Një event mbi arkitekturën dhe filmin në Universitetin Metropolitan. Pjesa e parë. (Romeo Kodra)

Si filloi.

E mail nga Ernest Shtëpani.
Romeo, lexoje pak këtë citimin e Godard-it të publikuar në ARCHDAILY dhe më thuaj nëse të lind ndonjë ide për një event mbi arkitekturën dhe filmin:

“Ka disa mënyra të të bërit filma. Si Jean Renoir-i apo Robert Bresson-i, të cilët bënin muzikë. Si Sergei Eisenstein-i, që pikturonte. Si Stroheim-i, që shkruante romane të folura në kohët e filmave pa zë. Si Alain Resnais-ja, që skaliste. Apo si Sokrati – domethënë Rossellini, që krijonte filozofi. Thënë ndryshe, kinemaja mund të jetë në të njëjtën kohë gjithçka, trup gjykues dhe palë në gjykim – Jean-Luc Godard”.

Nuk e di nëse ky citim i Godard-it mund t’i aplikohet vetëm filmit apo edhe artit në përgjithësi, por, sido që të jetë, pashë shumë prej vetes sime në këto kapërcime bordurash, në territorin artistik, nga një medium shprehës në tjetrin, ku rëndësi nuk ka vetëm cilësia e pikëmbërritjes/rezultatit, por edhe racionalizimi i kapërcimit/bordurës. Kështu vendosëm që të organizonim një event, në formën e dy seminareve të hapura, duke prezantuar një rrugëtim të shkurtër filmografik ku arkitektura, në përmasat e saj individuale dhe shoqërore, të shpaloste vizione reale dhe imagjinare. Pra, një event ku të trajtohej një arkitekturë herë e vepruar, herë e ngrirë si sfond, herë si furrënaltë apo horizont eventesh, ku njerëzorja dhe shoqërorja të ndërthureshin, përplaseshin, shkriheshin dhe të gjeneronin njëra-tjetrën, duke gjetur dhe evidentuar barazpesha të përkohshme.

Komentet do të merrnin shkas nga vështrime filmike të shprehura nëpërmjet personazheve, emocioneve të autorëve, pamjeve objektive që përthyenin trajtat arkitekturore në shërbim të kuptimeve dhe ndjenjave. Për t’i bërë një lidhje të domosdoshme me realitetin shqiptar, polifonia me të cilën kërkonim të ndërthurnim zërat tanë duke u intonuar, në këtë rast, ishte ajo e zërave që rezistojnë përditë në aktualitetin kryeqytetas, siç janë ata qytetarë në mbrojtje të Teatrit Kombëtar apo të shtëpive të veta tek Astiri apo fundi i bulevardit të pafundmë, afër Bregut të Lumit, qytetarë bordurash midis të ligjshmes dhe paligjshmes.

Hapësira, në shqip.

Të flasësh në shqip për dhe mbi hapësirën duhet patur kujdes për të bërë dallimin midis të folurit të përgjithshëm, të huazuar, dhe atij të përveçëm, apo specifik, të gjuhës shqipe. Kështu që, për t’u bërë të kuptueshëm në shqip dhe mes shqiptarësh, duhet filluar nga shqipja, tek e cila hapësira është një hapje e papërcaktuar. Kjo hapje, hapësira, i parashtrohet subjektit, por nuk i nënshtrohet atij, duke qenë se e paraprin dhe ekziston përtej tij [E njëjta gjë mund të thuhet për imazhin, i cili na paraqitet në bi-dimensionalitetin e vet, por që mbart nga pas një botë të tërë, të cilën shqisat tona nuk mund ta perceptojnë dhe përvetësojnë totalisht (in-mageia, në magji, thotë etimologjia e kësaj fjale, d.m.th., në bërje e sipër, në lëvizje e sipër … për më tepër shih link)]. Subjekti, të cilit hapësira i parashtrohet, ka mundësi, sipas prirjes së tij, ta kultivojë këtë hapësirë apo të ushtrojë kulturën në dhe me të.
Por, kultura, siç na kujton Derrida-ja, që prej etimologjisë (colo), mbart në vetevete hijen e kolonizimit.
Kolonizimi, ndryshe nga kultura, është imponim/mbivendosje dhe jo marrëdhënie me hapësirën. Imponimi është një zaptim, një marrëdhënie simptomatike që denoncon një patologji të subjektit. Simptomatologjia, si shqetësim i lexueshëm, si interpretim sëmundjeje, si logjikë e një pasio/dhimbjeje/pasioni, përsa më takon, pa hapur Nietzsche-n dhe për ta cituar përpikmërisht, në mos nuk është vetë arti, është ngushtësisht e lidhur me të [“Bota është tërësia e simptomave, sëmundja e të cilave përkon me njeriun” – Deleuze. ]. Ajo ç’ka më interesonte në këtë event dy-ditor mbi arkitekturën dhe filmin ishte dhe është pikërisht evidentimi i një dallimi midis zaptimit në vetëvete dhe artit si simptomë e një zaptimi/kolonizimi, apo si një simptomë e një patologjie të kulturës.

