw Treaty in 1968 after the invasion of Prague by Soviet troupes; or another important fact such as the interruption of any relation with China in 1979 after the Chinese support to Pol Pot against Vietnam. So beyond the dogmatic definition Communist as well as Blok there is a whole history of the Albanians and Albania and their specific relation and solution given to the state socialism which is not evidenced or ignored in Crossing.

The concept of Balkanism, according Maria Todorova, is part of an European imperialist discourse (the discourse of the Great Powers) which starts developing mainly during the disintegration of Ottoman Empire and first decades of XX Century, and continues in the ’90 (disintegration of Yugoslavia), the period partially narrated in Crossing. Yet, what lacks in Crossing, from an Albanian perspective, is the essence of the “imperialist mission” of the Great Powers to “civilize the world” and the Balkans as well as Albania of the Nineties. Lacks for example that, in 1990-91 there were of course social conflicts and massive economic emigration (is famous the lapidary expression of the Prime Minister Ylli Bufi “We have bread only for six days!”), but not yet the plague of the female prostitution and trafficking (“And we were all complicit in their [disappeared girls] fate: I was guilty of it, Agim too, because we accepted the world around us as it was, unchanged, and we didn’t lift a finger to change it for the better.” p. 184). This came massively only after the 1997-’98, with the civil war exploded after the pyramidal or Ponzi scheme tricks came to an end after years and years of publicity on mass-media during which the Great Powers of the time (Monetary Fund, EU and US representatives) were sleeping. Moreover, in 1998, the constitution was changed and blessed by the above-mentioned Great Powers. So the Popular Socialist Republic proprieties were privatized by individuals (what was before propriety of the people, being apartments or factories, became propriety of the people living in those apartments of workers working in those factories), who, for ridiculous prices, sold everything to those who had cash in their hands (former hierarchs and Party’s leaders, newborn mafia and small oligarchs, foreigners, etc.). In this manner, the shock therapy opened the way of “imperialist mission” and “civilized world” with massive human, drug, weapon trafficking, which, altogether, in this case can be considered as the Albania’s own solution to capitalism and free market.

Even the concept of Albanianism, or Albanianhood, the quality of being Albanian, can be considered slightly different from other nationalisms. In Crossing this concept is treated as something aberrant and abhorrent (“I would not be an Albanian, not in any way, but someone else, anyone else.” p. 6). Yet, strangely and inexplicably attractive through the mythological stories of Bujar’s father, which, through their scarce elaboration throughout the novel, hide, in my opinion, the chauvinism that other nationalisms can barely equalize.

Eagle and eaglet. The scarce or superficial elaboration of the myth within the stories narrated throughout Crossing, opens, from one part, space to symbolic, anthropological and ethnological interpretations. Yet, from the other part, this superficiality, considering the absence of in-depth studies regarding this mythological and cultural aspect, becomes not an agency but a stimulus for a real chauvinism and speculative political interpretation which is deep-rooted in the last two centuries of the Albanian nationalism.

There is a specific story narrated in Crossing which can help understanding of this approach. The moment in which the narrator’s voice asks to his father “why the Albanian word for ‘Albania’ is shqipëtar [sic], the son of the eagle, and why the Albania is called Shqipëria, the land of the eagle, and why was a two-headed eagle on the Albanian flag”.
The story is about a little boy haunting in the mountains, which saves an eaglet “just before” the viper’s “fangs could sink into eaglet’s back”. The viper (killed with an arrow) was left in the nest by the eagle to feed her eaglet, thinking that the snake was already dead. Then, the boy takes the eaglet with him and when the eagle returns he doesn’t want to give her eaglet back. “Your child is my child now [because] I saved him from the snake, which you didn’t manage to kill, so I can take better care of him” says the boy. Then the eagle wants to make a deal. “Give back my child and you shall have everything I own, my ability to fly, and the power of my vision. You will become invincible, and from then on you shall bear my name.” The boy agreed and the eaglet “remained faithful[…], keeping an eye on him and watching his back”. So, the “boy grew into a man, and with his bow on one shoulder and the eagle on the other, he truly became invincible”.

The story can be interpreted from a cultural, anthropological and ethnographic point of view, meaning culture as cultivation of the nature/otherness, and eventually becoming other and otherness. But there is also a political interpretation, which is very vivid for an Albanian ear and rimes with the nationalistic rhetorical discourse of the Nineteenth century not coming out from the elliptic and suggestive approach of Crossing. More specifically this interpretation rimes with the discourse of the work of Vaso Pasha and especially his poem O moj Shqypni e mjera Shqypni/ Oh Albania, poor Albania, where Albania is a mother without children/men, which are too corrupted to save her, so there is anything left except for the women lament. It is a strange nationalism this one, for its times and compered to other countries, centering and promoting in its discourse “the Albanianhood” as the “religion of the Albanian” (Feja e shqyptarit asht shqyptaria). So, in the middle of the OrietalistOccidentalist as well as Islamic-Catholic-Orthodox conflictual discourses within the Ottoman sphere, the Albanianhood or Albanianism it is claimed with its own, unique, and unitary romantic and romanticized vision. The poem of Vaso Pasha in this manner also, and again, evokes, without mentioning it, the figure of Scanderbeg through the dead Albanians of the past. So, it demands to the living Albanians to re-unite, through the idea and imperialistic discourse, which foresees the necessary historical and mythological “rapacity” of the Albanian to guarantee unitary rule, order and security (Vaso Pasha was himself an Ottoman administrator). And the Albanians of the times, should be evidenced, had decisive the roles within the Ottoman empire, where famous political and military figures were time to time pro and against Ottoman Empire (Ali Pashë Tepelena, Omer Vrioni, Marko Boçari, Muhamed Aliu, etc). In this manner, it is clear that the symbolic political interpretation of the Albanian that becomes the son the eagle, because the eagle it is not able to take care of her eaglet, is, in this perspective, still a reactionary vision to guarantee imperialistic rule, order, and security.

To conclude, it is important to mention that Feja e shqyptarit asht shqyptaria (The religion of the Albanian is Albanianhood), which, per se, sounds like a verse that overcomes not only the imperialistic rhetoric but also the mere nationalism, is followed by an Albanian reterritorialization – from Bar to Preveza – and, after connecting historically with the ancestors or parents and family, it reconciles with religion/God.

Qysh prej Tivarit deri n’Prevezë,
Gjithkund lshon dielli vap’edhe rrezë,
Asht tok’ e jona, prind na e kanë lanë
Kush mos na e preki, se desim t’tanë
Të desim si burrat qe vdiqne motit
Edhe mos marrohna përpara zotit.

From the city of Bar down to Preveza
Everywhere spends its warmth and rays the sun,
This is our land, left us by our ancestors
Let no one touch her, for her we will all die
Let us all die as once our old men did
Upon itself before God none shame will bring

… continues with Part IV …

Reading Pajtim Statovci’s Crossing/Tiranan Sydän … or The Unbearable Lightness of Being from Orient, Balkans, Communist Blok, Albania and a Coup de Théâtre. Part II. (Romeo Kodra)

Occorre fare inizialmente un tale inventario.
Quaderni del carcere, Antonio Gramsci.

HOMOEROTICEXILE. My Cat Yugoslavia was characterized by the same simplicity in terms of writing, which reminded Hemingway for its descriptive immediacy, but overcharged academically, bringing in mind the creative writing courses/classes, where, for his misfortune, the American author is the real mainstream.

The architecture of the novel – to maintain the Hemingway’s terminology – was a spatial-temporal ping pong over the main story. This last was supported by a double first person narration, made of the voices of a homoeroticized son and the mother. The background story was narrated by the mother – starting in 1980, in Kosova and finishing in 2009, in present days’ Finland – woven with a compilation of costumes, legends and myth of the Albanian tradition (not very elaborated; just thrown there as baits). The present story was narrated by the son (2009, in Finland). The intersected first person narration voices produced a sort of final zoom out showing a big picture with a double focus: one on the lonely mother and her cat and the other on her son starting a new same sex relationship with Sami (the name brings in mind the indigenous people in Finland).

The book wasn’t more than a writing exercise of clichés, including the sexual minorities and feminist mainstream soundtrack made of names such as Tina Turner, Cher, Bruno Mars, Lady Gaga. To make the book more tasty here and there words in Albanian popped up, for me like moldy mushrooms, but, I guess, as white truffle for the palate of literary tourists or institutionalized experts.

Cats and snakes with related illusive literary tropes, to me, more than Kafka, reminded Poe, for their suggestive but under-developed symbolic elaboration and quasi-hermeticism (but maybe I am influenced by reading the text in English and not in original). Referring at times to the lack of meaning or to obvious sexual symbols they are something in between Kubrick’s 2001 Space Odyssey monolith and Kusturica’s Crna mačka, beli mačor cats.

Nationality and immigration were challenged with the same arrogant superficiality as in the first pages of Crossing, showing off a list of well-known nervous tics of Finnish and migrant characters caused by conflicting rituals, cultures as well as contexts. In addition, this superficiality contrasted with the quasi-total lack of historic research. For example, it was not highlighted the exile experience specificity of the main characters’ family: Albanians living in Kosova, under the Yugoslav Confederation, without having same rights, in terms of political representation, as Croats, Serbs, Slovenians, etc., which in everyday Yugoslavian life demonstrated better the colonial effects as well as aspects, such as prejudice and racism (i.e. Šiptar was a derogatory term which ridiculed the name Albanians called themselves Shqiptarë); and the connection of this background with the Finnish context.

Yet, in short, the book was well-packaged, matching all the different boxes of “fighting nationalism”, “promoting integration of migrants”, “enhancing gender equality”, “supporting sexual minority rights” and bla, bla, bla, for the taste of the literary status quo, which awarded and promoted the book nationally as well as throughout global mass media.

Considering the wide-spread neoliberal ideology in Finland, I imagined as if the book was written by a youngster, following the requirements of an open call, such as one I found last year at Migration Institute of Finland (link), which infantilized young refugees as if they did have problems of functional literacy:

We work with art therapists and visual artists to help young refugees create objects and images about relational wellbeing. We do this in three ways – first, by asking them to show us what relational wellbeing looks like in their day to day life with others in the present. Then we ask them to imagine how it might look in the future.
Finally, we ask them to remember it in their lives before they left their country of origin. Then we put their stories, images and objects together to see how relational wellbeing in the past, present and future is similar or different over time. The journey from volatility to vitality is often a long one for refugee youth. We hope to show pictures and stories of how life flows after the drama of asylum, in the quiet, unremarkable moments when they and others are drawn together and as they become part of a nation’s diversity and wealth over time (link).

It is the same procedure followed by Statovci in My Cat Yugoslavia. His quit, unremarkable moment, with the other is, as Il Venerdì della Repubblica defines it, on the cover of the Italian edition of the book, full of sensual realism, as if we were in front of Shakespeare’s Sonnets.

But what is this sensual realism? Here it is, in a glimpse:

He wore a bespoke suit, a tie, and leather shoes, and I felt like asking him to stop so that I could look at him from head to toe and admire myself standing next to him in the mirror. I wanted to be envious of myself, of this moment. Of the fact that I had found a man like this, my very own bank manager with whom I could come to any agreement whatsoever.” (My Cat Yugoslavia, p.224).

In other words, according the narrator, this sensual realism consists in a superficial and immediate reproduction of self-image framed by a mirror, which incentivizes the ego masturbation to reach its maximal apotheosis, where love is a bank and beloved a bank manager. The perfect speculation! This last intended as an image as well as financial profit.

Before Crossing back. It isn’t strange, at all, that Pajtovci’s first work was awarded and appreciated for its homoerotic-immigrant-Finnish mythology, considering the neoliberal ideology of the country as well as the ideology of its art and culture, public and private, institutions. The book was all about ego-masturbation, veiled by a post/petty-bourgeois superficial self critique of the culture and societies of provenience as well as reception. Yet, with some differences: from the first were challenged, beyond the culture as a whole, the costumes, myth and legends, while from the second, there were no indications, as if the Finnish myth and legends did not exist, did not influence or not exploited for the generation of contemporary ones (Just to make an example: I live in Haukilahti, Espoo and the two nearest big shopping centers are Ainoa, recalling the traditional myth of Kalevala , and Iso Omena/Big Apple recalling the contemporary myth of the well-known global metropolis. Both of them are not only similar with each other, but do not have any difference with shopping centers in New York or Tirana).

