Pёrshёnjimi i hapёsirёs artistike: “NEVER” si fillim. Pjesa I. (Romeo Kodra)

ENVER / NEVER

ENVER / NEVER

“… liri, liri tё mbytur.”

Klosi A., “Refleksione”, 1991.

Pёr Michel Foucault “liria praktikohet”[1]. Liria nuk ёshtё njё status, dhe as statike. Praktika e saj zhvillohet nё hapёsirё dhe kohё. Hapёsira dhe koha mund tё jenё tё mendjes dhe tё realitetit jashtё saj. Automatikisht, kur mendojmё mbi hapёsirёn dhe kohёn, ato na vijnё si perceptime specifike dhe, duke qenё specifike, domosdoshmёrisht janё edhe tё kufizuara. Kufizimet janё tё perceptueshme nёpёrmjet shenjave qё njё pёrshenjues ka themeluar. Por, pa njё pёrshenjues, pa njё autoritet[2] qё krijon shenjat, nё mёnyrё abstrakte hapёsira dhe koha janё pa kufizime.

Nё art, aktiviteti nё tё cilin kultivohet liria, pёrshenjimi autoritar i hapёsirёs dhe kohёs ёshtё problematizuar gjithnjё; qё nё gjenezёn e tij, qё nё shpellat e Lascaux-sё, arti ka problematizuar kufizimin e hapёsirёs dhe kohёs, dёshirёn pёr tё dalё nga izolimi. Pёrpos kufizimit dhe izolimit bio-natyror, nё art ёshtё problematizuar gjithashtu edhe kufizimi dhe izolimi kulturor. Nuk ka nevojё tё marrё shembujt e pafundё tё historisё sё veprave tё artit dhe artistёve, si dhe vartёsinё karshi njё pushteti autoritar qё kultura tё ndryshme njerёzore kanё vёnё si pёrshёnjues racional tё hapёsirave dhe kohёs dedikuar atyre. Po pёrmend vetёm njё shembull: Land Art, nga burgjitё e maleve nё Lascaux deri nё sipёrfaqe tё tyre.

Land Art ёshtё njё rrymё qё lind nё Shtetet e Bashkuara si njё rrjedhojё e presionit konsumerist tё tregut tё artit. Inflacioni i vlerёs sё objektifikuar ekskluzivisht tek vepra artistike detyroi disa artistё tё radikalizonin pozicionet e tyre si antiteza tё njё mjedisi krejtёsisht antiartistik dhe mbytёs. Pёrveç kёsaj rrjedhe ideologjike, Land Art ishte formalizuar si rrymё mё vetё falё eksperimentimeve tё metodёs “site specific” tё artit konceptual (natyrisht po pёrjashtoj artin arkitekturor), nё tё cilin çmaterializimi i veprёs (mbizotёrimi i idesё ndaj materialit), ekspresiviteti gjuhёsor, pёrcaktimi i instrumentit shprehёs, nё pak fjalё logjika kreative duchamp-iane, ishin rregullat bazё.

Artsitёt qё praktikonin Land Art (Heizer, Oppenheim, Smithson, etj.), pёr tё dalё jashtё qerthullit tё konsumerizmit dhe tregut tё inflacionuar tё artit, punonin direkt nё mjedisin natyror, i cili nё imagjinarin e tyre, nё vitet ‘68/’69, ishte i patregtueshёm dhe, mbi tё gjitha, nё kёtё hapёsirё natyrore – tё painfektuar ende nga pushteti konsumerist – ndiheshin si drejtues dhe autoritete etiko-estetike qё kishin mundёsi tё sugjeronin alternativa tё qёndrueshme karshi industrializimit tё pafre bashkёkohor. Nё pak fjalё zhvendosja apo arratija drejt hapёsirave makro bёhej si njё sajesё dhe shpresё e fundit pёr t’i shpёtuar pushtetit gjithpёrpirёs konsumerist qё kishte zaptuar çdo qelizё tё shoqёrisё amerikane dhe perёndimore nё pёrgjithёsi.