Arkitekt/ë anonim post-socialist, Artan Raça dhe 51N4E.

Duket sikur u largova shumë nga tema, por them se, pavarësisht dukjes, jam shumë pranë. Madje, duke qenë ky aktivitet brenda një logjike akademike/arsimore, mendoj se arkitektura si arti i hapësirës dhe filmi si art i imazhit par excellence, janë perfekte për të dhënë sadopak të përafërt idenë e rëndësisë së edukimit hapësinor si thelb i qytetërimit, sidomos në Tiranën bashkëkohore ku zaptimi, abuzimi ndërtimor, kolonizimi dhe arti rrinë krah për krah. Pra, pa u fokusuar tek imazhi dhe hapësira nuk do të mund të bëjmë dallimin midis zaptimit/kolonizimit në vetëvete dhe artit si simptomë e një patologjie kulturore. Për shembull, le t’i hidhet një sy imazhit të mëposhtëm:

fig. 1: arkitekt/ë anonim; fig. 2: ark. Artan Raça; fig. 3: 51N4E

Pa patur një ide mbi leximin simptomatologjik të hapësirës së brendshme mbërthyer apo organizuar prej arkitektëve, të treja këto imazhe sipërfaqësore/fasada formash arkitekturore, që synojnë të dalin nga plani duke zënë një hapësirë gjithnjë e më të madhe në përpjestim të drejtë me vertikalizmin e tyre, duket sikur janë pjellë e një shqetësimi të vetëm. Por a është vërtetë kështu?

Personalisht, nuk besoj që kemi të bëjmë me të njëjtin shqetësim. Tek i pari (fig. 1, ndërtimi i shtesave informale të pallateve të periudhës së socializmit shtetëror) mendoj se shqetësimi hapësinor dhe zaptimi/kolonizimi i hapësirës së përbashkët është i lidhur me koordinatat karteziane (gjatësi, gjerësi, thellësi), ose, thënë ndryshe, me hapësirën e supozuar si e pamjaftueshme për banim në një kohe të caktuar (periudha e socializmit shtetëror) e cila nuk i përshtatej më nevojave të një kohe të re. Le të vihet re, për momentin, që shqetësimi lidh tre dimensionet/përmasat euklidiane dhe kohën, e cila, siç dihet, në fizikë, sipas teorisë së relativitetit, është dimensioni/përmasa e katërt e hapësirës. Ndërsa tek i dyti (ark. Artan Raça) ky shqetësim stilizohet (kthehet në manierizëm, në përshfaqje), duke ruajtur një përputhje pamore me objektin që i rri ngjitur (fig. 2, ndërtesa e ark. Raçës ka pranë një ndërtim të ngjashëm me atë të fig. 1), por kalon edhe në një kapitalizim të zaptimit të hapësirës, që nuk varet nga lidhja e nevojës jetike të një kohe të re, siç mund të jenë ato që justifikojnë deri në një farë mënyre objektin e fig. 1, por varen nga përfitime imediate për një kohë të tashme. Kurse tek imazhi i tretë (TID Tower i 51N4E), kapërcimi është i trefishtë, nga nevojë përshtatshmërie jetike (fig. 1), në kapitalizim hapësinor përfitues për një kohë të tashme, e deri tek zaptimi/kolonizimi i hapësirës në vetëvete, d.m.th. kolonizim i pastër transformuar në kulturë. Në fakt fig. 3 nuk ka asnjë objekt stilistikisht të ngjashëm afër me të cilin mund të lidhej, por është thjeshtë pjellë e bagazhit imagjinativ të projektuesve, e dëshirave të tyre të induktuara prej kontekstit.