This arrogance, refusal and prejudice towards ones’ own cultural, traditional, national, ethnic belonging accompanied with an unscrupulous and ostentatious positivity towards consumerism, brings in mind the problems of acculturation highlighted by Pasolini in Italy, during the industrial and economic booming, in an open letter addressed to the Executive Directors of the National TV RAI, published at Corriere della Sera on December 9th, 1973. In that letter were highlighted the processes of erasure – unimaginable even under fascism – and how the youth with a peasant, proletarian and sub-proletarian background started to refuse their roots for a petty bourgeois consumerist model promoted by mass-media and TV. But this time, through the first person narrator voices of My Cat Yugoslavia, we are in front of several overlapping acculturation problems. Here we are in front of the youth refusing not only the peasant, proletarian and sub-proletarian background but also the national, ethnic, familial as well as culture heritage, tradition, costumes, values; refusing one system (based on collectivism and interdependence such as in former-Socialist Federal Republic of Yugoslavia) for another (based more on individualism such as the contemporary Finnish bourgeois democracy). And all this not in a Fordist industrial but post-industrial booming context.

Furthermore, considering the prices, awards and appreciations collected of Statovci’s first work, the strange thing was noticing the lack of novelty and transgression, in terms of diversity. Of course, the voice of the author can be considered as different, intended as a Kosovar, positioned as belonging to sexual minorities, coming from a culture supposed patriarchal by the general Finnish institutionalized imaginary, but not diverse. Diversity is something else. It is etymologically di(s)+vèrtere, di(s)=da is a suffix which indicates leaving a place, distancing, and vèrtere means verge, overthrow, overturn, turning towards another way, and also another verse (poetically intended). So, from this point of view, there is nothing diverse in My Cat Yugoslavia. At least, there is not a single thing that the neoliberal ideology, through its public and private, artistic and cultural, as well as political institutions and mass-media, doesn’t already promote. And coming from Albania, it reminds me the good, old times of socialist realism in literature, in its particular Albanian style, which is something different from the one criticized by Roland Barthes in Le degré zéro de l’écriture.

Thus, before restart reading Crossing I thought about Mark Fisher’s questions, “how long can a culture persist without the new? What happens if the young are no longer capable of producing surprises?” (Capitalist Realism: Is there No Alternative? O Books, 2009, p. 3.). And, considering that I already knew the initial approach of Crossing, I expected the author, after contesting his traditional Kosovar costumes, culture, myth, legends, to continue provoking deeper, with the same superficiality, Kosova’s Albanian roots.

At this point, considering the lack of all these multidimensional problematic strata in Statovci’s work and its critical reception, I couldn’t help but think also about Jean-Léon Gérôme’s The Snake Charmer embellishing the cover of Edward W. Said’s book Orientalism; think about homoerotisation of immigrants and intentional confusing the concept of exile with the concept of nomadism as a good neoliberal strategy to fight the well-known neo-conservative image of immigrant serial-rapists of immaculate white, liberal, Euro-American pure women; as well as think about image of the Albanian as paradigmatic within the concept of “orientalism”, starting from numerous Arnaouts’ of Gérôme or Lord Byron’s Child Harold’s Pilgrimage.

… to be continued with the Third Part!

Reading Pajtim Statovci’s Crossing/Tiranan Sydän … or The Unbearable Lightness of Being from Orient, Balkans, Communist Blok, Albania and a Coup de Théâtre. Part I. (Romeo Kodra)

Occorre fare inizialmente un tale inventario.
Quaderni del carcere, Antonio Gramsci.

Crossing-cut. Few weeks ago I was reading at a post of the Albanian author Ardian Vehbiu regarding Milan Kundera’s biography, Český život a doba, written by Jan Novak, which questioned Kundera’s “obsessive need to control his image […] in part from a desire to whitewash some very dark chapters of his personal history“. All what I was thinking during the reading was that in Albania, this obsessive need to control the immaculate, intact personal image is beyond past or recent socio-political experiences of the individual. It is religion, culture, myth, art.

Motra Tone (1883) Kolë Idromeno, first Albanian laic painting and precursor of modernity.

The same obsessive treatment of the personal image (fytyrë=face) I found in the work of Pajtim Statovci, whose “immigrant-homoerotic-Finnish mythology” – words of Helsingin Sanomat Literature Prize’s jury awarding Statovci’s first work My Cat Yugoslavia in 2014 – intrigued me, especially for his becoming a sort of Finnish-worldwide-viral literary phenomenon.

Even more intriguing were the online key words of his second novel, Tiranan Sydän (Tirana’s Heart or Tirana’s Core, translated as Crossing, in English): “death of Enver Hoxha”, “ruins of Communist Albania”, “sexual identity”, “migration”, “heritage of Albanian myth and legend”, “human need to be seen”. In addition, from the reviews, the book seemed the narration of my life: family origins from Yugoslavia (the main character’s father from Kosova, mine from Bosnia and Herzegovina); life as teenager in Albania in 1990-’91; migratory experience in Italy and now in Finland; all written by someone born in 1990 and residing in Finland from 1992, when he was only two. Moreover, it seemed not just a book about me, but also written by my daughter (she’s almost three now and lives in Finland from last year). With these in mind, I decided to start reading Crossing.

Crossing-X-ray of reader’s gestation. The first chapter is entitled religiously God’s Rib, and is related with the sensitivity of the narrator regarding gender equality (for a deeper understanding of the meaning of which, vaguely developed in Crossing, I would suggest the reader to have fun with the work of Ziony Zevit and os baculum).

The narration, in the first person, starts with “When I think about my own death, the moment it happens is always the same” (Crossing, translated by David Hackston, Pushkin Press, 2016, p.3), a sentence suggesting Roland Barthes’ The Death of the Author; author, which, reduced in narrator’s voice, a character of the novel, theoretically, seems to open space to welcome the birth of the reader, or at lest this is my reading approach. So, this text is a sort of embryonic X-ray to document my gestation, up to birth, as a reader after reading Statovci’s work.
The second sentence, “I am wearing a plain, colored shirt and a matching pair of paints, cut from a thin material that’s easy to put on”, immediately refers to the image, to the character’s sober (plain), accurate (matching) and functional (easy) look. This sobriety, accuracy and ease characterizes the description of the gradual disruption of functioning of the organs (bringing in mind The Body Without Organs concept of Antonin Artaud) and the process of dying “as easy as a gentle downhill stroll”.

For me, as a reader, the first pages of the book were simple and easy to read. Yet, the tone of the narration sounded arrogant, transpiring cultural prejudices probably as symptoms of a latent complex of inferiority. But this appears natural for a contemporary neoliberal system and its status quo, where one seems unable to be gay without being macho, feminist without being fascist, diverse without being different; where everything is a carnival without carne/meat (in Latin); where being immigrant or Finnish or any other nationality as well as lesbian, gay, bisexual, transgender, queer, in short, all communities from lgbtq to all the letters of the alphabets of the world mean pride only for the duration of a ride … generally in a boulevard.

The forced, not only philosophical but also literary, intellectualism and the book’s façade construction were ambitious. While Proust wrote about “possess[ing] other eyes, to see the universe through the eyes of another, of a hundred others, to see the hundred universes that each of them sees, that each of them is” (La Prisonnière/À la recherche du temps perdu), the narrator’s voice in Crossing echoed to “put in a set of blue contact lenses to be born again” (p.4), highlighting the artificiality not only of the outside image (blue contact lenses), but also of the sight (seeing through those blue contact lenses and thinking oneself as being reborn, having new a sight).
Moreover, sounded uncanny, considering the fake blue/other eyes, to read about all that moralistic impetus of the narrator on the façade – “you have to prepare yourself. To live so many lives, you have to cover up the lies you’ve already told with new lies to avoid being caught up in the maelstrom that ensues when your lies are uncovered” (p. 6) – and still notice its persistence of prejudices – “people in my country grow old beyond their years and die so young precisely because of their lies. They hide their faces the way a mother shields her newly born child and avoid being seen in an unflattering light with almost military precision: there is no falsehood, no story they won’t tell about themselves to maintain the façade and ensure that their dignity and honor remain intact and untarnished until they are in their graves” (p. 6). All these asserted not only without apparent explanation, ignoring the complex cultural background of those behaviors and/or rituals the narrator wanted to stigmatize.

Crossing lines after lines. The reading became to me an exercise to measure the limits of irritation.

Referred to his Albanian parents, the thoughts of the main character – “I would never […] invite neighbors for dinner simply to feed them with food I could never afford for myself.” (p. 6) – seemed to ignore the archaicity of tht culture, the works of Lévi-Strauss or Mauss on archaic societies and cultures, or at least Pier Paolo Pasolini’s concept of sub-proletariat and petty bourgeois acculturation.

Without any composure, there were other conceited phrases such as “[t]he people [in Albania] were poor, they smelled bad and talked incessantly, nobody seemed to have a job or anything in particular to do, everybody had yellow teeth and damp stains beneath their armpits” (p.56) but few pages later “the Swedish [like English and French] looked so pure” (p.65), which sounded like phrases written by a member of Suomen Vastarintaliike with ethnic complexes of inferiority and clear unelaborated homosexual repressed tendencies.

And the things got worse when I red something like “people queuing at the gates of the city’s churches and mosques in the hope of food aid” (p. 64). Churches and Mosques in Tirana at that time!? In 1990!? Everyone through a fast online research can easily find that during the Popular Socialist Republic churches and mosques were destroyed, transformed in toilets, basketball halls, museums or other imaginative functionalities or simply closed, and the first mass celebration dates November 4th, 1990 in a graveyard near Shkodra. And it is for this reason that churches and mosques could start helping people only after 1991 or 1992, when were officially permitted to re-open (1991).

Yet, I remembered that even in the first pages the description of Tirana was somewhat insecure. Thus, without being sure if this was a pure fantasy or scarce research of the author, a mish-mash of the author and scarce editing of the publisher, or something else, and to understand better, I decided to quit reading Crossing and start reading the first Statovci’s work, Kissani Jugoslavia, translated as My Cat Yugoslavia, and read about his immigrant-homoerotic-Finnish mythology (I red the edition of Pushkin Press, translated by David Hackston, 2017).

“I zgjuari, budallai dhe skllavi.” – Lu Xun (Romeo Kodra)

Lu Xun, 1881 – 1936.

Skllavi nuk kërkon tjetër veçse dikë me të cilin të qahet. Ai as dëshiron e as është i aftë për gjë. Një ditë, takoi një njeri të zgjuar.

“Zotëri!”, e thirri gjithë ngashërim, me lotët që i rridhnin rrëke prej syve. “Ti e di që nuk jetoj si njeri. Një vakt në ditë, e ha a s’e ha. Edhe ai vakt i shkretë është një kothere e gurtë që squll, së cilës nuk i afrohen as qentë e as derrat; e për më tepër nuk del as sa një gjysëm racioni …”
“Më vjen keq, vërtetë”, tha i zgjuari gjithë dhimbje.
“Pse, a s’kam të drejtë?”, ia ktheu skllavi, i lehtësuar.
“Dhe punoj ditë e natë pa pushim: agimi më gjen duke mbushur ujë, kur ngryset jam duke gatuar, në mëngjes vrapoj ngado, mbrëmjeve drithrat bluaj, me kohë të mirë laj teshat, kur bie shi mbaj çadrën, gjatë dimërit ndez oxhakun, verës tund freskoren. Kur bie nata pjek kërpudha, duke pritur e shpresuar pronari në kumar të ketë fituar; por kacidhen nuk e shoh ama dhe, ndonjëherë, kërrbaçin ha pas shpine …”

“Ah!”, psherëtiu i zgjuari, dhe sytë iu skuqën, thuaj se ish gati për të qarë.