Iluzioni – se me gjetjen e territoreve tё reja autoritarizmi i pushtetit do tё mundёsonte bashkёjetesёn me ideologji alternative pёrtej vetvetes – u kuptua shpejt. Ky iluzion demonstrohet nё rastin e boom-it tё artit bashkёkohor, konceptual (si rrjedhojё edhe e Land Art-it) si i arritshёm prej tё gjithёve. Kjo u mundёsua nga shndёrrimi i pushtetit autoritar qё prej pushtet elitash ekonomiko-konsumeriste, tё cilat arrinin tё pёrpinin nёpёrmjet veprёs edhe artistin, u transformua nё pushtet elitar masiv (tё masave) ku gjithkush mund tё shndёrrohej nё artist.

Pёr fat tё keq nё Shqipёri kemi handikapin e kalimit nё boom-in e artit konceptual, pra ёshtё shumё e lehtё tё jesh artist, pa prekur absolutisht elitat ekonomiko-konsumeriste tё Botёs Perёndimor. Praktikisht nё Shqipёri, dhe ky ёshtё problemi mё i madh pёr mendimin tim, nuk kemi provuar as iluzionin e artit konceptual bashkёkohor si etikё dhe estetikё e vetqёndrueshme dhe ekosistemike brenda shoqёrisё. Kjo ka sjellё tre kategori artistёsh: ata qё shtiren si artistё (shumica), ata qё nuk kanё mjaftueshёm besim tek vetja pёr tё qenё artistё (shumё pak) dhe ata qё janё me plot gojёn artistё (numёrohen me gishta).

Si studiues i teorive tё artit, mё shumё se sa historian arti, mё pёlqen tё ndjek rrjedhёn e gjuhёs dhe fjalёve specifike qё gjej pёrgjatё studimeve tё mia. Gjatё kёsaj rrugё u gjeta pёrpara nё atё qё mё sipёr formulova si pushtet elitar masiv amerikano-perёndimor i viteve ‘60/’70, thuajse vetvetiu tё pёrthyer, si pushteti i masave enveriste nё Shqipёri.

U gjeta unё si studiues e kёrkues, njёsoj siç gjenden tё gjithё shqiptarёt qё jetojnё mes kёtyre pushteteve qё janё alternuar nё Shqipёrinё e pas Lustёs sё II Botёrore, duke kapёrcyer natyrisht handikapin e elitave ekonomiko-konsumeriste edhe iluzioni/ёndrrёn e tyre. Duket sikur po bёj spekulime tejet filozofike, dhe dёshira pёr tё demonstruar tё kundёrtёn me fjalё, pra me mediumin qё po komunikoj me lexuesin e kёtij shkrimi, ёshtё tepёr e fortё dhe stimuluese si sfidё. Por duke ditur qё arti ka aftёsi sintetizuese mё tё fuqishme po pёrdor veprёn “NEVER” tё Armando Lulajt pёr tё demonstruar sa mё sipёr.

Pёr mendimin tim “NEVER” ёshtё vepra artistike me nivel mё tё lartё qё ndonjёherё ka dalё prej njё artisti pamor shqiptar qё nga paslufta e kёtej. Shpresoj tё jap nё mёnyrё tё qartё edhe elementёt nё tё cilёt bazohem.

“NEVER” mund tё katalogohet si vepёr bashkёkohore konceptuale e Land Art-it sepse pёrmban tё gjitha rregullat formale dhe logjikёn kreative duchamp-iane qё pёrmenda mё sipёr. Lulaj madje shkon pёrtej duke rihapur edhe njё herё nёpёrmjet kёsaj forme arti diskutimin e hapёsirёs sё dhunuar prej pushtetit masivizues dhe tё masave; duke shtyrё mёtej kufirin hulumtues mbi etikёn (qё dukej e mbyllur brenda kёsaj forme ku sot eksperimentohet vetёm me estetikёn dhe ripropozime tё vjetra tё etikёs); duke thёnё diçka tё re, nga Shqipёria, nga fundi i Botёs Perёndimore. Praktikisht, autori duket se sugjeron qё nuk ёshtё zgjerimi i hapёsirёs zgjidhja e krizёs sё lirisё kreative tё artit bashkёkohor, por mёnyra dhe vetёndёrgjegjёsimi etiko-estetik i pёrshenjimit tё kёsaj hapёsire.