Por nuk mbaron këtu. Ky kapërcim cilësor i trefishtë, ky kolonizim kur shndërrohet në kulturë, kur bëhet pjesë e imagjinarit pamor, e përshfaqjes së dëshirave në hapësirë, sjell me vete gjithë hijen e kolonizimit: simptomën e fshirjes në hapësirë të gjithçkaje ka paraprirë subjektin kolonizues. Dhe kjo fshirje është përtej e përkëtej metaforës; kjo fshirje është vdekja në veprim, sepse është pjellë e një subjekti që nuk ka racionalizuar simptomën fillestare të mungesës së hapësirës trepërmasore (fig. 1), pra, nuk ka më lidhje materiale me të, por, simptomatikisht, ka përçuar simptomën në dimensionin/përmasën e katërt, në kohë: përfitim për të tashmen dhe përshenjim simbolik për të ardhmen (retorika e ardhmërisë, e modernizimit, e shenjës arkitektoniko-urbanistike që do kalojë brezat është mëse e dukshme tek imazhi i fig. 3 dhe besoj se nuk nevojë për shpjegim të mëtejshëm). Dhe kjo fshirje përtej dhe përkëtej metaforës duket jo vetëm nga fshirja reale e parkut publik të mëparshëm por edhe me fshirjen e Tyrbes së Kapllan Pashës prej një realiteti virtual të mundshëm, siç është ai i pamjeve satelitore p.sh., në të cilin i Tyrbes i ndalohet të ekzistojë.

“Pamje” satelitore e Tyrbes së Kapllan Pashë

Tre filma, tre qasje ndaj arkitekturës … dhe tre libra.

Për të bërë edhe më të qartë dallimin midis zaptimit në vetëvete dhe artit si simptomë e një zaptimi/kolonizimi, apo si një simptomë e një patologjie të kulturës, u pa e nevojshme mbështetja në tre filma: Unfinished Spaces, një film dokumentar mbi historikun e ndërtimit të Escuelas Nacionales de Arte të arkitektëve Porro, Garatti e Gottardi në La Habana (Kubë); The Belly of an Architect, një film i Peter Geenaway mbi “arkitektin”; dhe Citizen Jane, një film dokumentar mbi gazetaren-aktiviste njujorkeze Jane Jacobs, e cila me angazhimin e saj rezistoi dhe ndaloi ndërtimet urbanistike dhe arkitekturore duke shpëtuar një nga lagjet më të vjetra të New York-ut.

Krahas tre filmave u pa e nevojshme edhe mbështetja në tre libra të lidhur ngushtë me ta. I pari është Saper vedere l’architettura i historianit dhe kritikut italian të arkitekturës Bruno Zevi, libër i cili, për mendimin tim, qëndron si sfond teorik i dokumentaristëve Alysa Nahmias dhe Benjamin Murray, autorë të Unfinished Spaces. I dyti është Architecture. Essai sur l`art i arkitektit të shek. XVIII Étienne-Louis Boullée, tek i cili arkitekti-personazh fiktiv i Greenaway-it frymëzohet e kërkon të bëjë një ekspozitë në qytetin e përjetshëm, Romë. I fundit është libri i vetë Jane Jacobs-it The Death and Life of Great American Cities, libër i një jo-eksperteje të fushës, kthyer në bibliografi të pashmangshme për planifikuesit urban të gjysmës së dytë të shek. XX dhe këtij në vazhdim.

Lini një Përgjigje

Plotësoni më poshtë të dhënat tuaja ose klikoni mbi një nga ikonat për hyrje:

Stema e WordPress.com-it

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj WordPress.com. Dilni /  Ndryshoje )

Foto Google

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Google. Dilni /  Ndryshoje )

Foto Twitter-i

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Twitter. Dilni /  Ndryshoje )

Foto Facebook-u

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Facebook. Dilni /  Ndryshoje )

Po lidhet me %s