“Zotëri!” Nuk di më nga t’ja mbaj. Më duhet një rrugëdalje. Por cila?…”
“Kam besim se gjërat, në fund, do të të shkojnë më mirë …”
“Vërtetë thua? E shpresoj me gjithë shpirt. Madje tani që t’i thashë vuajtjet e hallet, zorëri, dhe më dhatë dhembshuri e zemër, ndihem vërtetë shumë më mirë. Kjo do të thotë që në këtë botë drejtësia egziston …”

Por pas disa ditësh, ende nuk kish gjetur paqe, dhe po kërkonte sërish dikë për t’u ankuar.

“Zotëri!” thirri njërin, dhe lotët iu varën faqeve. “Ti e di. Ku jetoj unë, është më keq se ku rrinë derrat. Pronari nuk më sheh si njeri: trajton një mijë herë më mirë qenushin e tij pekinez …”

“Ndyrësira!” bërtiti aq fort tjetri sa trembi skllavin. Ky tjetri ishte budalla.

“Zotëri, banoj në një haurë të rrënuar, të lagësht, të ftohtë, plot pleshta që, sapo më zë gjumi, më hanë e më grijnë si t’u dojë qejfi. Aty qelbet një erë mbytëse, pa asnjë dritare …”
“Nuk mund t’i kërkosh pronarit të të hapë një dritare?”
“E si të mundem?”
“Epo, lermë një herë ta shoh!”

Kur mbërritën në dhomën e skllavit, budallai filloi të godasë murin e qerpiçtë.

“Ç’bën? Zotëri!” thirri tjetri i tmerruar.
“Jam duke të të hapur një dritare …”
“Jo, kështu nuk bën! Pronari do të xhindoset!”
“E ç’rëndësi ka për ty!” Dhe budallai vazhdoi të godiste.

“Ndihmë, o njerëz. Një bandit po kërkon të na shembë shtëpinë! Ejani, shpejt! Nëse nuk nxitoni, do të hapë një vrimë!”… E duke qarë e bërtitur përpëlitej i tëri përtokë.

Një turmë skllevërish i erdhi në ndihmë dhe përzunë budallanë. Kur dëgjoi britmat, nga kati i fundit nxorri kokën pronari.

“Një bandit donte të na shembte shtëpinë, por unë fillova të bërtas dhe, të gjithë sëbashku, e përzumë”, tha gjithë respekt e me zë triumfues skllavi.
“Mirë bëre.” Pronari e lavdëroi.

Atë ditë erdhën shumë njerëz për vizitë dhe, midis tyre, edhe i zgjuari.

“Zotëri, kisha meritat e mia prandaj më lëvdoi edhe pronari. Edhe ty, kur më the që gjërat do të më shkonin më mirë, të doli fjala …” tha i lumturuar e plot shpresë skllavi.
“Posi jo, …” iu përgjigj duke u treguar i lumtur edhe i zgjuari.

26 dhjetor 1925
“Barishtet e erga” – Lu Xun.

Alte Meister si Kadareja. (Romeo Kodra)

Sot lexova te Peizazhe të Fjalës një shkrim, për mua prekës, të Ardian Vehbiut mbi disa “ndërhyrje” – që unë do i quaja retushime apo fshirje, e që kam përdorur edhe në punën time si koncept frytdhënës, duke u bazuar te Lituraterre e Lacan-it – në ribotimet e veprës Dimri i vetmisë së madhe, së Ismail Kadaresë. Por përse prekës?

Vehbiu, pasi vë në dukje në botimin e 2012 të Dimrit transformimet e pardesysëmbipekt, të dyshemesëfundshtrojë, të kolltuqevendenjëse, të farmacisëbarnatore, të procesitzhdrivillim, dhe korridoritmesore, në thelb, me anë të këtij shkrimi, ngre vetëm një pyetje: kush i ka bërë këto ndryshime në leksik? Dhe përgjigjia që i jep vetes dhe duket se i ofron lexuesit është kjo:

Nuk dyshoj se Kadareja i ka miratuar në parim; por cilësia materiale e ndërhyrjeve, dora e rëndë dhe vrazhdësia, mungesa e ndjesisë së tekstit dhe harmonisë, natyra prej arnash dhe shurdhëria ndaj asaj që do ta quaja tingëllim të fjalës në kontekst, të gjitha këto më bëjnë të dyshoj se “fajtori” për këtë prishje të teksteve shqip do të jetë ndonjë redaktor çfarëdo, pa vesh letrar, pa vesh gjuhësor, që i është vërsulur tekstit me egërsi mekanike.ëherë më erdhi në mendje Alte Meister (Mjeshtrat e vjetër). Te kjo vepër e Thomas Bernhard-it – një autor që më ka prekur deri në atë pikë sa kam bërë tezën përfundimtare të studimeve universitare mbi të – flitet për një farë Reger, muzikolog dhe kritik arti, i cili, për 30 vite me rradhë, ulej në një nga sallat e Kunsthistorisches Museum të Vjenës përpara Ritratto di uomo barbuto të Tintoretos. [Jo pa qëllim zgjidhet prej Bernhard-it piktori zyrtar i Republikës Venedikase, si përfaqësues i trashëgimisë së të shkuarës, si përfaqësues i Mjeshtrave të Vjetër që përshfaqnin pushtetin e kohës së tyre, për t’i përcjellë brezave të ardhshëm, njëkohësisht, imazhin e pushtetit dhe vetvetes karshi këtij pushteti.] Reger-i i Thomas Bernhard-it kërkon me çdo kusht të gjejë mangësitë e perfektësisë së kryeveprave të mjeshtrave, të ngritura me këta të fundit si simbole të së shkuarës dhe pjesë e imagjinarit kolektiv austriak (këtu Bernhard i bën jehonë një shkrimi të Antonin Artaud-së, Mjaft me kryevepra, përmbledhur te Teatri dhe dyshtori i tij / Le Théâtre et son double).

Nga ana tjetër, për Reger-in na flet paraprakisht apo na e prezanton në libër Atzbacher-i, mik i muzikologut dhe kritikut të artit, i cili ka frikë se mos ky i jep fund jetës duke u vetëvrarë për shkak të tensionit psikologjik (vdekja e gruas është përkeqësues i situatës). Por është Reger-i vetë ai që na jep një shpjegim të mundshëm të situatës së tij:

Të shpëtosh çdo ditë të re falë muzikës, të dalësh prej trazirave dhe qelbësirllikut, ky është sekreti, tha, të rigjesh çdo ditë shpëtimin falë muzikës, të ribëhesh çdo ditë, që në mëngjes, një qenie njerëzore e vërtetë që mendon e ndjen, më kupton! tha. Pikërisht, tha Reger-i, arti, edhe nëse e mallkojmë edhe nëse ndonjëherë na duket i tëri pleonastik, edhe nëse pavarësisht se jemi të detyruar ta pranojmë që në realitet nuk vlen kurrëgjë, nëse vrojtojmë, këtu, tablotë e të ashtuquajturve Mjeshtra të Vjetër, që shumë shpesh, dhe natyrshëm gjithnjë e më shumë me kalimin e viteve, na duken pa kuptim dhe qëllim, asgjë më shumë sesa përpjekje halldupshe për tu vënë artistikisht në dukje në faqe të tokës, pavarësisht gjithë kësaj nuk ka asgjë tjetër që të shpëtojë njerëz si ne përveç këtij arti të mallkuar e dënuar, dhe shpesh ogurzi e i qelbur deri në vjellje.
[Duke mos e patur ndër duar tekstin origjinal përtheva këtë pjesë nga italishtja që gjendet Wikipedia e që më duket korrekt.]

Ka shumë prej Vehbiut te Reger/Bernhard-i, ka shumë muzikë bernhardiane te ndjesia e tekstit, harmonia dhe tingëllimi i fjalës që kërkon Vehbiu te teksti i retushuar dhe fshirë i Kadaresë. Pikërisht për këtë më duket prekës shkrimi i Vehbiut. Dhe prekës e them në kuptimin artistik të fjalës. Është pra, artistikisht prekëse të shohësh  në veprim dëshirën e Vehbiut për të shpëtuar atë ç’ka mbetur prej fshirjes së imazhit një herë e një kohe simbolik të Kadaresë dhe veprës së Kadaresë, vepër, ajo e versionit të parë të Dimrit të vetmisës së madhe, simbol (përkatës i sferës së Simbolikes te Lacan-i), që kishte potencial kryevepre një herë e një kohe kur shqiptarët lexonin midis rreshtash Kadarenë, atë që i bënte të udhëtonin me imagjinatën (përkatëse e sferës së Imagjinares) për t’u arratisur prej realitetit të llucit të fermave kolektive të realizmit socialist. Imagjinatë, që tashmë qelbet si kufomë e dekompozuar prej dëshirës së autorit Kadare për të qenë në jetë i pavdekshëm; imagjinatë e asgjesuar nëpërmjet aktit të fshirjeve apo kalimit në akt / passage a l’acte, për të mbetur në qerthullin psikanalitik, karshi veprës së vetvetes, asaj vepre që mund të themi ishte pjesë e pashprehur e imagjinatës sonë kolektive e që tashmë, e reprimuar, retushuar, fshirë për t’u bërë më e qartë prej Roi Soleil, parashtron thatësirën e shkretëtirës së Reales sonë të përditshme bashkëkohore.

Si të thuash, jemi, në rastin e Kadaresë, akoma te papërtypshmëria e “vdekjes së autorit“, ku sado që përdridhen kritikët pro tij, ata që Vehbiu i quan ndjekësit e tij, mbajtësit e valixheve, hapësit e dyerve të makinës dhe mbrojtësit e tij publikë, nuk mund të dalin nga trekëndëshi psikanalitik me autor, subjekt, gjeni a hero që prin letrat e popullit tonë apo popullin tonë prej letre në arritje të papara. Arti i vërtetë – që mbetet pa autor, duke qenë ende i pavetëdijshëm dhe/apo i pashkruar dhe/apo i padeklaruar si art – qëndron te të parit nga jashtë atë tragji-komedi të jetës së Vehbiut si kritik, dhe bashkë me të tijën edhe tonën si shqiptarë, që merremi në mënyrën më tragjike të mundshme kur kemi të bëjmë me një komedi (Kadare/Tintoretto) dhe në mënyrën më komike të mundshme kur kemi të bëjmë me një tragjedi (Enver Hoxha/Edi Rama – Republika + Popullore Socialiste + e Shqipërisë/Republika Venedikase). Jemi, kemi qenë dhe, me shumë gjasa, do të mbetemi, thelbësisht migjenianë, pra ashtu siç ka ditur të na përshkruaj lëvruesi më i papërkryer por edhe më muzikal i letrave shqipe. Ndoshta për këtë shohin shumë Albanian Style në Shqipëri të huajt, aty ku ne shohim vetëm katastrofa apo gallatë.

The result is a fastidious, slightly elevated, but deeply Albanian style that feels a little remote from everyday reality, but conveys a sense of what the Albanian language might become, once it emerges from the shadows of the Ottoman Empire and of Stalinist Newspeak, and also resists the temptations of internet English. A sentence by Kadare is instantly recognisable as his personal idiom. Will his innovations stick? Probably, like Sami Frashëri’s, some will and some will not.