Kam pёrshtypjen se nuk ёshtё kuptuar aspak prurja e kёsaj vepre. Nuk ёshtё kuptuar qё mund tё jetё çelёsi i njё leximi kontekstual qё nga fshati global nё tё cilin ndodhemi do tё mund tё bёhemi tё famshёm, natyrisht jo mё tepёr se ato 15 minutat warhol-iane, dhe t’i themi diçka origjinale dhe autoktone botёs.
Pakkush ka vёnё re qё nuk ёshtё rastёsi qё shkrimi ENVER kolonizoi[3] Shpiragun nё 1968, falё “kreativitetit spontan tё masave”, pikёrisht nё periudhёn e eksperimentimeve amerikane tё “site specific artist’s”. Por ndёrsa nga njёri krah – ai i enverizmit autokton – punohej me simboliken, nga tjetri – ai i eksperimentuesve konceptual – punohej me imagjinaren.

Armando Lulaj me “NEVER” shkon pёrtej kuptimit literal, shkon tek luhatja qё ndihet tek “litera”[4], ku “litera”/shkronja shkund nga themelet kuptimin iluzor qё na jep nё njё moment tё parё fjala. Faktikisht vetёm me njё spostim/shkёmbim minimal tё dy shkronjave fillestare qё kryen artisti na shfaqet koncepti i ri, ai i shuarjes sё çdo autoriteti. ENVER-i ёshtё NEVER/KURRЁ, asnjёherё mё. Njё lexues i pafajshёm qё ende s’ka njohuri mbi Lakanin, do tё kujtojё qё ёshtё autoriteti hakmarrёs i shqiptarёve mbi ENVER-in qё triumfon, por nё thelb ёshtё gjuha, sepse “gjuha na flet” (Lakan). “Never say Never/Enver”, sepse nё momentin qё e mohon je nё mёshirёn e fjlaёs dhe tё pushtetit tё saj autoritar, nё mёshirёn e reales me tё cilёn punon nё mёnyrё kaq origjinale Lulaj.

Gjuha shenjon nё mёnyrё autoritare vlerat dhe hapёsirat qё racionalizohen nёpёrmjet kёtyre vlerave. Gjuha thotё qё shqiptarёt nga punёtorё kreativ spontanё tё enverizmit kryejnё tё njёjtat procese nёpёrmjet kreativitetit spontan tё masave kundrejt njё pagese, qё na rikujton pёrsenё e boom-it tё artit konceptual si diçka e thjeshtё e bёrё prej gjithkujt, dhe mbi tё gjitha lehtёsisht fitimprurёse.

Pёrveç autoritetit unikal me tё cilin kjo vepёr hap diskutimin nё nivel global mbi vetё formёn e artit sё cilёs i pёrket – e pёrsёris, e vetmja vepёr shqiptare qё mundet tё bёjё njё gjё tё tillё – Armando Lulaj nё mёnyrё po aq unikale pёr kontekstin shqiptar problematizon njё plagё bashkёkohore si ajo e kolonizimit tё hapёsirёs nё konceptin e saj mё tё gjerё. Kolonizimi autoritar i hapёsirёs natyrore (nё fakt artisti ekologjikisht as nuk shton e as nuk heq nga materialet qё gjendeshin nё vendin e ndёrhyrjes artistike tё cilat u recikluan nё njё vepёr arti bashkёkohor); kolonizimi autoritar i hapёsirёs sociale (i njёjti personazh qё kishte punuar nё shkrimin e ENVER-it punoi edhe pёr NEVER-in duke demonstruar pёrmbysjen e statusit simbolik dhe imagjinar, si artist i masёs enveriste dhe artist i masёs bashkёkohore) dhe sёfundmi kolonizimi autoritar i hapёsirёs artistiko-kulturore [vazhdon].

[1.] Shih Foucault, M. “Le Souci de Soi”, Gallimard, 1984.

