Arti ugar i Henry Moore-it * Romeo Kodra (Gazeta Shqiptare, 13 Tetor 2013)

Libri me figura, 1967, Henry Moore

Libri me figura, 1967, Henry Moore

Rrallё herё ndodh qё fama e artistit dhe vlera artistike e veprёs tё pёrputhen nё botёn e artit. Skulptori Henry Moore dhe vepra e tij bёjnё pjesё nё kёtё rrallёsi. Duke pёrjashtuar Francis Bacon-in, Moore ёshtё ikona mё e arrirё e arteve pamore britanike tё shekullit tё kaluar.

Prej 13 shtatorit 2013 kemi mundёsinё dhe nderin tё shohim nё Galerinё Kombёtare tё Arteve disa nga punёt e kёtij autori tё mundёsuar prej British Council. Ekspozimi i veprave – duhet thёnё – tёrheq mё shumё prej kualitetit tё punёve sesa pёr ideimin e itinerarit kuratorial (mungojnё totalisht informacionet minimale tё kuratorёve mbi autorin dhe veprat … pёr sё paku njё depliant do tё ishte i nevojshёm pёr publikun qё nuk ka dёgjuar mё parё pёr kёtё autor). Gjthsesi, edhe kёshtu … jemi mёsuar tashmё pa pretendime, ekspozita meriton mё shumё se njё vizitё.

I lindur mё 1898, i shtati prej tetё fёmijёve tё njё minatori, Henry Moore merr famёn e merituar qё nё moshёn 30 vjeçare, duke arritur kulmin me çmimin nderkombёtar tё skulpturёs nё Bienalen e Venecias sё 1948. Por karriera e tij kishte filluar – pas pёrfundimit tё shёrbimit ushtarak dhe pjesёmarrjes nё Luftёn e I Botёrore – si pedagog i skulpturёs nё qytetin e Leeds-it. Vetёm nё 1921 do t’i dedikohej tёrёsisht artit tё Polikletit.

Nga njёra anё, fakti i interesimit pёr artin meksikan, afrikan dhe egjyptian, tour-i artistik – falё njё burse studimore – nё 1925 nё gadishullin italik, admirimi i Cézanne-it, Gauguin-it, van Gogh-ut, anёtarёsimi nga fundi i viteve ‘30 nё Grupin e Artistёve Surrealist Londinez dhe nga ana tjetёr, emёrimi nё 1941 nga qeveria britanike si Artist Lufte, pasi njё vit mё parё kishte filluar Shelter Sketchbook (vizatime/skica me njё fuqi ekspresive tronditёse nё tё cilat subjekti i refugjatёve tё luftёs ёshtё ngrirё si nё arkivole nё rifuxhot anti-bombardime tё Londrёs gjatё aksioneve nokturne tё Luftwaffe-s naziste) pёrbёjnё sintezёn e tё qenurit Henry Moore.

Ёshtё kjo pikё e angazhimit antifashist nё vetё tё parё qё e afron skulptorin anglez dhe veprёn e tij – deri atёherё eksperimentuese, avangardiste dhe elitare siç shihet edhe nga influencat e sipёrcituara – me publikun e gjerё tё masave. Gjatё gjithё jetёs sё artistit ky ekuilibёr dhe kjo lehtёsi lundrimi midis mbarёpopullores dhe elitares – sidomos pas Luftёs sё II Botёrore – do tё pёrbёnte karakteristikёn mё tё veçantё dhe tё rrallё nё botёn e artit skulptorik britanik dhe jo vetёm.

Shpesh, kritikё tё arteve pamore janё munduar tё katalogojnё veprёn e Moore-it nё surrealiste, primitiviste, simbolike apo t’i bёjnё njё lexim kritik tё bazuar mbi instanca psikanalitike (jungiane), mbi zgjedhjet e tij politike, por pa mundur – falё edhe kundёrshtimit kategorik tё vetё autorit tё njihej nё tё tilla katalogime apo lexime tё njёtrajtёshme – tё pёrcaktonin qartёsisht, pamvarёsisht karakterit mёse evident, veprёn e tij. Fakti ёshtё qё tek Moore qёndrojnё tё gjitha dhe asnjёra prej kёtyre influencave trashendentale.

Ёshtё e vёrtetё qё janё tё dukshme kёto influenca nё veprёn e kёtij autori, si p.sh. tek marrdhёnia nёnё-fёmijё (mjafton tё ndjekim ndёr vite numrin e rimarrjes sё kёtij subjekti nё veprёn e autorit pёr ta marrё si paradigmatike edhe nё kёtё shkrim), siç ёshtё e vёrtetё qё askund, kjo marrdhёnie, nuk ёshtё njё marrёdhёnie ndjenjash (ndonёse konflikti psikik bёhet i dukshёm nё mungesёn e njё marrdhёnieje ndjesore tё nёnёs karshi fёmijёs, ku fёmija ёshtё si njё peshё e varur nё prehёr; apo nga shmangia e kontakteve pamore – me sy – qё pёrforcojnё tёhuajzimin e ankthshёm mes dy personazheve). Por nga njё tjetёr pikёpamje ky subjekt, nёnё-fёmijё, mund tё lexohet tek vepra e Henry Moore-it gjithashtu edhe me lupёn e influencave primitiviste tё artit afrikan – qё mohojnё influencёn e mёsipёrme – ku realizmi figurativ ёshtё ende ançestral, i paplotё.