Post Scriptum: Dikur, me një mik, kemi debatur me orë për shkak se unë nuk shihja kurrëfarë arti te Kadareja dhe ai shihte të kundërtën. Për të më mbushur mendjen më pat thënë, “në mos për gjë tjetër, duhet t’i japësh Qezarit atë që i takon Qezarit: Kadareja ka pasuruar shqipen! Shih sa bukur e ka gjetur shqip zëvendësuesen e fjalës turke tavan: qiellzanë!”. Qesha aq shumë e me aq shqiprt sa kontaminova edhe bashkëbiseduesin. Iu përgjigjia me një anektodë që atij i pëlqente shumë dhe e përdorte shpesh, atë të Diogjenit dhe Aleksandrit të Madh, ku pyetjes së maqedonasit se çfarë dëshironte, filozofi i përgjigjej duke i kërkuar të spostohej sepse i zinte diellin. Kështu edhe Kadare me majmunëri të tilla higjenizuese-pseudo-autoktone (sepse është majmunëri ta quash qiellzanë kur je nga Gjirokastra e më natyrshëm do të ishte qiellzënë), pikërisht me këto fjalë të dhuruara nga lartësia e tij prej kohësh ka zaptuar diellin për të na treguar qiellin.

Post Post Scriptum: MJAFT ME KRYEVEPRA !!!

Shtegtime fluturake në kafazin e artë, ose mbi veprën debutuese të Kleitia Vasos. (Romeo Kodra)

Vështirësia në të shkruarin e këtij artikulli qëndron në faktin se me autoren Kleitia Vaso, e cila debutoi në 2017 me përmbledhjen dygjuhëshe (shqip/anglisht) të tregimeve autobiografike “Fluturim”, njihemi prej vitesh tashmë, dhe mund të them se është një nga ato miqësi për të cilat fjalët nuk arrijnë të përcaktojnë thelbin e mirëkuptimit reciprok – shpesh herë të menjëhershëm – pavarësisht pikënisjeve përpjestueshmërisht dhe pashmangshmërisht të kundërta. Për të përcaktuar këtë miqësi mendoj se do të ndihmonte të përmendej – e përmbysur – vepra e Goethe-s, “Kundërtitë përzgjedhëse”.

Si rrjedhojë, kam frikë se lexuesi do të përhumbej disi duke qenë se në këtë shkrim vepra e autores do të duket e lexuar sëprapthi, por shpresoj që në fund – edhe pse nisur nga pole të kundërta – të mbërrij sadopak në thelbin e kësaj vepre, që shpresoj do të tërheqë lexuesin ashtu siç tërheq edhe të nënshkruarin.

fluturimMerita – për mendimin tim kryesore – e “Fluturim” qëndron në faktin e të qenurit një literaturë që nuk fillon nga statusi i autores: poete, shkrimtare, romanciere, noveliste. Subjekti autorial pra është në evolucion, në përpunim e sipër (… apo arrati?, siç mund të thonë ata që e njohin mirë K.). Ky fakt, që vjen si qëllimshmëri e vetëndërgjegjshme e Kleitia Vasos, nuk duhet marrë si i mirëqënë, duke patur parasysh kontekstin dhe hapësirën bashkëkohore të letrave shqipe, sa të përmbytur aq edhe të përmbysur nga megalomanë/e provincialë me komplekse inferioriteti, të cilët gjejnë tek akti i të shkruarit përveç valvulës së shfryrjeve të frustrimeve të përditshme edhe mjetin për të territorializuar/zaptuar statusin e vet narçizist karshi Tjetrit. Natyrisht, ky qerthull mazhoritar shkrimtarësh/shkruesish përfshin një listë të gjatë emrash që, për t’i rënë shkurt, shkojnë nga Kadare, me gjithë veprën e tij, e deri tek autori i këtyre rreshtave dhe ky blog, të cilët mendoj vetëm vetëdijshmëria mund t’i bëjë të përtypshëm për një lexues me kohë, njohuri letrare dhe dinjitet që kërkojnë të respektohen. Kështu pra, kjo qasje e autores, sidomos për kohën dhe kontekstin, mendoj se duhet të merret edhe si meritë, të cilën shpresoj autorja ta ruaj deri në rreshtin e fundit që do të shkruaj.

Por nga ana tjetër, mohimi apo arratia prej mbërthimit të pashmangshëm të statusit, prej subjektit autorial, nuk duhet marrë absolutisht as si modesti:

“[J]am një superbankë, pa modesti. Edhe ide e ndjenja dylekëshe në momentin dhe predispozitën e duhur mund të kthehen në thesare. Thesare që ndoshta vetëm mua më duken si të tilla por nuk mund të gjykoj sikur nuk jam unë. (fq. 159)”

Lind pyetja: atëherë, nëse qenka kështu, ku qëndron ndryshimi me megalomanët provincialë me komplekse inferioriteti prej të cilëve veçuam autoren; apo pse duhet shquar kjo autore prej tyre kur edhe ajo vetë pohon se “Gjithçka fillon nga uni” (fq. 187); ose nuk është ky një vetëkallzim i hapur i përkatësisë së kategorisë narçiziste të personalitetit? Përgjigjia është absolutisht, po! Por, ndryshimi është – siç thashë – te vetëdija dhe vetëironizimi që polarizohen si kontrapunkte me tiparet e skajshmërisë narçiziste të autores. Duket pra, sikur Vaso fshikullon vetveten me ironi e sarkazëm pas çdo kapërcimi narçizist dhe provokues.

Duke qenë se, siç pohova në hapje, me autoren njihemi dhe mund të them se jemi krejtësisht dhe proporcionalisht të kundërt, shpesh në leximin e librit e kam kapur veten duke gjykuar (edhe kategorizimi i saj si personalitet narçizist është, në fakt, një gjykim). Por ky gjykim në çastin e përcaktimit të subjektit autorial menjëherë përcakton edhe përcaktuesin si autor – veten time dhe statusin tim si autor-kritik në këtë rast – pjellë dhe pjesë e qerthullit psikanalitiko-konjitivist të moralshëm borgjez. Në pak fjalë, pavarësisht urrejtjes dhe luftës sime militante të deklaruar a priori (në çdo aspekt të jetës dhe jo vetëm profesionale) përkundrejt unit, të cilin e shoh si levën borgjeze që përcjell natyrshëm drejt personalitit narçizist, pushtetit dhe si rrjedhojë fashizmit, e gjej veten – përgjatë leximit të faqeve të “Fluturimit” të Kleitia Vasos – të veproj nëpërmjet kategorizimeve psikanalitike-konjitiviste (si ato të DSMDiagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders) për të konsoliduar statusin tim si autor në territorin e kritikës, si rrjedhojë dhe njëkohësisht edhe si ushtrues autoritar i pushtetit të këtij statusi të hamendësuar: Ego Ergo Sum. Është pak a shumë si një epifani e një katharsis-i, falë së cilës, pavarësisht qëllimeve të mia “revolucionare”, zbuloj narçizin brenda meje, dëshirën time reaksionare për të zaptuar dhe shfrytëzuar atë çka jo vetëm mua por të gjithëve na tërheq, zapton dhe shfrytëzon: pushtetin, cilido dhe i çfarëdo përmase qoftë ai, që na mbërthen e kategorizon në përkufizime – pak a shumë – egomasturbuese apo egostimuluese a vetëpëlqyese i thënçin (për të mos ofenduar veshët e virgjër të një pjese të madhe të kritikës bashkëkohore shqiptare).

Kështu që, duke u nisur nga pole krejt të kundërta, mendoj – edhe pse mund të tingëllojë si haluçinacion kritiko-letrar i autorit të këtyre rreshtave, për shkak se autorja nuk duket (në një lexim sipërfaqësor) e interesuar për argumente të tillë – ky efekt gërryes dhe sfidues i personalitetit narçizist brenda vetes i autores dhe, nëpërmjet saj, brenda lexuesit është çka gjeneron prej thelbit të veprës së Kleitia Vasos.

Për të zbutur sadopak efektin haluçinant dhe haluçinogjen tek lexuesi sugjeroj të fokusohemi pak në citimin e mësipërm, dhe më saktësisht tek ai përkufizim kirurgjikal i sipërpërmendur.

Duke përdorur vetën e parë njëjës autorja thotë se “jam një superbankë” dhe nuk besoj se gjendet përkufizim më i saktë i përkatësisë së saj brenda qerthullit të psikologjisë së unit: brenda logjikës dhe botëkuptimit të një banke, tempullit inflacional-monetar të vlerës, aty ku çdo vlerë bëhet mall i kuantifikuar numerikisht.

Duket se autorja praktikisht ka interiorizuar/brendësuar të gjitha kodet e mundshme të këtij qerthulli. Eksperienca – migratore dhe studimore – amerikane thjeshtë ka perfeksionuar këtë brendësim, që shkon nga njohuria e të mirave materiale, që në qendrën e botës, në Amerikë kanë cilësi më të lartë sesa në provincë, në Shqipëri, e deri te njohuritë kritiko-letrare, që të cituara në libër sugjestionojnë për nga larmishmëria dhe kthjelltësia çdo lexues, kozmopolit apo provincial qoftë. Pas këtij brendësimi pra, autorja falë shtegtimeve të skajshme brenda sistemit arrin ta shohë këtë të fundit nga sipër dhe nga poshtë, në cilësi dhe sasi të plotë.

Në këtë mënyrë autorja e sheh veten të legjitimuar, duke kaluar në statusin e kodifikuesit (superego/super-banka). Me këtë brendësim ajo ndihet njëkohësisht e legjitimuar për të hulumtuar e provokuar, gjatë e gjerë, rolet e Narçizit bashkëkohor, fytyrat dhe pozat, që Narçizi/autorja/ne merr/marrim gjatë realitetit të përditshëm. Dhe ky hulumtim ka një funksion specifik: ezaurimin, gërryerjen e figurës së personalitetit narçizist, nëpërmjet të cilët, sido dhe sado që të përdridhemi, do të mbërrijmë aty ku autorja ka qenë, ka hulumtuar, provuar dhe prej nga, në fund të fundit, ka marrë apo përpiqet të marrë arratinë. Mund të quhet kjo arrati apo përpjekje arratie si kritikë ndaj sistemit dhe mënyrës së jetesës në një shoqëri tranzicionale si ajo e Shqipërisë, e sistemit dhe jetesës Made in USA, apo sistemit dhe mënyrës së jetesës në të cilën janë mbërthyer shoqëria bashkëkohore globale.

Por, në fund të fundit, kjo pak rëndësi ka. Më shumë rëndësi – dhe interes për mua personalisht – ka përcaktimi dhe marrëdhënia e krijuar me atë çka autorja i “trembet” mësëshumti: me “kafazin e artë” (fq. 91).

Natyrisht i gjithë libri është i shkruar brenda “kafazit të artë”, brenda kurthit të Narçizit bashkëkohor, ku autorja dhe ne si lexues, krijesa të një bote pseudo-post-indologjike bëjmë sikur jetojmë/fluturojmë. E vetëdijshme është edhe autorja.

Në fakt libri apo kafazi fillon me një Narçiz që është i tërhequr, që ka bërë një hap mbrapa apo ka mbetur në stadin e evoluimit fëminor: “Rruga e një manjole, e nisur drejt meje si dhuratë, u ndërpre nga dikush tjetër që e mori padrejtësisht. Kur e pashë, në duart e gabuara, a doja për vete me ngulm.” (fq. 19) Ka përcaktim më të arrirë të dëshirave fëminore sesa në këto dy fjali, që përshkruajnë kujtimin e një vizite të autores në Kopshtin Botanik të kryeqyteti shqiptar, diku rreth fundviteve ’80?