[2.] Autoriteti ndryshon nga autoritarizmi sepse autoriteti krijohet nёpёrmjet “auctoritas”, nёpёrmjet aktit individual apo kolektiv qё shenjon, ndёrsa autoritarizmi krijohet nёpёrmjet pёrdorimit instrumental tё aktit tё shenjuar, si tё thuash, njё person ёshtё autoritar kur jeton me “kredi” falё njё akti tё kryer, ndёrsa autoriteti jeton dhe vepron brenda aktualitetit dhe jo me “kredinё” e tij.

[3.] Rrёnja “colo” ka tё bёjё edhe me kulturёn, por qё ndryshe nga “kultura” nё “kolonizim” ёshtё autoritar, d.m.th. marrdhёnie hierarkike vertikale dhe aspak e ndёrsjelltё me mjedisin.

[4.] Shih “Lituraterre” tё Jacques Lacan.

8 mendime mbi “Pёrshёnjimi i hapёsirёs artistike: “NEVER” si fillim. Pjesa I. (Romeo Kodra)

  1. Nuk jam dakort me kete shkrim. Se pari sepse fjala never e artistit mund te ishte dhe nje fjale tjeter, psh fever. Pse thuhet never per Enverin? Ai eshte figure shume me pozitive se sali berisha apo rama. Ka shume me teper merita dhe vlera. Qe ketu per mendimit tim vepra ka probleme. Nxit nje anti enverizem pa arsye,. Mund te quhet veper artistike ne emer te kapitalizmit.
    Se dyti artistet shqiptare e kane lidhur prigjinen e tyre o me komunizmin ose me refugjatet. Arti vizual shqiptar dhe kinemaja shqiptare po na felliqin ne menyren me ekzemplare ne opinionin nderkombetar. Une jam kunder ketyre veprave. Sado konceptuale apo moderne te jene ka disa elemente qe jane me te rendesihem dhe mbi artin.
    Ne kohet e sotme cdo artist apo dhe individ ka te verteten e tij por kur vjen puna ke gjykimet e figurave historike artistet jane pak larg.

    1. Shkrimi me te cilin nuk je dakort nuk eshte pikesepari nje shkrim polemist. Kjo nuk do te thote qe nuk mund te mos jesh dakort, por vetem qe duhet lexuar me pak me shume kujdes per arsyet qe do mundohem te radhis sipas argumentave qe ke renditur.
      Eshte NEVER dhe jo “fever” per shkak se duhet mbajtur ne nderhyrje ideja e minimalizmit qe kishte paraprire rrymen e arti me te cilen Armando ne kete veper shprehet, keshtuqe eshte mbi te gjitha ceshtje formale. Me “fever” pervec ndryshimit te nje shkronje do te kishim nje kuptim te tjetersuar midis dy fjaleve ENVER/fever dhe te kryer nga artisti. Duke qene se artisti po na thote qe eshte thjeshte ceshtje fjalesh, apo etiketash, nuk duhet te biem ne gracken e pushtetit (mjafton nje lapsus apo nderrim shkronje per te na nxjerre jashte loje).
      Duke thene sa me lart i pergjigjem edhe kundershtimit qe ti ben persa i perket “merites dhe vlerave” te liderave karizmatik. E perseris nuk jane liderat ne vetvete (Sala, Edi apo Enveri); eshte pushteti autoritar vlera e vertete qe duhet stigmatizuar, sepse eshte pushteti autoritar qe vendos vleren sipas qejfit (p.sh. eshte veper arti apo nuk eshte? Besoj se s’kam nevoj te te shpjegoj si funksionon arti ne Shqipersi sot e kesaj dite.), sepse eshte ky pushtet autoritar por pa autoritet (sepse nuk ka kompetence tjeter pervec dhunes qe ai ushtron nga lart/poshte fale mases/turmes qe ndrydhin autoritetet e verteta) qe ka zaptuar cdo hapesire te lire shprehjeje.
      Pastaj per mendimin tim shqiptaret si artiste nuk e kane lidhur mjaftueshem “prigjinen” e tyre me ate qe ti quan “komunizem” dhe une quaj “enverizem” (pikerisht per te shenjuar me emer dhe mbiemer pushtetin autoritar dhe pa e fshehur pas turmes “komuniste” ku perzihet i laguri dhe i thati). Nuk e kane bere mjaftueshem ne menyren e Lulajt, te fokusuar tek esenca e procesit, tek autoriteti dhe motorri gjenerues i tij, tek fjala/propaganda qe mundeson shnderrimin e autoritetit ne autoritarizem, ne te keqen absolute.
      Sefundmi, me frazen e mbylljes nuk jam absolutisht dakort sepse artisti po iu nenshtruar historise (te cilen “e bjene me te fortet” tha W. Benjamin), te nenkuptuar si “kronos” dhe jo si “aion” (koha absolute, e pakufijeshme te greket e lashte) do te perfundonte si “tears in the rain” (Bladerunner), si therrime te nje pasqyre te copetuar qe nuk ngjitet, ne kete menyre nuk do te mund te bashkonte minimalen me universalen, kronos me aion.
      Faleminderit per komentin.