Ёshtё gjithashtu e vёrtetё qё plasticiteti figurativ i Moore-it sjell ndёrmend klasicizmin rilindas italian tё ndёrthurur me simbolizmin francez tё fillimit tё ‘900-s apo veprёn surrealiste tё Arp-it, por mund tё interpretohet edhe me anё tё njё pёrqёndrimi mbi formimin imagjinar, personal tё autorit, i cili kujtojmё qё duke patur tё atin minator mund tё kёtё edhe influenca nga eksperienca e tij direkte me elementet e gurta tё natyrёs, efektin e ndёrsjelltё tё elementёve primarё natyrorё si p.sh. stalagmitet dhe stalaktitet, apo kristalet e formuara si rrjedhojё e punёs sё parreshtur tё gurit dhe ujit nёntokё.

Henry Moore ishte njё artist i pararojёs, por edhe konservator; pjesё e avangardёs sё ‘900, por jo novator i skulpturёs. Ky paradoks – edhe mё i dukshёm nёse do tё kemi ndёrmend famёn absolute tё autorit – zgjidhet nёse do tё piketojmё kontekstin e prejardhjes sё tij, shkretёtirёn thuajse absolute tё artit skulptorik anglez pёrkundrejt vatrёs pёrvёluese parisiane p.sh., brenda sё cilёs dhe nё dialog me tё cilёn Moore gjendej dhe sillej si nё njё park lojrash ku – nga njёra anё – pёrthithte duke sintetizuar nё artin e tij ajkёn e arritjeve bashkёkohore, por pa u cёnuar – nga ana tjetёr – nga ethet e shkatёrrimit dhe rinovimit, tipike pёr pararojat evropiane tё kohёs.

Emblematike pёr veprёn e Moore-it mё duket njё gravurё e ekspozuar nё GKA, Libri me figura, 1967. Edhe kёtu ikonografia e nёnёs me fёmijё ёshtё nё njё raport simbolik me jetёn, por artisti ka dhёnё diçka mё shumё, pёrtej rimёs kompozitive, energjisё figurative: ka dhёnё njё libёr. Nё kёtё libёr, nё tё cilin pёrthyhen tё gjitha linjat e perspektivёs sё vёshtrimit tё dy personazheve, kemi njё figurё kafshёrore (ndoshta njёthundrake), por qё edhe kjo nuk ёshtё realisht objekt i interesit tё nёnёs dhe fёmijёs; ndoshta ёshtё thjeshtё etiketa simbolike e librit tё natyrёs, e njё natyre – pikёrisht – kafshёrore. Interesi i personazheve, dhe i autorit, ёshtё nёn faqen e librit, tek dora e fёmijёs qё diç kёrkon nёn kёtyre faqeve, nёn instrumentin parёsor tё formimit tonё kulturor. Autori nёpёrmjet kulturёs, nёpёrmjet kultivimit tё natyrёs kafshёrore, kёrkon tё na fokusojё nёn dhe pёrtej produktit apo produkteve tё saj. Nёn kёtё terren gjendet arti intelektual por i paplotё, arti nё pёrgatitje e sipёr, arti ugar i Henry Moore-it. Dhe – pёr ta mbyllur – ç’ёshtё mё e rёndёsishmja kёtu, ёshtё se kemi tё bёjmё me njё kulturё dhe njё art qё vjen jo nga lart, jo nga nёna (nuk ёshtё ajo qё kryen veprimin, ajo ёshtё pasive), por nga poshtё, nga njё fёmijё – Henry Moore – qё rrёmon(te) me kureshtje dhe pёrqёndrim, i cili arriti mrekullisht njё ekuilibёr magjik nё njё kohё aq pak magjike sa dhe tё çekuilibruar, siç ishte ‘900 evropiane.

Lini një Përgjigje

Plotësoni më poshtë të dhënat tuaja ose klikoni mbi një nga ikonat për hyrje:

Stema e WordPress.com-it

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj WordPress.com. Dilni /  Ndryshoje )

Foto Google

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Google. Dilni /  Ndryshoje )

Foto Twitter-i

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Twitter. Dilni /  Ndryshoje )

Foto Facebook-u

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Facebook. Dilni /  Ndryshoje )

Po lidhet me %s