Dhe sado që autorja është munduar apo ka evoluuar, pikëmbërritja, në libër dhe në kafaz, është “zjarri i artë”, apo idealizimi romantik i të shkruarit:

“Shpresoj të mos lodhem shpejt si Julien-i dhe të mos lejoj të tjerët ose, veten, më tepër, të shuajë, si pa dashur, zjarrin e shenjtë. Të gjithë kemi momente mosbesimi tek vetja por çfarë më jep shpresë se këtë rradhë nuk do të lodhem, është natyra e të shkruarit si një proces pa fund – gjithmonë mund të përmirësohet, të eksperimentohet, të eksplorohet. Shpresoj dhe besoj se nuk do ta gënjej veten dhe nuk do të përdor kërkesa dhe detyra në dukje më urgjente, por që kërkojnë më pak nga unë, për ta shmangur. Dhe, gjithmonë duke patur frikë nga vetja e duke e kuptuar dorëzimin eventual të Julien-it shumë mirë, shpresoj që rreshtat e famshëm të poetit Dylan Thomas-it “Tërbohu, tërbohu kundër shuarjes së dritës” do të më buçasin në kokë dhe ndihmojnë siç më ka ndihmuar gjithmonë bukuria dhe fuqia e fjalëve.” (fq. 223)

Pra, sado që libri mbyllet me një premtim – në dukje të sinqertë – ai ende tingëllon si një mendjelehtësi fëminore, adoleshenciale, apo – për ta përcaktuar më konkretisht për lexuesin shqiptar – si një betim pioneristik enverist alla “përpara flamurit dhe shokëve të mi pionierë”. Dhe, siç shihet nga paragrafi i sipërcituar, vetë betimi i autores nuk fillon me paralelizmin e hequr mes saj  dhe një autori tjetër – siç është Stendhal-i – por me një personazh të Stendhal-it; Julien-in e Le rouge et le noire. Pra, duket sikur pre e ndjenjave të pastërta dhe të sinqerta – për shkak të gjithëpërfshirjes në leximin e kryeveprës franceze – autorja Vaso, si çdo lexuese naive apo konsumatore shtëpiake telenovelash, ka rrëshqitur duke ngatërruar veten jo me autorin Stendhal, por me personazhin e këtij të fundit Julien.

Por hapja dhe mbyllja e librit, nuk janë tjetër veçse një planimetri dhe hartografi teoriko-stilistike e egoistëve dhe narçizistëve brenda “kafazit të artë” dhe sprovave të të shkruarit brenda tij. Sfida e vërtetë e autores dhe gjithsecilit prej nesh është përleshja trup më trup me “Evoluimin e fluturimit në ecje” (fqt. 46-47), domethënë me atë përcaktim sarkastik të hidhur e të vetëdijshmërisë që denoncon kommpromisin tonë si këmbësorë për të mos u zvarritur si kërmij. Kafka këtu është pararojë. Dhe autorja e di; të paktën këtë ndjesi më jep mua; ndoshta nga ekoja apo jehona blanchot-iane e të “shkruarit si proces pa fund” (L’Entretien infini).

Dhe këtu fillon dhe mbaron edhe gërryerja e autores përkundrejt vetes dhe si rrjedhojë lexuesit, përkundrejt të gjitha qenieve pseudo-fluturake narçiziste që popullojnë shoqërinë bashkëkohore, kozmopolite apo provinciale qoftë. Ky proces fshikullues e purgativ materializohet me një qëndrim të lëkundshëm të autores tek e cila nuk dallohet asnjëherë shakaja nga serioziteti, teatralizimi nga vërtetësia. Të gjitha këto të ndërthurura në një kaos të mirëorganizuar ku spikasin gjetjet e rrufeshme letrare dhe egocentrizmat bombastike, logjika dhe arsyetimet e pastërta dhe cinizmit apo paradokset, djallëzirat e rafinuara apo mendjelehtësirat trashanike. Në pak fjalë, ka vend për të gjithë dhe për t’u sfiduar me të gjithë.

Gjithsesi, personalisht preferoj të shoh Lizën përtej pasqyrës, Kleitia Vason të shpalosë Jabberwocky-n e saj, që dallohet në gjenezë mes atyre tangenteve fillestare nëpërmjet të cilëve na hapen sytë e shohim ndërthurje “gjërash, shprehish, territoresh, lëvizje deterritorializimi” (Deleuze, L’Abécédaire),  aty ku “vërshon dëshira” (idem.) … edhe ajo e jona për të lexuar … për t’u kuptuar:


“Të dy së bashku janë aq perfektë estetikisht sa duhet të ishin vetë majë tortës që po presin. Madje, mund të ishin vetë torta, të ftohtë dhe të ëmbël, bjondë dhe kremozë, më tepër akullore se qënie njerëzore.” (fq. 146)

Kasem Trebeshinës, ose Kapitenit Achab, të cilit “nuk i kurseu gjë jeta”! (Romeo Kodra)

Në janar të këtij viti, herën e dytë dhe të fundit që vizitova shtëpinë “Trebeshina”, nuk arrita të takoja dot Kasemin. Ishte i mbyllur në dhomë i vetëm, për të përballur gjëmën e rradhës, prej nga, siç u kish thënë familjarëve, kishte vendosur të mos takonte njeri. Sipas N., sa stoike aq edhe e admirueshme edhe ajo për qëndrimin ndaj fatkeqësisë familjare, “pas kësaj gjëme, mund të thuhet, se Gjyshit [kështu e thërrisnin shkrimtarin familjarët] nuk i kurseu gjë jeta”.

Prej sallës së pritjes imagjinoja Kasem Trebeshinën, ose atë ç’kish mbetur prej tij, një 90 vjeçar kockë e lëkurë, të mbyllur në dhomën e tij, të bardhë e pllakosur, njësh – si një Achab melville-ian – me Leviatanin e bardhë, në një betejë të fundit të një lufte delirante prej së cilës ka nxjerrë qindra tekste, të botuara e të pabotuara, manuale udhëzues për çdo intelektual, artist dhe njeri të së ardhmes.

E kam menduar shpesh herë frazën e N. – “Gjyshit nuk i kurseu gjë jeta” – dhe e thënë prej saj, për të cilën, sipas hierarkisë së lidhjes së gjakut brenda familjes, fatkeqësia duhej të ishte më e madhe sesa për Gjyshin, por që gjithsesi mendjen e kishte edhe tek ai, më vjen si një epifani dyshtore.

Së pari, prej asaj fraze kuptoj se disa njerëz – si Kasem Trebeshina në këtë rast – krijojnë lidhje njerëzore, të cilat kalojnë hierarkitë shoqërore apo familjare, krijojnë lidhje më të forta, ku mirë+kuptimi i njëri-tjetrit është mbi të gjitha njerëzor, universal dhe vetëm më pas amësor, atëror apo prindëror; sepse këto të fundit duken si etiketa solide, fryte hierarkish shoqërore të padepërtueshme emocionalisht që shpesh rrezikojnë të mbyllin njerëzit në vetvete. Dhe çuditërisht, prej asaj vizite, m’u duk sikur dola më i ngushëlluar unë (dhe mikesha ime A. me të cilën kisha shkuar për ngushëllime) sesa të zot’t e shtëpisë që ndanin dhimbjen e tyre duke gjetur kohën për të dhënë dashuri dhe dhembshuri (nuk do të më harrohen A. dhe N. tek më jepnin këshilla për një shqetësim timin shëndetësor). Dhe mendoj se isha i çliruar dhe ngushëlluar pikërisht për këtë klimë njerëzore krijuar në atë shtëpi, që bënte gjithkënd të ndihej më shumë sesa në një familje. Ndoshta Trebeshinat as që e mendonin dhe e mendojnë një gjë të tillë; ndoshta kështu u vjen natyrshëm; ndoshta kështu është mënyra e tyre për të falenderuar për një përqafim të ndjerë në çaste kur fjalët nuk gjenden kollaj.

Së dyti, e kuptoj atë mbyllje të Kasem Trebeshinës, jo vetëm në atë dhomë të dhimbjes muaj më parë, jo vetëm në atë varrim të pa(ra)lajmëruar (kështu citoj një gazetë të djeshme), jo vetëm prej publikut shqiptar këto 27 vitet e fundit, por edhe si një trup kockë e lëkurë që nuk ka se ç’komunikon më. Marrëdhënia me të nuk i përket më të përbashkëtës (comune, latinisht) midis dy komunikuesish, që pasurohen intelektualisht dhe kuptohen personalisht nga marrja dhe dhënia e shkëmbyer.

Për mendimin tim, lidhja me Kasem Trebeshinën tashmë mund të bëhet vetëm nëpërmjet sintonizimit, nëpërmjet gjetjes së një tonaliteti të përbashkët me prodhimtarinë e tij, që është njëkohësisht dhe pandashmërisht intelektuale, artistike dhe njerëzor, me të cilën mund të gjejnë bashkëtingëllima, në koordinata kohore apo hapsinore të papërcaktueshme, pra të projektuara drejt universales, të gjithë ata që dëshirojnë.

Nuk besoj te rastësitë dhe e tillë nuk më duket që shkrimi i fundit i këtij blogu trajtonte një fragment kronikal të njohjes dhe eksperiencës sime me Mihal Luarasin, i cili u nda nga kjo jetë disa ditë para Kasem Trebeshinës. Nëse Luarasi u mundua të lërë një fjalë të fundit, ekstreme, pra të skajshme, por gjithsesi lineare, të komunikueshme, trashëgimia e Trebeshinës nuk na lë asgjë përveç fragmentimit të tij si subjekt dhe fragmentimit të fjalës së tij të tejskajshme, pra të pakuptueshme dhe të pakapshme, të frakturuar dhe shfarosur deri në farë, përtej çdo metafore, përtej horizontit të eventeve komunikative.

Ç’do të thotë kjo? Kjo do të thotë që Kasem Trebeshinën, për ta kuptuar, duhet pikësëpari kuptuar që i përket një rrace të veçantë qeniesh, shkrimtarësh (Melville, Joyce, Artaud), të cilët shkatërrojnë gjuhën për të riformuluar sërish brenda saj gjuhën e tyre të re. Trebeshina është një nga ata shkrimtarë që shkojnë përtej horizontit të eventeve të gjuhës sonë të përbashët, gjuhës amë dhe prej andej na sjellin atë ç’ka ne, në një moment të parë, nuk mund të kuptojmë, sepse risia e saj paraqet potenciale të reja gramatiko-sintaksore, me të cilat veshëve dhe mendjes sonë u duhet kohë që të sintetizohen. Le të shihen shenjat e pikësimit te Trebeshina, pikëçuditëset, apo tre pikat pas pikëçuditëseve, me të cilat ne përdoruesit-konsumatorë të pavetëdijshëm të Facebook-u jemi mësuar tashmë duke i përdorur kuturu. Ç’duan të na thonë? Prej një leximi letrar asgjë. Prej një leximi teatror, gjithçka. Praktikisht, nëpërmjet leximit teatror, zbulojmë një botë mëvete, për kuptimin e së cilës shqipja zyrtare e 1972 nuk mund të na ndihmojë. Ndokujt mund t’i duket diçka e forcuar. Por nuk po shpik asgjë. Është prej takimit tim të parë me Trebeshinën që pata konfirmimin.

Thuajse një vit më parë, në takimin e vetëm me Kasem Trebeshinën, pasi kisha përdorur një tekst të tij – Tregtari i skeletëve – për të konceptuar, së bashku me punët artistike të Lori Lakos dhe Arbër Elezit, një platformë artistike për përfaqësimin e Shqipërisë në Bienalen e Artit në Venecia, pyeta shkrimtarin nëse njihte Michail Bachtin-in dhe veprën e tij teorike mbi polifoninë. Pyetja vinte nga gjetja në një tekst të Trebeshinës së një pohimi të tij rreth krijimit si polifoni dhe vlerësimit që kishte dhënë në disa vepra të tij mbi rrëfenjat e kulturës popullore shqiptare. Përgjigjia ishte negative dhe u luhata disi për shkak se fillova të dyshoj mbi marrjen tjetër për tjetër të një koncepti tek i cili kisha bindje të plotë. Por duke i folur mbi veprën e Bachtin-it, që më vonë do kujtohesha që Kasemi nuk kishte si ta njihte sepse në periudhën e studimeve të shkrimtarit në Bashkimin Sovjetik Bachtin ishte i ndaluar prej çensurës zhdanoviane, i përmenda veprën e parë të teoricianit rus mbi Rabelais-në, prej nga kishte fillesat edhe çështja e polifonisë. Aty për aty A. filloi të qeshte dhe shkrimtarit i lëvizi ana e buzës. A. më pohoi se Rabelais-ja ishte një lloj obsesioni i Gjyshit, pjesë prej të cilit u lexonte apo citonte përmendësh të bijëve që kur ishin fëmijë.