      1. Flm per repliken. Ne kohe te Enverit arti ishte popullor. Dhe ishte ne funksion te vendit, kombetarizimit. Sepse ashtu ishte konteksti politik dhe historik i kohes. Liria e artit ishte relative por ne kohe te enverit psh mund te kritikoje fene, si ne kinema dhe ne teater, dickaFellini nuk e bente psh. Prandaj konteksi i artit ne periudhen komuniste ishte nje mjet pune me teper per ndertimine vendit dhe krijimine mardhenieve brenda vendit ( mos harroni sesi ka qene vendi pas lufte). Tek ajo video me pelqejne avionet, sepse tregon qe ne nje kohe te rinjte ne kete vend ishin dhe pilote, kurse sot jane artista ambientalista pa lek dhe pa ide ne xhep. Edhe ke milingona ne rruge mund te gjehen shpjegime nga filozofe apo teoriciene arti por kjo nuk sjell asgje pozitive ne konteksin shoqeror. Armand lulaj luan me historise. Problemi eshte qe ai nuk e njeh historine, shikon vetem kontekste abstrakte duke u futurr ne drejtime qe skane asnje vlere. Edhe njehere e perseris. Keta tipa po na felliqin ne nivel ndrrkombetar. Bunkeret, refugjatet, manipulizimi qe i bejne komunizmit, enverizimi( qe vetem nga tyr e degjoj Romeo), burrnesha e budalliqe te tjera.

      2. Lulaj eshte ndryshe. Cdo gje mund te ndodhe, por kam pershtypjen se mese fundmi po del dikush qe kapercen diskurin enverist/autoritar dhe po flet me konjicione te sakta te artit, historise se artit dhe filozofise se artit. Shpresoj qe mos te te duken si dytesore sic i dukeshin enverit dhe enveristeve qe kishin kuptuar c’ishte Marksi dhe po u ndriconin rrugen botes me fenerin e tyre pa vaj. Enverizmi, te cilin ti e degjon vetem prej meje, dhe gjeja me pelqen se me jep nje lloj dinjiteti origjinal por qe ja kam friken sepse mund te me rriten veshet, eshte problemi, sepse s’ka te beje me komunizmin. Duhet t’i besh nje pyetje vetes pse nuk kemi literature as mbi Marksin, jo me mbi teoricienet marksiste (interpretuesit e Kapitalit) dhe marksiane (ata qe i bazohen shkrimeve te filozofit gjerman ne teresine e tyre). Nuk di nese ke dijeni mbi Kapitalin p.sh.; ne shqip ndryshon nga ai ne italisht dhe ai anglisht (gjermanisht nuk e kam konsultuar per limite gjuhesore). Pse? Censura ndoshta?
        Lulaj nuk merret me histori, merret me art dhe kush do ta kontestoj/kundershtoje mund ta beje vetem nepermjet njohurise se fushes. Besoj se edhe ti e kupton qe eshte disi abuzive t’i mohosh nje kompetence ne fushen e vet qe nuk do te thote se nuk duhet ta kundershtosh. Por se paku kur ta kundershtosh mos ta kundershtosh nepermjet nje gjuhe qe ai nuk perdor, por me arti.
        Nejse, shkrimi nuk ka mbaruar. Shpresoj te sqaroj disi me shume ate qe dua te them ne vazhdim.
        Rifalenderoj per kundershtimet/sugjerimet.