Nga shumëzërëshi popullor i Rabelais-së, tek shumëzërëshi social dostojevskian, ku shkrimtari rus – sipas Bachtin-it – pikërisht falë polifonisë kërkon të japë fragmentimin e shoqërisë së epokës ku jeton, me gjithë kontradiktat e saj, që do të sillnin më vonë Revolucionin, e deri tek teatri i Trebeshinës, hapi dhe bashkëbisedimi ishte i rrjedhshëm dhe natyrshëm.

Teksa flisnim mbi teatrin e Trebeshinës, apo konceptimin që ai vetë kishte mbi të, zbulova i emocionuar një tjetër koinçidencë me konceptin tonë që kishim propozuar për bienalen e Venecias por edhe konceptimin tim të të bërit art në përgjithësi. Duke i folur mbi Stanislavkij-n, përkthimit të të cilit edhe ai i ndjente mungesën për të patur një Teatër Kombëtar dhe aktorë të alfabetizuar, dhe lidhjes së tij me Çehovin që kishte sjellë përveç revolucioni aktorial edhe atë të të shkruarit për teatër, Trebeshina, pasi i vura në dukje që edhe ai e kishte teatrore pjesën më të madhe të veprës së tij, bëri një saktësim: “mua nuk më intersonte të vija në skenë; më interesonte më shumë të krijoja nga e para”. Pra, sipas tij, “vënia në skenë” nuk perceptohej si “krijim” i mirëfilltë.

Nuk është ky vendi e as momenti për të renditur dallimet, e paproblematizuara prej kritikës në Shqipëri, midis kulturës si akt kultivimi dhe artit si akt krijimi, aq sa nuk është vendi e as momenti për të shpjeguar ndryshimin midis “shfaqjes” e “përshfaqjes”. Por të them të drejtën m’u duk sikur, nëpërmjet fjalëve të Trebeshinës, u risintonizova me puna e bërë me Alfred Trebickën dhe Rozi Kostanin në Fshirje 2: Një propozim modest, pjesa teatrore e frymëzuar prej Swift-it që kishim realizuar në 2015, ku aktorëve mundohesha t’u shpjegoja çfarë nënkuptoja me “ç’aktrim” apo “heqje nga skena” dhe se si të fragmentonin pathosin, që të mos mundësonin përfshirjen e publikut, të cilit në fund, nga njëra anë, do i jepej një tekst/monolog i apasionuar prej Trebickës dhe, nga tjetra, gjymtyrë/fragmente kukullash/fëmijësh të coptuar prej Kostanit, për spektatorë të ç’orjentuar/shastisur.

Natyrisht këto proçedura të fragmentimit të fjalës, nga pikëpamja gramatiko-sintaksore e kuptimore – për ta riformuluar sërish, në një formë të re, të papritur – mua më kanë ardhur prej leximeve dhe eksperiencës në fushën e teatrit apo artit (Artaud, Bene, etj.), ndërsa Trebeshinës i kanë ardhur prej jetës dhe etikës së të punuarit e të bërit ndershmërisht art në një vend ku aksesi në informacion ishte i kufizuar dhe çensuruar nga regjimi i djeshëm dhe i sotëm, në një mjedis me individë dhe institucione armiqësore, që e përdorën, spiunuan, njollosën dhe institucionalizuan në burgje e çmendina.

Por Kasem Trebeshina, falë fjalës së tij unike – me të cilën tashmë nuk mund të komunikojmë, por mundemi vetëm të sintonizohemi si intelektualë, si artistë dhe si njerëz nëpërmjet tingëllimës së thyerjes, fragmentimit të egove individuale që bashkëtingëllojnë universalisht me shkrimtarë dhe njerëz të ngjashëm me Trebeshinën – dëshmon se ai diti dhe do të vazhdojë të mbajë në distancë, pikërisht falë kësaj proçedure të përpiktë fragmentimi të lustrës egoistike të çdo statusi, të çdo lloj përdorimi abuzues foshnjarak për qëllime të veçanta, të pjesshme që duan të vlerësojnë herë artistin, herë intelektualin apo njeriun, veç e veç, sikur e gjithë ajo yjësi veprash të mos dëshmonte pazgjidhshmërinë e saj tek etika e të bërit art, e të qenit intelektual e njeri.

Se sa i pakorruptueshëm dhe i papërdorshëm është Trebeshina dhe fjala e tij mjafton që të përmend dy shembuj, duke cituar Edi Ramën, Kryeministrin aktual të Qeverisë shqiptare, dhe Mirela Kumbaron, Ministren aktuale të Kulturës, të cilët në fjalët e pakta të lamtumirës dedikuar shkrimtarit mundohen e kërkojnë jo të sintonizohen shpirtërisht dhe njerëzisht me shkrimtarin dhe njeriun Kasëm Trebeshina, ashtu siç mendojnë se e njohën, por të vihen në nivele dhe statuse intelektuale, artistike apo shoqërore/miqësore të supozuara të përbashkëta.

Më shumë sesa të lexoni, mundohuni njëkohësisht edhe të imagjinoni tingëllimën e zërave të shkruajtësve.

Edi Rama: “Lejomëni të ndaj me ju trishtimin për ndarjen nga jeta të Kasëm Trebeshinës, një njeriu krejt të posaçëm, shqiptar kokëfortë si pakkush dhe i fortë si më të rrallët e këtij vendi në mbrojtje të lirisë e të ideve të veta, të cilin pata fatin ta njoh në kohën e ndërrimit të epokave, kur i thoshte të vërtetat e veta me mprehtësinë e një shpate të pathyeshme. Ndjesë dhe një ditë të mbarë të gjithëve”. (
Le të vihet re sesa “bukur sintonizohet” dhe “bashkëtingëllon” me fjalët e teksteve të Trebeshinës ajo fraza e parë, një frazë e gatshme, që denoncon banalitetin dhe pabesueshmërinë e shkruesit/folësit; me sa “mprehtësi” prej halldupi është formuluar komplimenti për të vërtetat e Trebeshinës që i përkasin “kohës së ndërrimit të epokave” (tani jo, eh!?); me sa dinjitet larvor kërkohet një “ndjesë” pseudo-kriptike, të cilën vështirë se ka shqiptar që nuk e deshifron në prostituimin e artistit, intelektualit dhe njeriut Edi Rama për përfitime pushteti të politikanit Edi Rama.

Mirela Kumbaro: “E kam njohur shkrimtarin Kasem Trebeshina, në vitin 1992, e kam njohur me kureshtjen e zbulimit të personazhit për të cilin të gjithë flisnin por pak e njihnin. Ende s’e kisha lexuar. Fati prej përkthyeseje ma solli që ta lexoja për së pari si lexuese shumë e vëmendshme. Përktheva në frëngjisht një prej pjesëve të tij teatrale, “Historia e atyre që s’janë”. Për disa muaj punuam bashkë për çdo faqe, ku njoha shkrimtarin që vinte shpesh në dyshim krijimin e vet si në një proces të komplikuar autopsie tekstuale, duke qëmtuar shkronjat, fjalët, rreshtat. Njohje e çuditshme dhe komunikim me retrospektivën që e kishte bërë Trebeshinën të shkruante një tekst që nuk ta rrokte mendja se mund të shkruhej në vitet e diktaturës. Më pas, në po atë vit, “L’histoire de ceux qui ne sont plus” u vu në skenë ne Paris në teatrin e Shkolles së Lartë të Teatrit “Pierre Debauche”. Ministria e Jashtme franceze ftoi autorin dhe përkthyesen e tij në Francë për të marrë pjesë në premierë dhe për një vizitë kulturore në Paris. Njoha në atë javë njeriun Kasem Trebeshina, i thjeshtë dhe befasues në mënyrën se si vëzhgonte ngultaz veprat e artit në muzetë e famshëm të kryeqytetit frëng të cilit ia njihte fort mirë historinë. Më vonë i lexova veprën ndryshe, ndërsa njeriu pa bujë që na la sot më mbet në mendje përherë.” (
Edhe në këtë rast, le të vihet re sesa “bukur sintonizohet dhe bashkëtingëllon” me fjalët e teksteve trebeshiniane ky shkrim i çjerrë prej shpirtit të qymyrtë të një përkthyeseje me komplekse inferioriteti, e cila fillimisht qaset si një nxënëse e përulur (lexuese shumë e vëmendshme) e mëpas shndërrohet në një mësuese histerike, pre e çrregullimeve hormonale të menopauzës, teksa njollos “shkrimtarin që vinte shpesh në dyshim krijimin e vet“. Por këtë le ta gjykojë lexuesi e le të flasin redaktorët e shkrimtarit, tek BUZUKU i Kosovës, sesa korrigjime i bënin veprës së Trebeshinës.

Në mbyllje,  siç e thotë edhe vetë Kasem Trebeshina, në një shkrim botuar në revistën ARS më 23 shkurt të 2003, “gjithçka fillon te fjala dhe mbaron po aty”. Kështu edhe unë po e mbyll me fjalën e shkrimtarit, shkëputur nga shkrimi i sipërcituar, titulluar “Krushqit në shtëpi publike. Historia e nuseve plaka” ku prostituuesit e fjalës mund të gjejnë veten:

[…Disa] fuqi europiane donin të krijonin në Shqipëri një Havel të vogël të mbështetur nga disa intelektualë si ministra, më lart ose më poshtë!…
Në vendet e prapambetura një njeri që ka pasur mundësinë të arsimohet shikohet si intelektual, për të mos thënë gjysëmperëndi!…
Dhe atyre fuqive europiane aq iu duhej!… Se me anë të atij njeriu, të mbështetur nga një grup shqyrtarësh dhe shërbëtorësh, ato fuqi do të kishin një ndikim të drejtpërdrejtë, ose të tërthortë, në jetën e vendit!… Me anë të atij njeriu ato fuqi jo vetëm që do të ndikonin në zgjedhjen e ndonjë deputeti të rëndësishëm, por mund të arrinin edhe gjer te çfarë duhej të bënte Presidenti i Republikës!…

“Marka” Ismail Kadare dhe “Brand-i” Edi Rama, ose arti dhe letërsia në kohën e “shoqërisë së kontrollit”. (Romeo Kodra)

Prej kohësh po flitet dhe diskutohet për çmimin letrar “Kadare” të organizuar prej pronarit të gazetës “MAPO” Henri Çili. Ajo çka më bën më shumë përshtypje është mungesa thuajse tërësore e parashtrimeve teoriko-kritike të cilësisë së veprave apo argumentimit të vlerësimit të tyre për dhënien e çmimeve. Diçka të përciptë fola mbi këtë para pak kohësh me Bashkim Shehun, kryetarin e jurisë së këtij viti për “Kadarenë”, por që nuk patëm mundësi të thellonim për shkak të mungesës së kohës.

Edhe unë si shumica e lexuesve të të përditshmeve shqiptare jam në kërkim të informacionit që do të më mundësonte një njohuri paksa më specifike mbi argumentin në fjalë dhe veprave të vlerësuara me çmime.

Duke njohur kontekstin e ndrojtur të letrave shqiptare (po përdor korrektësinë e politikishtes) po hedh vetë disa rreshta që shpresoj të gjejnë jehonë tjetërkund, ideale do ishte midis njerëzve të letrave shqipe, mundësisht me referenca teoriko-kritike të deklaruara siç do përpiqem të bëj edhe vetë më poshtë.

Por këto rreshta po i shkruaj edhe për shkak se dje, në versionin online të gazetës MAPO, hasa një shkrim të Mimoza Ahmetit që më bëri përshtypje për revoltën dhe pasionin që dilnin prej rreshtave të shkruara (

Pavarësisht revoltës dhe pasionit, shkrimit i mungonte problematizimi i mediumit (gazetës MAPO), prej të cilit riprodhohej publikisht, divulgohej në domain-in publik. Pra, i mungonte autores një evidentim i faktit që pronari i gazetës, i cili po i mundësonte “shprehjen e lirë”, është Henri Çili, pjesë e pushtetit të sotëm që kontrollon sistemin masmediatiko-financiar nën regjimin e të cilit gjallon shoqëria shqiptare dhe që ka në dorë – përveç financave që (shpër)blejnë autorët me çmime – pikërisht mediumin, fasadën, platformën që riprodhon dhe kodifikon fjalën e filtruar të poetes Mimoza Ahmeti. Ajo që dua të them është se poetja nuk kishte evidentuar legjitimimin e pashprehur dhe të nënkuptuar që shkrimi i saj i jepte gazetës MAPO si filtrues ekspert i letrave shqipe. Pra legjitimonte, në mënyrë indirekte, mediumin. Dhe nëse do të biem dakort me McLuhan që “Mediumi është (vetë) mesazhi”, atëherë i bie gjithashtu që Mimoza Ahmeti e ka lënë veten në dorë që të shndërrohet në instrument të pushtetit masmediatiko-financiar dhe të kontribuojë në afirmimin dhe legjitimimin e mediumit MAPO, pronarit Çili dhe gjithçka këta sëbashku përfaqësojnë.

Ky sistem, brenda të cilit jetojmë sot edhe ne si shqiptarë, që është kolauduar në botën  e ashtuquajtur perëndimore, duke filluar pas Luftës së II Botërore e sidomos prej rënies së Murit të Berlinit e këtej, Gilles Deleuze e quan “shoqëria e kontrollit”. Kjo shoqëri nuk është më shoqëria e disiplinës, siç ishte Shqipëria e Enver Hoxhës, një shoqëri e rrethimeve dhe përkufizimeve strikte dhe mbylljes, që Deleuze, duke ndjekur veprën e Faucault-së, thoshte fillonin nga familja, te shkolla (“nuk je më në shtëpinë tënde këtu” – thoshte mësuesja – “prandaj rri urtë e mos bëj zhurmë”), më pas kazerma e ushtrisë (“mos kujto se je në shkollë këtu” – thoshte rreshteri i repartit), në fabrikë, ndonjëherë në spital dhe eventualisht në burg, që është dhe ambjenti i mbylljes par excellence. Kjo shoqëri, në të cilën jetojmë sot, është disi më ndryshe; ajo është shoqëria e kontrollit, ku janë të ingranuar dispozitivët e pushtetit (masmedia, arsim, shëndetësi … kudo ku shihni “reforma” të Rilindjes) që filtrojnë ushqimin e duhur për makinerinë e sistemit në çdo fragment të jetës.

Një prej këtyre dispozitivëve është edhe çmimi “Kadare” i pronarit Henri Çili. Ky dispozitiv, filantropist në dukje, nuk është gjë tjetër veçse një dispozitiv kontrolli i cilësisë letrare të shkrimtarëve shqiptarë. Pra ky dispozitiv – i ushqyer prej jurisë së ekspertëve dhe shkrimtarëve pjesëmarrës, të cilët, për një shumë të caktuar apo mundësi fitimi të çmimit, kur nuk dinë të distancohen publikisht, e lënë veten të përdoren në mënyrë instrumentale prej mediumit që transmeton dhe legjitimon në këtë rast vetëm pushtetin që e zotëron – legjitimon Henri Çilin, vetëvetiu, si ekspert vlerësues i letrave shqipe.

Pra, falë mungesës së vënies në krizë të mediumit, Mimoza Ahmeti, pjesëmarrësit e tjerë dhe juria e ekspertëve, legjitimojnë Henri Çilin si ekspert vlerësues kur ky i fundit nuk ka dhënë asnjë dëshmi kompetence për njohuri të letrave shqipe.

Të artikuluar në mënyrë më sintetike këtë e pata shkruar në një status në Facebook dje. 20170613_202102Dhe më vinte keq sepse e dija që fjala, revolta dhe pasioni i Mimoza Ahmetit do të degjeneroheshin prej mediumit, pikërisht për fajin e saj, që nuk e kishte vënë atë medium (MAPO) në diskutim përsa i përket ekspertizës cilësore letrare. E dija, dhe e di prej kohësh tashmë, që sistemi krijon dispozitivë të tillë për të skadur dhe inflacionuar vlerat e personave të cilët nuk i përshtaten retorikës dhe lustrimit të imazhit të përzgjedhur të pushtetit që manovron këto dispozitivë.

Gabimi i poetes Ahmeti është përqëndrimi i kritikës së saj në një Kadare të çfardoshëm, i cili mund të jetë manipulues dhe censurues i letrave shqiptare, brenda apo jashtë vendit, por ai, si individ, nuk është tjetër veçse pjesë përmbajtësore dhe kontribuuese e mbajtjes së sistemit. E tillë, edhe pse në mënyrë të pavullnetshme, është edhe Ahmeti kur kufizon kritikën e saj tek përmbajtja dhe e shkëput atë prej strukturës, mediumit, MAPO-s dhe pushtetit që e manovron. Ajo bëhet, as më pak e as më shumë, përmbajtje ushqyese e strukturës MAPO që, siç thashë, del vetvetiu si strukturë filtruese e cilësisë së letrave shqipe.

Dhe përgjigjia e strukturës nuk vonoi: vetë Henri Çili, menaxheri i mediumit “të gjithëdijshëm” letrar, iu përgjigj “Mozës”. Dhe iu përgjigj duke e përballur me fasadën, me imazhin vetvetiu të vezullueshëm të shkrimtarit Kadare, me “të vetmen [?] markë publicitare [të] letërsisë shqipe e kulturës shqiptare që ne kemi në qarkullim dhe që mund të potencojmë në botën e qytetëruar ku lufta, konkurrenca e veprave cilësore është absolutisht e ashpër, e pamëshirshme“.

Tani është e lehtë ta kundërshtosh Çilin përsa i përket idiotësisë së perceptimit të Kadaresë si i vetmi i letrave dhe kulturës shqipe që ne kemi dhe që mund të potenciojmë në botën e qytetëruar. Madje fokusimi në këtë pikë kaq qëllimisht idiote do të ushqente zhurmnajën e tifozerisë pro/contra kadareiste që nuk bën tjetër veçse ripërtërin imazhin vetëvezullues së përzgjedhur prej pushtetit. Pra nuk më intereson ky argument. Çka më intereson është cilësimi dhe evidentimi i “markës Kadare” që del prej retorikës, kodit gjuhësor të Henri Çilit. Më intereson sepse tregon ekzaktësisht dispozitivin e kontrollit masmediatiko-financiar, që shpjegova më sipër, edhe nëpërmjet përmbajtjes terminologjike gjuhësore.

Marka është, sipas terminologjisë së tregut financiar, një mjet identifikues i produktit të një kompanie prodhimi, që në këtë rast është Kadareja, pas të cilit rreshtohet prodhimi i brendshëm letrar shqiptar që vetëm në këtë mënyrë – sipas Çilit – duhet të përballojë vështirësitë e tregut botëror. Pra kemi një megaskermë (“visagéité” = “fytyrësi” apo “faqësi” e quajnë Deleuze dhe Guattari në “Mille Plateaux”), një fasadë për-faq-ësuese, siç është imazhi/marka identifikuese Kadare, e cila sintetizon, duke përthjeshtuar dhe filtruar sipas kërkesës së tregut homogjenizues, homologues, kolonizues global, të gjithë ata shkrimtarë shqipfolës që i përshtaten kodit dhe kodifikimit filtrues.

Dhe nuk është hera e parë që në dispozitivët e Çilit qarkullon kjo lloj terminologjie, ku marka për-fshin duke për-faq-ësuar të gjithë prodhimin shqiptar. Më kujtohet gjithashtu një prezantim i ministres Ekonomi në Universitetin Europian të Tiranës UET – tjetër dispozitiv, kësaj rradhe filtrues i kompetencave arsimore – ku e sipërpërmendura fliste për brand-in Rama (“marka Rama”, përkthyer në shqip prej anglishtes), botuar në MAPO ( por edhe media të tjera.


Pra mund të thuhet se nuk kemi të bëjmë me një rastësi, por me një aparat kontrolli që funksionon në mënyrë sistematike: kemi një dispozitiv që ka një markë, një fasadë, një fytyrë, një faqe për-faq-ësuese që për-fshin duke u limuar karakteristikat e diferencave specifike të gjithë individëve që brenda tij kalojnë, duke i njehsuar dhe sheshuar nën vete. Pra, mund të thuhet gjithashtu se edhe Mimoza Ahmeti, sado që kritikon Kadarenë si person dhe atë çka ai, sipas saj, përfaqëson, duke marrë pjesë në konkurim pa u distancuar paraprakisht prej dispozitivit “çmimi Kadare” dhe duke “shfryrë” pa vënë në krizë mediumin MAPO, shndërrohet vetë dhe rrjedhimisht shndërron edhe kritikën e saj në material konsolidimi të faqes, megaskermës “Kadare”; tashmë jo person, por dispozitiv kontrolli i “faqësisë” apo “fytyrësisë” së dëlirë të letrave shqipe.

Është kjo e mësipërmja një kritikë teorike letrare? Mbase. Çka mund të thuhet me siguri është se ajo përbën përsëpaku një qasje semiotike mbi realitetin politiko-institucional të letrave shqipe, që bazohet mbi filozofinë e shenjave të Gilles Deleuze-it dhe Felix Guatarri-së, për të nxjerrë në pah dhe për t’u ballafaquar me abstragimet interpretative të atyre që quajmë kritikë letrarë në Shqipëri. Natyrisht në këtë diskutim, nga njëra anë, nuk mund të futen vetë Ismail Kadare apo Edi Rama dhe dispozitivët përkatës, siç mund të jenë çmimi “Kadare”, COD-i në Kryeministri apo çfarëdo të ketë patur në mendje Milva Ekonomi me brand-in Rama, sepse këta, pikësëpari, kanë gjithçka për të humbur dhe, së dyti, nuk kanë tjetër përmbajtje përveç ripërsëritjes ad libitum të së njëjtës markë, brand, fasadë, sipër-faq-ësi përmbajtësore të krijuar ndër vite. Por ky diskutim i ngritur nëpërmjet këtij shkrimi, nga ana tjetër, nuk mund të anashkalohet prej atyre që besojnë se për të folur për letërsi, apo edhe për art, nuk mund të anashkalohet gjuha, filozofia e shenjave, semiotika dhe politika institucionale e letrave dhe kulturës shqiptare.

Ismail Kadare dhe Edi Rama në serbisht. (Romeo Kodra)

Lajmi i botimit të Kadaresë, me Nënpunësi i Pallatit të Ëndërrave, dhe Edi Ramës, me Kurban, në serbisht, është bërë i ditur prej disa ditësh. Botimi, mesa duket nga lajmet në media, vjen pas punës së këshilltarit të Kryeministrit Shkëlzen Maliqi.

Lidhja, e shumëfishtë, mes këtyre dy veprave dhe autorëve është sa paradigmatike, aq dhe simptomatike për impaktin gjeografik/horizontal dhe historik/vertikal të politikës dhe arti shqiptar në dimensionet më të gjera të politikës dhe artit rajonal, europian dhe/ose global.

pallati-i-endrrave_-ismail-kadare  kurban_edi-rama

Pikësëpari më duhet të pranoj se, personalisht, Kadarenë dhe letërsinë e tij nuk e honeps dot. Nuk kam mbërritur asnjëherë të përfundoj qoftë edhe një vepër të tij, përveç poezive rinore, ku kopjonte “rusët” e gjysmës së parë të shek. XX. Te ky pohim nuk ka asnjë lloj ironie apo kuptimi pezhorativ, sepse kam bindjen, duke cituar Oscar Wilde-in, që “vetëm gjenitë kopjojnë; mediokërit imitojnë”. Pra te poezitë e para të Kadaresë kam parë gjithmonë diçka gjeniale, ndërsa te veprat e mëvonshme, sidomos me kalimin në prozë, më është dukur gjithmonë një fillestar pompoz që fryhet për t’u dukur gjeni, por që nuk tregon tjetër veç mplakje të parakohshme. Ndoshta kjo, duke iu shtuar disa arsyeve që do i rendis më poshtë, Kadaresë shkrimtar i ka ardhur nga diplomimi në Moskë, në djepin e botës socialiste, dhe si çdo shqiptar me mentalitet provincial dhe ndjenja inferioriteti karshi gjithçkaje të “jashme”, “perëndimore”, “europiane”, ai, që herët, më është dukur sikur vuri maskën e “doktorit” të fshatit për t’i dhënë vetes gajret në vendin ku “lulet i hanë ende gomerët”.