  2. Edhe futurizmi art ishte por ke Musoplini perfundoi. Arti shpesh manipulon Historine ne menyre perfekte. Kjo ndikon ne formimin epublikut ne teresi sepse shkeputet nga realiteti dhe perfundon ne virtualitet. Arti eshte i lidhur me cdo gje. Ska si te jete i ndare persa ne kete rast ndertohet mbi persona dhe fakte historike.
    Kapitali i marksit esht i perkthyer. Sesa perfekte eshte pak rendesi ka sepse Vendi ne ate kohe ishte shume i varfer per aplikuar ne teresi teorite e MArksit. Por e perseris qe ne kontekstin e kohes ta shikosh me syrin eLulaj me duket pak feminore. Me duket me shume forma arti per te rene ne sy tek te huajt, tip antroplogjik dhe shume i varfer. Kjo shpjegon per mua se pse ke Puna tjeter me Wikileaks Lulaj ishte i dobet. Se as nuk e njeh subjektin dhe rrjedhimisht e trajton keq. i bvetmi ndryshim eshte se perdor gjuhe arti. Po kuj ti plasi.
    Fjalen e Enverizem e ka perdorur Berisha, e kisha harruar.

    1. Ka art qe merret me historine si histori kronos dhe ka art qe merret me historine si histori aion. Per te kuptuar dallimin duhet njohur filozofia e artit qe iluminon shume me qarte se kush jane manipulime e kush jo.
      Per perkthimin disi alternativ te Marksit per mua ka shume rendesi sepse mundeson spekulimet me termat si komunizem apo enverizem.
      Kurse per wikileaks si manipulues jam dakord me ty dhe mbi te kam shkruar dicka, por gjithsesi Lulaj eshte nga te paktet qe i ka lexuar dhe bere publike. Te tjeret?

      1. Lulaj ka lexuar gjera qe i dine te gjithe. Nuk ka nje kendveshtrim origjinal te Lulaj. Filozofie eartit qe iluminon pikerisht saka manipulime. Por kete e veshtire ta percaktoj Lulaj se e ka kendin e ngushte ne vepren e tij. Sepse eshte vizuale, eshte siperfaqesore. Eshte shume art kolektiv sesa origjinal. Plus qe ne kohet e sotme keto gjera jane te ezauruara. Duket si pune per ti bere perhtypje ambasades amerikane.

      2. Vizuale nuk eshte automatikisht siperfaqesore. Pastaj, mesa di une, nuk me kujtohet nje veper arti si kjo e Lulajt, dmth me interpretimin e ri qe i ben nje vepre “kolektive” duke mos banalizuar thjeshte revanshin antikomunist qe eksiton Ambasaden Amerikane, por duke problematizuar skizmen e shenjes/fjales e cila ne nje moment te pare dukej sikur i perkiste ekskluzivisht autoritetit te pushtetit, por qe ne nje moment te dyte – me nje modifikim minimal dhe konceptual si ai i NEVER – i kthehet kundra duke u riperdorur “ne dore” te nje autoriteti pushtetar te ri. Pra me kete veper materializohet pushteti i inflacionuar i fjales qe s’rresht duke u destabilizuar ne menyre skizogjene qe kontaminon kontekstin ne teresine e tij. Me kete veper them se kemi te bejme me dicka jo te zakonshme ne historine e arti shqiptar dhe me historine e Land Art-it ne pergjithesi. Kete e them jo si historian, nuk kam nje memorie enciklopedike, por si njohes i teorive dhe teknikave te artit qe me nje lloj sigurie me bejne te them c’pohova me siper.

Lini një Përgjigje

Plotësoni më poshtë të dhënat tuaja ose klikoni mbi një nga ikonat për hyrje:

Stema e WordPress.com-it

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj WordPress.com. Dilni /  Ndryshoje )

Foto Google

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Google. Dilni /  Ndryshoje )

Foto Twitter-i

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Twitter. Dilni /  Ndryshoje )

Foto Facebook-u

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Facebook. Dilni /  Ndryshoje )

Po lidhet me %s