Te Kadareja intelektual, ashtu si te shkrimtari, në mënyrë të përpiktë, vihet re në mos një mplakje, përsëpaku një vonesë edhe në zgjedhjen e tij për të marrë një pozicion të qartë kundër regjimit të shkuar totalitar. Mendoj se kjo vonesë i ka ardhur nga komoditeti i të qenurit xhevahir përfaqësues i regjimit, dhe si rrjedhojë, nga manipulimi i potencialit të tij intelektual prej kontrollit absolut të pushtetit të po atij regjimi që, si të tillë, e kishte përzgjedhur.

Fatkeqësia jonë si komb, sot, është që duam të shohim patjetër një filizë disidence te Kadareja, sa për të mos ngelur pa gjë, për t’u kapur pas saj si për të shpëtuar shpirtin prej fajit kolektiv. Fatkeqësisht besojmë ende te Kadareja disident, te ky fetus i ngjizur prej Babës Enver e që u mplak në mitrën e vyshkur të Nënës Parti.

Disidenca te ne nuk është shprehur kurrë, përveçse në mënyrë indirekte, simbolike, “artistike”, në mënyrë të tkurrur, gjymtuar, tredhur. Dhe për një popull që në mitologjinë dhe mitopoiesis-in e vet ka shenjtërinë e fjalës së dhënë dhe thënë, burrërisht, përkundrejt çdo force universale, atëherë kuptohet edhe degradimi i ndjeshëm i thelbit të kulturës sonë dhe shqetësimi i thënë apo i pathënë (varet nga tredhja personale) që pa përjashtim ndjejmë. Në pak fjalë po them se një herë e një kohë ishim popull që kërkonte të njihte veten në heronj, ndërsa sot jemi një popull që kërkon të njohë veten në strategji strategësh me ego të stratifikuar/shtresëzuar, të cilat nuk janë gjë tjetër veçse fragmente të tredhura, siç është edhe vetë egoja karshi dëshirës së brendshme (ES) dhe Tjetrit. Thjeshtë: më parë promovonim heronj; sot promovojmë të tredhur.

Nga kjo pikëpamje, po nuk kuptuam impaktin e kontrollit të pushtetit mbi manipulimin intelektual të intellighencija-s autoktone, pak do të kuptojmë edhe të sotmen e marrëdhënies se kulturës, artit dhe pushtetit; po nuk kuptuam fuqinë subjektivizuese të pushtetit politik të regjimit të shkuar mbi artistë, shkrimtarë, intelektualë, pak do kuptojmë edhe fuqinë subjektivizuese të kapitalit të sotëm mbi ta. Në pak fjalë, po nuk kuptuam kontrollin e sistemit totalitar enverist mbi njerëz të përzgjedhur si Kadareja, nuk do kuptojmë retushimet apo modifikimet e vetvetes që kryen Kadareja sot për të rimarrë fjalën e tij të tredhur (dikur) prej pushtetit, si dhe për të mbajtur rolin/pozitën e pushtetshme (sot) të shkrimtarit kombëtar par exellance. Pra, duhet ndjekur itinerari se si pushteti – në mënyrë graduale dhe të pandalshme – infekton, manipulon, modifikon dhe tjetërson duke u ripërsëritur dhe rigjeneruar nga sistemi në sistem, nga subjekti në subjekt. [Kadareja i përzgjedhur prej pushtetit për të studiuar në Moskë – Kadareja i talentuar dhe diplomuar i njohur prej të “huajve/Tjetrit” – Kadareja i promovuar si arritje artistike dhe kulturore e pushtetit dhe për këtë i toleruar – Rënia e pushtetit / rënia e Kadaresë – Kacavjerrja e Kadaresë/Artit për të rimarrë ose për të qenë vendimtar për pushtetin (ëndërra e çdo artisti gregar/garues/ushtar/subjekt/nënpunës/ i nënshtruar i Pallatit të Ëndërrave] Ndoshta kështu do kuptojmë edhe vlerat reale artistiko-kulturore të Edi Ramës, që nuk ka kuptuar ende Pallatin e Ëndërrave (le të shihet që nga Refleksionet).

Tani le të kthehemi tek botimi në serbisht i Kadaresë dhe Ramës. Në rradhë të parë duhet specifikuar se, në fund të fundit, çfarëdo që të thuhet për Kadarenë, dy gjëra i duhen njohur: talenti dhe gjenialiteti i atij kopjaci pompoz të viteve të Moskës dhe të qenurit fetus, edhe pse i mplakur, i disidencës së orëve të mbrame të regjimit totalitar. Por ç’është dhe si duhet marrë Edi Rama shkrimtar dhe intelektual?

Sipas Shkëlzen Maliqit, këshilltar rajonal i Kryeministrit për kulturën, Edi Rama mund të merret seriozisht si artist dhe shkrimtar. Por, siç pohon vetë Rama, ai duhet marrë seriozish në punën e tij TË NJËKOHËSISHME dhe TË PANDASHME si ARTIST dhe POLITIKAN. Dhe këtë e konfirmojnë kuratorë bythëlëpirës, shqiptarë dhe të huaj, kur traplliqet dhe shkarravinat (doodles) ia ekspozojnë si vepra arti. Dhe këtu, unë, nuk kuptoj pse Maliqi mundohet të na mbushë mendjen se Rama “i bën në kohën e lirë” ato palo-vepra, siç i pohon Gazetës Shqiptare, kur vetë Rama ka thënë se i bën teksa dëgjon njerëzit në zyrën e tij apo gjatë mbledhjeve qeveritare. Ndoshta, përshtypja ime kjo, Shkëlzen Maliqi, duke qenë më i lëçitur se gazetarë e artistë mejhanelëpirës të zakonshëm, me të cilët rrethohet gjithmonë Kryeministri shqiptar, është nga të paktët që kupton idiotësinë e Ramës në kërkimin e të qenurit medoemos edhe artist edhe politikan njëkohësisht, dhe duke u ndjerë në siklet për punëdhënësin e tij mundohet tia zbusë idiotësinë dhe t’i rikthejë toruan, të paktën në sytë e publikut, prej delirit që pushteti/kapitali i ka injektuar në tru.

Gjithashtu praktika e Shkëlzen Maliqit në këshillimin e Ramës për kulturën rajonale, ka, për mendimin tim, edhe një paqartësi të mëtejshme: është këshilltar i Kryeministrit apo i Edi Ramës? Është këshilltar i figurës institucionale të taksapaguesve shqiptar apo siç dyshoj i personit privat Edi Rama? Nëse është rasti i dytë, atëherë duhet kuptuar se këshilltarë ka plot Edi Rama, madje po aq të lëçitur, si Artan Shkreli apo Artan Lame, të cilët, duke “këshilluar shefin” që s’pjerdh për ta, janë diskretituar deri në atë pikë sa nuk kanë më sy e faqe – jo vetëm profesionalisht, por edhe si persona me një integritet minimal qytetar – të flasin përpara shqiptarëve duke ajrosur gojën, siç e kishin zakon. Prandaj nuk do të doja të gjendej në këtë pozicion edhe Shkëlzen Maliqi.

Dhe që fatin e Shkrelrave dhe Lamrave e rrezikon edhe Maliqi duket nga fakti që ai vetë bëhet promovues (është Maliqi që i sugjeron Ramën botuesit serb … dhe këtu lindin dyshime nëse është këshilltarë i Ramës apo i Kryeministrit) i bashkëbotimit të Kadaresë dhe Ramës, krah për krah, ku ndihet dukshëm tendenca për të futur Ramën në qerthullin e përfaqësuesve të artit dhe kulturës shqiptare në sytë e fqinjëve tanë serbë. (Mbaruan njerëzit e letrave shqipe që të promovojmë Kryeministrin në Serbi? Jemi akoma në kohërat e promovimit të veprave të Enver Hoxhës?) Kështu që ndodhemi përpara faktit të tentativës së futjes së Ramës si përfaqësues, jo vetëm politik (më i madhi, më i jashtëzakonshmi, më inteligjenti më … më … më … më i politikanëve) por edhe artistik, krah për krah me Kadarenë, që shumëkush e supozon si ajkën e shkrimeve të kombit.

Interesant, dhe kyç, është gjithashtu fakti që botues në serbisht i Kadaresë dhe Ramës është një produkt i Soros-it dhe USAID-it: Samizdat B92, një satelit i rrjetit B92, ngritur “rastësisht” pak para trazirave në ish-Jugosllavi në ’89 dhe aktive në epokën (kundër) Millosheviçit e deri në ditët e sotme (Ah, Millosheviçi doli i pafajshëm nga gjyqi ndërkombëtar dhe nuk e di pse nuk po revoltohet askush për këtë “skandal”!). Praktikisht mediumi me të cilin kapitali/pushtet shpreh trendet e tij në Serbi, por edhe – in+direkt – në Shqipëri. Logjika manipuluese e tij, që duhet t’i përcillet opinionit publik, është një version i ri i marrdhënies art/pushtet, një evoluim i Kadaresë që arrin me Edi Ramën tashmë një stad të ri, një model/fytyrë të re. Dhe ky evoluim kuptohet kur, jo më kot, Shkëlzen Maliqi s’harron të evidentojë pikërisht faktin që Kadare pas ndryshimit të regjimit totalitar ka retushuar veten, sikur të ketë dashur të shpëtojë prej damkës së pushtetit për të rifituar fjlaën, por që nuk ia ka arritur, sepse Maliqi parapëlqen variantin e parë të veprës. Dhe konkluzioni kuptohet: tani kemi një artist të ri, që, më në fund, është treguar aq “kodosh” sa ia ka dalë mbanë të kontrollojë pushtetin e korruptuar politik dhe po shpalos vizionin e vet sa politik aq edhe artistik, siç shihet te Kurban. Nuk jemi më tek artisti/nënpunës i përpirë prej Pallatit të Ëndërrave, por tek i sakrifikuari i pushtetit të mëparshëm, që rilindi, si Mesia, edhe një herë.

Por Maliqi, Samizdat B92, Soros, USAID, kapitali/pushtet dhe mediat – sa pordhace e aq të dhjera – shqiptare, që publikojnë këto arritje të Karabushit të Kryeministrisë, nuk u japin serbëve dhe shqiptarëve fytyrën e plotë të Ramës, atë të liderit që i ka shpallur luftë jo varfërisë, por të varfërve. Pse ky melting pot i prostituimit të artit për përfitime politike nuk u jep serbëve dhe shqiptarëve informacion mbi “dëmet [e reja] kolaterale” (Kurban, fq. 55), siç i quante Rama, “Kryetari” i Tiranës, hallet e njerëzve kur u kishte shitur menderen oligarkëve të tullës e llaçit, të promovuar sot e asokohe si e vetmja “mundësi e zhvillimit”, që tani, kur Rama është në karriken më të lartë të pushtetit, nuk bën më dëme, por viktima (shih romët/egjiptianët, studentët, fshatarët, punëtorët që lënë kockat duke u ripërpunuar në grumbuj “mbetjesh t’flliqta rreth e përqark tryezës mbi t’cilën hangri darkën një qen i pamshirshëm me bark shekulluer, gjithmon i pangishëm.”). Pse ky llum e lluc prostitucional nuk tregon shndërrimin e “mesianik” të Edi Ramës, nga Mesia në Sfinks që ruan, i gjunjëzuar në këmbë të Piramidës, jetën e përtejme të faraonit/pushtetit/kapitalit?